​

Το ταξίδι

​

Στίχοι: Νίκος Γκάτσος

Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις

​

Βίντεο: Στέλλα Δενδηλιάρη ~ Λήψεις από τη λίμνη της Καστοριάς ~ Οκτώβριος 2012

​

​

​

​

https://www.youtube.com/watch?v=SsfMVLaV_lI

Το ταξίδι της ζωής: �Οδηγίες ασφαλούς πλεύσης και χαρτογράφηση υδάτων από τους Στωικούς

​

Χριστίνα Παπαδημητρίου

​

5-2-2024

��Προβληματισμοί����• Είναι η ζωή ένα ταξίδι που επιλέγουμε εμείς τη διαδρομή και τον προορισμό;��• Ποιο είναι το νόημα αυτού του ταξιδιού; Η διαδρομή, ο προορισμός ή κάτι άλλο;��• Είναι η ζωή ένα ανεκπλήρωτο ταξίδι, ένα ταξίδι χωρίς προορισμό;��• Ποια η αξία των συνοδοιπόρων;��• Υπάρχουν κανόνες ασφαλούς πλεύσης και χαρτογραφημένα ύδατα;������

• «Διὰ τοῦτο παραγγέλλουσιν οἱ φιλόσοφοι μὴ ἀρκεῖσθαι μόνῳ τῷ μαθεῖν͵ ἀλλὰ καὶ μελέτην προσλαμβάνειν͵ εἶτα ἄσκησιν»

Επίκτητος, Διατριβές 2.9.13�

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι πίστευαν πως υπάρχουν κανόνες ασφαλούς πλεύσης και χαρτογραφημένα ύδατα, γι’ αυτό και αντιμετώπισαν τη φιλοσοφία ως Τέχνη του βίου.

• Με πλοηγό τη Φιλοσοφία ως τρόπο ζωής, με την εξάσκηση της αρετής ως πρακτικό μέσο ευτυχίας, μπορούμε να οδηγηθούμε στη λύτρωση από τα πάθη και να θωρακισθούμε έναντι του σκληρού και βουλιμικού σύγχρονου κόσμου.

​

• Η Φιλοσοφία ως καθημερινή πρακτική και τρόπος ζωής, ανοίγει πέρασμα στην αλήθεια, την καλοσύνη, την ομορφιά και σε πλήθος άλλες διαχρονικές αξίες και διεκδικεί τον ρόλο της θεραπαινίδας στη ζωή μας.

​

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ “ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΒΙΟΥ”

​

• Η φιλοσοφία στην αρχαιότητα δεν είχε ακαδημαϊκό χαρακτήρα, όπως σήμερα, αλλά προσιδίαζε περισσότερο σε μια πνευματική αναζήτηση με καθαρά πρακτικούς στόχους.
• Η αρχαία φιλοσοφία πρότεινε στον άνθρωπο μια τέχνη του βίου.
• Ιδιαίτερα μετά τον 4^ο αιώνα π.Χ αντλούσε μεγάλο μέρος του κύρους της από το γεγονός ότι παρείχε πρακτικές λύσεις για τη ζωή των σπουδαστών της. Η γνώση που κέρδιζε το ενδιαφέρον στις φιλοσοφικές σχολές ήταν η γνώση του πράττειν και η εγκυρότητα της γνώσης αυτής ελεγχόταν από τον τελικό σκοπό της, τον ευδαίμονα βίο. Όλες οι γνώσεις, ακόμη και αυτές που θα αποκαλούσαμε σήμερα επιστημονικές, συνέτειναν στην υιοθέτηση μιας «τέχνης του βίου», ενός τρόπου ζωής που στόχευε στην ευδαιμονία.

Ο Επίκουρος για την ανάγκη του φιλοσοφείν

«Ούτε όταν είναι νέος κανείς πρέπει να διστάζει να φιλοσοφεί, ούτε όταν γεράσει να μην έχει διάθεση να φιλοσοφεί. Γιατί για κανέναν δεν είναι νωρίς ή πολύ αργά, ώστε να ασχοληθεί με την υγεία της ψυχής του. Αυτός, μάλιστα, που λέει ότι δεν είναι ο καιρός της φιλοσοφίας, είναι σαν να λέει ότι έχει περάσει η ώρα ή ότι δεν υπάρχει πια χρόνος για την ευτυχία. Έτσι, λοιπόν, πρέπει και ο νέος και ο γέροντας να φιλοσοφεί — ο γέροντας για να παραμένει νέος όσο γερνάει, μέσα από τις ευχάριστες αναμνήσεις των περασμένων αγαθών, και ο άλλος, αν και νέος, να είναι μαζί και ώριμος γέρος, καθώς θα ζει χωρίς να φοβάται το μέλλον. Είναι επομένως ανάγκη να μελετάμε ό,τι φέρνει ευτυχία, αφού, όταν αυτή υπάρχει, έχουμε τα πάντα, ενώ όταν μας λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την έχουμε.» (Επιστολή προς Μενοικέα).

�

Οι στωικοί και η εποχή μας

Αναλογίες Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής Εποχής με Σύγχρονη

• Πολυπολιτισμικές κοινωνίες
• Παγκοσμιοποίηση
• Τρυφηλή ζωή
• ΄Απουσία άμεσης δημοκρατίας (εξασθένιση του θεσμού της πόλης κράτους)
• Απουσία ισχυρών πολιτικών και κοινωνικών δεσμών
• Ατομικισμός
• Έντονες κοινωνικές ανισότητες

​

​

​

Πως αντιλαμβάνονται το ρόλο της φιλοσοφίας οι Στωικοί

• Η φιλοσοφία, πριν απ’ όλα, ήταν μια φιλοσοφία βιωμένη, μια άσκηση μεταστροφής του χαρακτήρα (conversio). «Βρες μια θεωρητική μέθοδο» σημείωνε ο Μάρκος Αυρήλιος (10.11), «και πρόσεχε διαρκώς και ασκήσου στο να αλλάξεις».
• Ο Επίκτητος μιλά επίσης και για την «ἐπιστήμην τοῦ βιοῦν» ( Δ. 4.1.64). Η ισοδύναμη έκφραση στα Λατινικά είναι «ars vitae» και «ars vivendi» και εμφανίζεται λιγότερο συχνά, κυρίως σε κείμενα του Κικέρωνα και του Σενέκα.
• «Η φιλοσοφία μάς διδάσκει», λέει ο Σενέκας, «να πράττουμε· όχι να λέμε» και θεωρεί πως το ύψιστο καθήκον μας και η ύψιστη απόδειξη της σοφίας μας είναι να συμφωνούν τα λόγια μας με τις πράξεις μας.
• Την ίδια άποψη υποστηρίζει και ο Μάρκος Αυρήλιος, ο οποίος σημειώνει: «Μη συζητάς καθόλου για το πώς είναι ο καλός άνθρωπος· γίνε τέτοιος»
• Οι Στωικοί θεώρησαν μάταιη τη θεωρητική ενασχόληση, αν δεν γίνεται μέρος της συμπεριφοράς. Ο Επίκτητος μιλά πολύ ειρωνικά για αυτούς που μετατρέπανε τη φιλοσοφία σε “φιλολογία”: Δεν έρχεται ο κτίστης και λέει “ακούστε με να μιλώ για την οικοδομική τέχνη”, αλλά χτίζει το σπίτι και πληρώνεται γι’ αυτό και έτσι αποδεικνύει ότι κατέχει την τέχνη. Κάνε και εσύ κάτι ανάλογο [… ] δείξε μας τα έργα σου, για να δούμε ότι στ’ αλήθεια έχεις μάθει κάτι από τους φιλοσόφους (Δ. 3.21.3-6).

​

• Οι Στωικοί επέκριναν έντονα τη διάσταση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη και εξήραν την πλήρη αρμονία που βιώνει ο άνθρωπος που συνταιριάζει τα πιστεύω του με τη συμπεριφορά του. Μίλησαν, δηλαδή, για τον υπέρτατο σκοπό της φιλοσοφίας που δεν άλλος από τον ευδαίμονα βίο. Γι’ αυτό και αντιλαμβάνονταν τη φιλοσοφία ως επιμέλεια εαυτού.

​

​

• Ο φιλοσοφικός βίος για τους Στωικούς είναι ο βίος που δεν βιώνεται ως συνήθεια και ως παράδοση, αλλά ως προσωπική επιλογή.

​

​

Προαίρεση: Η σωτήρια ανθρώπινη ιδιότητα

Οι Στωικοί προσέδιδαν στην ανθρώπινη φύση μια ιδιότητα που συνιστά την ουσιώδη διαφορά της: ο άνθρωπος, πριν πράξει, αποφασίζει τι θα πράξει· ενεργεί σύμφωνα με τον λόγο, εύλογα. Ο Επίκτητος ονομάζει αυτό το ανθρώπινο χαρακτηριστικό προαίρεση. «Σκέψου ποιος είσαι. Πρώτα είσαι άνθρωπος, δηλαδή, κάποιος που τίποτε δεν έχει πιο σημαντικό από την προαίρεση» (Δ. 2.10.1)·

Στη στωική φιλοσοφία κάθε προσπάθεια θεραπείας του εαυτού ξεκινά από την προαίρεση και απευθύνεται σ’ αυτήν, καθώς αυτή αποτελεί το υποκείμενο και το αντικείμενο της επιμέλειας. Στόχος της επιμέλειας είναι η κατάκτηση της ευδαιμονίας. Η ευδαιμονία συνδέεται με το ηθικό πρόταγμα «ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν»

Η προαίρεση δεν θα πρέπει να ταυτίζεται με τη βούληση, παρά τις ομοιότητες στο περιεχόμενό τους. Η βούληση στους Στωικούς είναι η «εὔλογος ὄρεξις» είναι, δηλαδή, μια ανθρώπινη ορμή που βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο της λογικής. Προαίρεση είναι η βούληση που βαρύνεται σημασιολογικά από την έννοια της επιλογής· είναι το «ναι» ή το «όχι» που λέμε στις προκλήσεις της ζωής, η «εὔλογος αἵρεσις»

Η ανθρώπινη φύση είναι αναπτυσσόμενη και λογική- Ο ρόλος της άσκησης

​

Η ανάπτυξη της αρετής γίνεται μέσω της μάθησης, γιατί η αρετή για τους Στωικούς είναι επιστήμη και, επομένως, διδάσκεται. Στο σημείο αυτό υιοθετούν την άποψη του Σωκράτη, ο οποίος πρέσβευε ότι η αρετή είναι διδακτή και ότι όλοι οι άνθρωποι έχουμε μια φυσική τάση προς αυτήν και άρα μπορούμε να γίνουμε καλοί. Άλλωστε, υποστηρίζουν, αν δεν μπορούσαμε να γίνουμε καλοί, θα ήταν άτοπο να επαινούμε ή να ψέγουμε κάποιον για την ηθική του κατάσταση ή ακόμη να τον τιμούμε ή να τον τιμωρούμε

• Το πέρασμα από τη θεωρία στην πράξη θεώρησαν ότι γίνεται μέσα από την άσκηση. Η άσκηση αποσκοπεί: α) στο να μάθουμε τι είναι καλό και να το συγκρατήσουμε στη μνήμη, β) στο να το διακρίνουμε από το κακό και γ) στο να το πράττουμε με καλή διάθεση.

​

​

Ο Επίκτητος συγκεφαλαιώνει το στωικό πρότυπο ζωής�στο παρακάτω απόσπασμα:�

«Επιθυμία που δεν αποτυγχάνει (ὄρεξιν ἀναπότευκτον), αποστροφή που δεν περιπίπτει σ’ αυτά που αποστρέφεται (ἔκκλισιν ἀπερίπτωτον), ορμή προς αυτά που ταιριάζει να γίνουν (ὁρμὴν καθήκουσαν), πρόθεση που προέκυψε μετά από επιμελή έλεγχο (πρόθεσιν ἐπιμελῆ), συγκατάθεση με περίσκεψη (συγκατάθεσιν ἀπρόπτωτον) ταῦτα ὄψεσθε.»

Από τη μια πρέπει να επιδιώξουμε να ζούμε με γαλήνη και από την άλλη με ενθουσιασμό και δημιουργικότητα: Μόνο που, για να κατακτήσει κανείς αυτό το ιδανικό, πρέπει να γίνει σοφός, να κατέχει αφενός την αλήθεια και αφετέρου να πειθαρχεί σ’ αυτήν. Οι υπόλοιποι, που ονομάζονται από τους Στωικούς «φαῦλοι», βιώνουν την εμπάθεια.

Η έννοια της απάθειας στους Στωικούς

​

• Η έννοια της απάθειας, για τους Στωικούς, δεν είναι συνώνυμη της αδιαφορίας ή της αταραξίας.
• Η στωική απάθεια είναι συνώνυμη της εσωτερικής ειρήνης, της πνευματικής γαλήνης.
• Η απάθεια είναι προϊόν της γνώσης και της άσκησης.
• Ο στωικός δεν είναι απαλλαγμένος από συναισθήματα.
• Η εναντίωση των Στωικών στα πάθη δεν αφορά τόσο το πώς πρέπει να αισθάνεται κανείς όσο την προσπάθεια να αποκτηθεί ένα «καθαρό βλέμμα» ικανό να αναγνωρίζει αυτό που είναι πραγματικά πολύτιμο στη ζωή, καθώς και την επιθυμία να αποφευχθεί η λανθασμένη κρίση γι’ αυτά που είναι πραγματικά καλά ή κακά.

�Ένα σημαντικό ηθικό παράγγελμα των Στωικών μας δίνει ο Επίκτητος: «Μη γυρεύεις τα πράγματα να γίνονται όπως τα θέλεις, αλλά θέλε τα πράγματα όπως γίνονται και θα ευτυχήσεις» (Ἐγχ. 8).

Την αρχή αυτή είναι λογικό να υιοθετήσει όποιος συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι ο ίδιος και οι προθέσεις του που καθορίζουν το γίγνεσθαι, αλλά ένα πλήθος αιτιακών σχέσεων, τις οποίες δεν μπορεί ούτε να τις θέσει υπό έλεγχο ούτε καν να τις γνωρίζει. Επομένως, οδηγείται στην αποδοχή όσων συμβαίνουν, όχι εξυπηρετώντας κάποια σκοπιμότητα, αλλά μετά από τη βαθιά κατανόηση της λειτουργίας του κόσμου.

Οι τέσσερις βασικές αρετές που οφείλει να καλλιεργεί ένας Στωικός�

Με άλλα λόγια,

η ανδρεία αφορά την υπομονή, η σωφροσύνη την ορμή,

η φρόνηση τα καθήκοντα και

η δικαιοσύνη την απόδοση αξίας στο καθετί όπως ταιριάζει.

Έναν ασφαλή οδηγό για την επίτευξη της ευδαιμονίας μας παρέχει ο Κικέρων στο De Officiis.

Μας προτείνει να ολοκληρώσουμε τον εαυτό μας με γνώμονα τις αρετές. Αυτή η μέθοδος είναι κεφαλαιώδης στον στωικό τρόπο ζωής και αποτελεί τον πιο ευέλικτο τρόπο δράσης για όποιον θέλει να ζήσει στωικά « Αλλά καθετί ενάρετο οφείλει την καταγωγή του […] είτε στη σύλληψη της αλήθειας και στην απόκτηση κάποιας δεξιότητας [Φρόνηση]· είτε στη διατήρηση της ανθρώπινης κοινωνίας, στην κατανομή καθηκόντων σε κάθε άτομο και στην πιστή εκπλήρωση των ανειλημμένων υποχρεώσεων [Δικαιοσύνη]· είτε στη μεγαλοσύνη και δύναμη ενός ευγενούς και αδάμαστου πνεύματος [Ανδρεία]· είτε στην αυτοσυγκράτηση και τάξη στις πράξεις και στα λόγια, που συνιστούν τη μετριοπάθεια και τον αυτοέλεγχο [Εγκράτεια]».

​

Αλλά και ο Παναίτιος υποστήριζε πως τα φυσικά μας ένστικτα, είναι οι τέσσερις αρετές και σύμφωνα με αυτές οφείλουμε να εργαστούμε για να πετύχουμε την ολοκλήρωσή μας και αυτές είναι που πρέπει να κατακτήσουμε. Γιατί, αν αυτές είναι τα φυσικά ένστικτά μας, τότε, όταν πράττουμε αντίθετα προς αυτές, αλλοτριωνόμαστε και χάνουμε τη γαλήνη και την ισορροπία.

Γι’ αυτό προτείνει να ξεκινήσουμε από την αναζήτηση και ανακάλυψη της αλήθειας, διότι άγνοια αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της δυστυχίας. Μόνο στη γνώση μπορούμε να στηρίξουμε τη σταθερή ευτυχία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα παραμείνουμε στη θεωρητική γνώση, γιατί «η αξία της αρετής βρίσκεται κυρίως στην πράξη».

���

Βασικές αρχές της φιλοσοφίας των Στωικών

• Η ανθρώπινη φύση είναι τμήμα της παγκόσμιας φύσης.
• Ο άνθρωπος αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συνόλου, γι’ αυτό θα πρέπει να ασκείται στο να διευρύνει τη ματιά του· να βλέπει τα πράγματα «από ψηλά».
• Καθήκον του ανθρώπου είναι να θέσει τον εαυτό του σε αρμονία με το Σύμπαν, το οποίο, ως λογικό και αγαθό, του μεταφέρει τις ιδιότητές του.
• Η εξάσκηση της αρετής ως πρακτικό μέσο ευτυχίας, οδηγεί στη λύτρωση από τα πάθη, θωρακίζοντας τον άνθρωπο, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει την πραγματικότητα και όσα του συμβαίνουν.
• Η άρνηση των υλικών/κοσμικών απολαύσεων αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της συνταγής ζωής όλων των Στωικών.
• Υπάρχουν πράγματα που εξαρτώνται από εμάς, κι άλλα που δεν εξαρτώνται.
• Οι κρίσεις που διατυπώνονται από τους άλλους και απευθύνονται σε εμάς δεν είναι παρά λεκτά και τα λεκτά δεν είναι σώματα. Άρα, επηρεαζόμαστε από τις κρίσεις των άλλων επειδή εμείς προσδίδουμε εσφαλμένο περιεχόμενο σ’ αυτές.

​

​

Στωικοί (Ζήνων ο Κιτιεύς)�

Ο Μάρκος Αυρήλιος: Η αξία της απόσυρσης στον εαυτό μας

Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,� τούτο προσπάθησε τουλάχιστον� όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις� μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,� μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.

Μην την εξευτελίζεις πηαίνοντάς την,� γυρίζοντας συχνά κι εκθέτοντάς την� στων σχέσεων και των συναναστροφών� την καθημερινήν ανοησία,� ως που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

Κ.Π. Καβάφης, Ποιήματα, τόμ.1, Ίκαρος

«Οι άνθρωποι επιδιώκουν να καταφεύγουν στην εξοχή (…) αυτά στο σύνολό τους είναι πολύ αφελή, αφού έχεις τη δυνατότητα όποια στιγμή θελήσεις να αποσυρθείς στον εαυτό σου (εἰς ἑαυτὸν ἀναχωρεῖν). Πράγματι, πουθενά δεν μπορεί ο άνθρωπος, αν αποσυρθεί, να βρει περισσότερη ησυχία και ανεμελιά απ’ ό,τι στην ψυχή του, ιδίως όποιος έχει μέσα του στοιχεία τέτοια, που, αν εισδύσει σ’ αυτά, βρίσκεται ευθύς σε πλήρη γαλήνη· και λέγοντας γαλήνη δεν εννοώ τίποτε άλλο από την αρμονία. Να προσφέρεις λοιπόν συνεχώς στον εαυτό σου την καταφυγή αυτή και να τον ανανεώνεις» (4.3…)

Εσωτερικός διάλογος

• Η στωική φιλοσοφική ζωή συνίσταται ουσιαστικά στη μαεστρία του εσωτερικού διαλόγου. Όλα στη ζωή του υποκειμένου εξαρτώνται από τον τρόπο που παρουσιάζει τα πράγματα στον εαυτό του. Γιατί, αν κανείς δεν μπορεί να μιλά ειλικρινά ούτε στον εαυτό του και δεν έχει αποκτήσει και την ικανότητα να διορθώνει τον τρόπο που σκέφτεται, τότε δεν έχει καμία ελπίδα να αλλάξει τρόπο ζωής.

Η ευδαιμονία εξαρτάται απόλυτα από αυτόν τον φιλοσοφικό διάλογο που εγκαθιστά κανείς μέσα του.

Εμείς και οι άλλοι

​

• Ο Κικέρων επισημαίνει: Οι άνθρωποι υπάρχουν για τους ανθρώπους και ο σκοπός της ύπαρξής τους συνίσταται να είναι χρήσιμοι στους άλλους. Στο σημείο αυτό πρέπει να ακολουθούμε την ηγέτιδα φύση, να διαθέτουμε σ’ όλους τα αγαθά που πρέπει να γίνονται κοινό κτήμα, να ανταλλάσσουμε τις καλές υπηρεσίες, παίρνοντας και δίνοντας και να χρησιμοποιούμε το τάλαντό μας, την εργασία και τους πόρους μας για να συσφίξουμε τους δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων
• Η ύπαρξη των άλλων γύρω μας δίνει νόημα στην ύπαρξή μας. Γι’ αυτό ο Σενέκας ορίζει για τον εαυτό του ως πρώτιστο καθήκον το εξής: Θα ζω πάντα με τη συνείδηση ότι γεννήθηκα για τους άλλους, και γι’ αυτό το λόγο θα είμαι ευγνώμων στη φύση· γιατί πώς θα μπορούσε αυτή να εξυπηρετήσει το έργο μου με καλύτερο τρόπο; Έχει προσφέρει εμένα, τον ένα σε όλους τους άλλους, και όλους τους άλλους τους πρόσφερε σ’ εμένα, τον ένα.

Εγκράτεια

​

• Η άσκηση στην εγκράτεια υπήρξε παράδοση στη στωική φιλοσοφία.

​

​

• Ο Επίκτητος (Ἐγχ. 15) θεωρεί ότι η εγκράτεια πρέπει να χαρακτηρίζει όλο τον ανθρώπινο βίο. Γι’ αυτό μας προτείνει να συμπεριφερόμαστε στη ζωή, όπως στο συμπόσιο, όπου είναι κόσμιο να είμαστε εγκρατείς και να περιμένουμε να περάσει ο δίσκος με τα εδέσματα από κοντά μας για να πάρουμε κάτι για μας. Αναλόγως και στη ζωή πρέπει να παραμένουμε εγκρατείς σε όσα αυτή μας προσφέρει (παιδιά, γυναίκα, αξιώματα, πλούτη κτλ.).

​

​

Οι κανόνες (praecepta ) των Στωικών αποκαλύπτουν τον τρόπο σκέψης και πράξης τους

• Ανάβαλλε τη συγκατάθεσή σου
• Έχε τεταμένη την προσοχή σου

• Διάλεξε ποιος και τι λογής θέλεις να είσαι, αλλά και τι λογής ζωή θέλεις να ζήσεις

• Αποδέξου τα πράγματα όπως συμβαίνουν

• Δες τα πράγματα γύρω σου μέσα από μια κοσμική ματιά (« ἄνωθεν ἐπιθεωρεῖν»)

• Ζήσε με πληρότητα όπου κι αν βρίσκεσαι

• Να ανέχεσαι τις κρίσεις των άλλων και να τις εξετάζεις

• Προσδιόρισε το παρόν σου

• Ακολούθησε τη φύση

• «Εφάρμοσε τον κανόνα»

• Κράτα ζωντανό το παιχνίδι

• Απαλλάξου από τα πάθη σου – κατάκτησε την απάθεια

• Ολοκλήρωσε τον εαυτό σου – τήρησε τα καθήκοντά σου

• Ενίσχυσε τη λογική σου ικανότητα

• Έλεγξε την αλήθεια των εντυπώσεών σου και χρησιμοποίησέ τες σωστά.

• Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να επιλέγει ποιος και τι λογής θέλει να είναι καθώς και τι λογής ζωή θέλει να ζήσει. Γι’ αυτό οφείλει να ασκείται στις ορθές επιλογές.
• Καλύτερα να ξεκινάμε λοιπόν από αυτό που ταιριάζει σ’ εμάς και όχι στους άλλους […].

​

• Ο καθένας θα οφείλει να ανακαλύψει την ιδιαίτερη ποιότητά του (suum ingenium) και να μετατραπεί ο ίδιος σ’ έναν αυστηρό κριτή των δυνατοτήτων του και των αδυναμιών του […]. Γιατί μπορούμε να δουλέψουμε πιο αποτελεσματικά με αυτά που είμαστε κατάλληλα φτιαγμένοι.

​

• Ωστόσο κατά τον Παναίτιο, συχνά η αναγκαιότητα μας οδηγεί να υιοθετήσουμε ρόλους που δεν έχουν σχέση με την ιδιαίτερη ποιότητά μας και γι’ αυτό οφείλουμε να προσαρμόσουμε όλη μας τη φροντίδα, όλη μας τη σκέψη και την ευφυΐα για να τους εκπληρώσουμε, αν όχι όπως πρέπει, τουλάχιστον όσο γίνεται καλύτερα […]

Ειμαρμένη

• Κατά τους Στωικούς οφείλουμε να ζούμε τη ζωή όπως ο ηθοποιός που παίζει θέατρο. Και όπως δεν κρίνει κανείς τον καλό ηθοποιό από τον ρόλο που ενσαρκώνει, αλλά το πώς τον ενσαρκώνει, έτσι και εμείς κρινόμαστε όχι από το αν ζούμε, αλλά από το αν ζούμε ορθά· από το αν ανταποκρινόμαστε στις απαιτήσεις των ρόλων που αναλάβαμε να ενσαρκώσουμε.

​

• Ο Χρύσιππος περιγράφει την ειμαρμένη ως λόγον τοῦ κόσμου. Άρα, πρόκειται για μια φυσική αναγκαιότητα, εξαιτίας της οποίας συνέβησαν τα πράγματα του παρελθόντος, συμβαίνουν τα παρόντα και θα συμβούν τα μελλοντικά. Οι Στωικοί επιζητούν την εναρμόνιση της προσωπικής τους επιθυμίας με τους νόμους της φύσης και ασκούνταν στο να συμφιλιώνουν την ελευθερία της βούλησής με την αναγκαιότητα.

​

​

• «Μην έχεις την απαίτηση να γίνονται όσα γίνονται όπως θέλεις εσύ, αλλά να δέχεσαι τα πράγματα όπως έρχονται –και η ζωή θα κυλήσει ήρεμα» («Μὴ ζήτει τὰ γινόμενα γίνεσθαι ὡς θέλεις͵ ἀλλὰ θέλε τὰ γινόμενα ὡς γίνεται καὶ εὐροήσεις»: Επίκτητος, Ἐγχ. 8, μτφ. Σκουτερόπουλος.) Εφόσον τίποτε στον κόσμο δεν συμβαίνει αναίτια, αλλά όλα προκύπτουν από ένα ειρμό αιτιών, την ειμαρμένη, δεν απομένει στον άνθρωπο που αντιλαμβάνεται αυτήν την πραγματικότητα παρά να την αποδεχτεί. Και η παιδεία έχει αυτόν τον στόχο: να του διδάξει να θέλει όλα τα πράγματα όπως συμβαίνουν. Η θέση αυτή βρίσκεται στη βάση της στωικής ηθικής.

​

Ζήσε το παρόν

​

Οι άνθρωποι, ισχυρίζεται ο Σενέκας, δεν έχουν συνείδηση πόσο σημαντικό είναι να ζουν συνειδητά στο παρόν και σπαταλούν μάταια και χωρίς φειδώ τον χρόνο τους:

​

«Σπαταλάτε το χρόνο σας σαν να τον αντλείτε από κάποια πλήρη και άφθονη παρακαταθήκη, και όλα αυτά όταν η μέρα που χαρίζετε σε κάποιον άνθρωπο ή σε κάποιο πράγμα θα μπορούσε να είναι η τελευταία μέρα της ζωής σας. Έχετε όλους τους φόβους των θνητών και όλες τις επιθυμίες των αθανάτων. Θα ακούσετε πολλούς να λένε: “Όταν φτάσω στα πενήντα μου θα αποσυρθώ για να ξεκουραστώ· στα εξήντα μου θα εγκαταλείψω τα δημόσια καθήκοντά μου”. Και ποια εγγύηση έχεις άραγε ότι η ζωή σου θα βαστάξει περισσότερο; Ποιος θα επιτρέψει στη ζωή σου να είναι όπως ακριβώς τη σχεδιάζεις; Δεν αισθάνεσαι ντροπή να φυλάς για τον εαυτό σου τα υπολείμματα της ζωής, και να προορίζεις για μια σώφρονα διαβίωση μόνο το τμήμα εκείνο που σου είναι αδύνατον να αφιερώσεις οπουδήποτε αλλού; Πόσο αργά είναι να αρχίζουμε τότε μόνο να ζούμε, όταν η ζωή μας κατ’ ανάγκη τελειώνει! Πόσο ανόητα λησμονούμε τη θνητή μας φύση όταν αναβάλλουμε ολόκληρα σχέδια για το πεντηκοστό και εξηκοστό έτος της ηλικίας μας, και σχεδιάζουμε να αρχίσουμε τη ζωή μας από ένα σημείο στο οποίο ελάχιστοι καταφέρνουν να φτάσουν! Seneca, Brev. 7.10, και 3.4-5 μτφ. Πετρόχειλος.

Υπάρχουν όμως και οι άλλοι, επισημαίνει ο Σενέκας, που είναι πολυάσχολοι και έχουν την ψευδαίσθηση ότι εξασφαλίζουν έτσι τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για να ζήσουν τη ζωή τους καλύτερα στο μέλλον:

​

Θα μπορούσε τάχα να είναι κάτι περισσότερο ανόητο από τη στάση ορισμένων ανθρώπων […] οι οποίοι βρίσκονται σε συνεχή απασχόληση, για να μπορέσουν έτσι να ζήσουν καλύτερα; Οικοδομούν τη ζωή τους με βάση την ανάλωση αυτής της ζωής! Διαμορφώνουν στόχους με στήριγμά τους το απώτατο μέλλον· δεν υπάρχει όμως μεγαλύτερη απώλεια ζωής από την αναβολή· τους στερεί την κάθε καινούρια μέρα και τους αφαιρεί το παρόν με κάποια μελλοντική υπόσχεση (Seneca, Brev. 9.1, μτφ. Πετρόχειλος.).

​

Οι πολυάσχολοι, κατά τον Σενέκα, ζουν σε μια αυταπάτη, γιατί: Ποτέ δεν θα λείψουν οι αιτίες για αγωνία, είτε έχει κανείς γεννηθεί στην ευτυχία είτε στη δυστυχία· η ζωή μάς οδηγεί σε πέλαγος ασχολιών. Ποτέ δεν θα πετύχουμε τη σχόλη –πάντα θα την οραματιζόμαστε.

Και αναρωτιέται:

Και τελικά ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Εσύ θα έχεις αποροφηθεί από τις ασχολίες σου και η ζωή θα προχωρεί ακάθεκτη· και κάπου στο μεταξύ θα έρθει ο θάνατος, για τον οποίο, είτε το θέλεις είτε όχι, θα πρέπει να βρεις κάποιον ελεύθερο χρόνο.

​

Ο Σενέκας αναλογίζεται όλα τα παραπάνω και γι’ αυτό αναφωνεί «protinus vive!» («Ζήσε το άμεσο!») Τι εννοεί όμως; Γιατί, και οι πολυάσχολοι μπορεί να θεωρούν ότι ζουν το παρόν, μόνο και μόνο επειδή βρίσκονται σε μια διαρκή δραστηριότητα.

Και κάποιες άλλες αρχές των Στωικών…

Ο Σενέκας πιστεύει ότι κάθε άνθρωπος που πράττει «μεγαλόψυχο έργο» (generosa res) οφείλει να προτάσσει στη ζωή του τις παρακάτω αρχές, ασχέτως αν κατορθώνει εντέλει να τις υλοποιήσει:

• Θα αντιμετωπίζω θάνατο ή κωμωδία με τον ίδιο τρόπο.
• Θα υπομένω προσωπικά όλους τους μόχθους, όσο μεγάλοι κι αν είναι αυτοί, χαλυβδώνοντας το σώμα μου με τη δύναμη του πνεύματος.
• Θα περιφρονώ τα υλικά αγαθά, είτε τα έχω είτε όχι, και δε θα μου στοιχίσει αν τα έχει κάποιος άλλος, ούτε και θα πάρουν τα μυαλά μου αέρα αν τα αγαθά αυτά αστράφτουν γύρω μου.
• Δε θα δίνω σημασία στην τύχη, είτε αυτή έρχεται είτε φεύγει.
• Όλα τα κτήματα θα τα βλέπω σαν δικά μου, και θα θεωρώ τα δικά μου σαν να ανήκουν σε όλους τους άλλους.
• Θα ζω πάντα με τη συνείδηση ότι γεννήθηκα για τους άλλους, και γι’ αυτό το λόγο θα είμαι ευγνώμων στη φύση· γιατί πώς θα μπορούσε αυτή να εξυπηρετήσει το έργο μου με καλύτερο τρόπο; Έχει προσφέρει εμένα, τον ένα σε όλους τους άλλους, και όλους τους άλλους τους πρόσφερε σ’ εμένα, τον ένα.
• Ό,τι τύχει να αποκτήσω, ούτε ως φιλάργυρος θα το αποθησαυρίσω ούτε ως σπάταλος θα το διασπαθίσω.

​

• Δε θα εκτιμώ τις ευεργεσίες μου με βάση το πλήθος τους ούτε το μέγεθός τους ούτε με βάση οτιδήποτε άλλο πέρα από την εκτίμηση του αποδέκτη […].
• Τίποτε δε θα κάνω για να σχηματισθούν εντυπώσεις γύρω από το πρόσωπό μου· τα πάντα θα πράττω για τη συνείδησή μου.
• Ό,τι κι αν κάνω όταν μόνο εγώ είμαι παρών, θα το θεωρώ σαν να έχει γίνει μπροστά στα μάτια όλων.
• Όταν τρώω και πίνω, στόχος μου θα είναι να απαλείψω την ανάγκη της φύσης, όχι να γεμίσω και να αδειάσω την κοιλιά μου.
• Θα είμαι ευχάριστος στους φίλους μου, ήπιος και συγκαταβατικός στους εχθρούς μου.
• Θα δίνω τη συγγνώμη μου πριν καν να μου την απαιτήσουν, και θα σπεύδω να προσφέρω ό,τι έντιμο μου ζητηθεί.
• Θα ξέρω ότι ολόκληρος ο κόσμος είναι πατρίδα μου, ότι οι θεοί την κυβερνούν και ότι αυτοί ζουν πάνω μου και γύρω μου και ελέγχουν τα λόγια και τις πράξεις μου.
• Και, όποτε η φύση ζητήσει πίσω την πνοή μου ή η λογική μου την απελευθερώσει, θα φύγω δηλώνοντας ότι αγάπησα την ορθή συνείδηση και κάθε αγαθή προσπάθεια, ότι δεν περιόρισα την ελευθερία κανενός και, οπωσδήποτε, όχι τη δική μου

Ο στωικός ξέρει ότι:

Από εμάς εξαρτώνται οι κρίσεις που διαμορφώνουμε, οι ροπές, οι επιθυμίες, οι αποστροφές μας.

​

Κανείς μας δεν επέλεξε την εθνικότητα, το φύλο, την ηλικία, το χρώμα του δέρματος, κι όμως όλα αυτά έχουν σημαντική επιρροή στη ζωή μας.

​

Μπορούμε να λειτουργούμε όσο καλύτερα γίνεται, αλλά ποτέ δεν μπορούμε να ελέγξουμε απόλυτα την έκβαση και την διάρκεια των εξωτερικών πραγμάτων της ζωής μας. Αν συνδέσουμε την ευτυχία μας με εξωτερικά πράγματα και με το αποτέλεσμά τους, κινδυνεύουμε να απογοητευόμαστε συχνά. Αλλά αν θέσουμε ως στόχο μας απλώς να κάνουμε το καλύτερο, τότε τίποτα δεν θα μπορεί να σταθεί εμπόδιο στον δρόμο μας και η ζωή μας μεταμορφώνεται σε μια θαυμαστή περιπέτεια με ύψος και βάθος, γιατί μαθαίνουμε και αξιοποιούμε το οτιδήποτε γύρω μας, όσο μικρό και να είναι αυτό.

​

Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων, γιατί συγκαταλέγονται στην κατηγορία των πραγμάτων που δεν εξαρτώνται από μας. Αυτό που μπορούμε να ελέγξουμε είναι να μην αντιδρούμε παρορμητικά στα γεγονότα, είναι απαραίτητο να σταματάμε για λίγο και να σκεφτόμαστε τι έχει συμβεί πριν καταλήξουμε σε κάποια κρίση.

​

Εξαρτάται από εμάς το πώς θα ερμηνεύσουμε τα λόγια των άλλων και τα γεγονότα.

΄Εχουμε τη δυνατότητα των επιλογών. Ας κάνουμε, λοιπόν, τις καλύτερες.

Πωλ Γκογκέν: «Βουνά στην Ταϊτή»

​

Όλα τα ταξίδια έχουν κρυφούς προορισμούς, για τους οποίους

ο ταξιδευτής δεν έχει πληροφορηθεί. (Martin Buber)

Βιβλιογραφία

​

• Αλέξανδρου Νεχαμά Η τέχνη του βίου, Σωκρατικοί στοχασμοί: από τον Πλάτωνα στον Foucault [2001].

​

• Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, Βίοι Φιλοσόφων, τόμ. 3^ος βιβλία 6-7, εισ., μτφ., σχ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, Κάκτος, Αθήνα 1994.

​

• Επίκτητος, Ἐγχειρίδιον, μτφ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Στιγμή, Αθήνα 1993.

​

• Μάρκος Αυρήλιος, Ἅπαντα, Τά εἰς ἑαυτόν, 2 τόμοι (τόμ. 1ος: βιβλία Α΄-

ΣΤ΄, τόμ. 2ος: βιβλία Ζ΄-ΙΒ΄), εισ., μτφ., σχ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, Κάκτος, Αθήνα 1998.

​

• Pierre Hadot Τι είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία [2002β].

​

• Σενέκας, Για μια ευτυχισμένη ζωή, [De Vita Beata], Λατινικό κείμενο, εισ., μτφ., σχ. Ν. Πετρόχειλος, Πατάκης, Αθήνα 2004.