Radioactiviteit

De bouw van atomen

Radioactiviteit

• In dit hoofdstuk gaan we radioactiviteit bestuderen.
• Daarvoor moeten we eerst een aantal dingen weten over atoomkernen.
• Dat gaan we in dit eerste filmpje doen.

Atomen

• De materie om ons heen is opgebouwd uit atomen.
• Atomen blijken ook weer opgebouwd uit kleinere deeltjes.
• Elk atoom heeft in zijn centrum een atoomkern, bestaande uit positief geladen deeltjes die we protonen noemen en neutrale deeltjes die we neutronen noemen.
• Om de kern heen bevindt zich een wolk van negatieve geladen deeltjes die we elektronen noemen.
• Elk atoom bevat evenveel protonen als elektronen en als gevolg zijn atomen neutraal.�

Atomen

• Hiernaast zien we de eerste 8 atomen uit het periodiek systeem.
• Waterstof bestaat uit één proton en dus ook één elektron.
• Helium bestaat uit twee protonen en dus ook twee elektronen.
• Lithium bevat drie protonen en dus ook drie elektronen.
• Op deze manier zijn alle atomen uit het periodiek systeem opgebouwd.

Atoomnummers

• Het aantal protonen in een atoom noemen we het atoomnummer.
• In het periodiek systeem vind je het atoomnummer linksonder de symbolen.
• Het is belangrijk te onthouden dat voor elke atoomsoort het atoomnummer vast staat.
• IJzer heeft bijvoorbeeld altijd atoomnummer 26.

Massagetal

• Het aantal protonen en neutronen samen noemen we het massagetal.
• Het massagetal wordt vaak achter de naam van het element genoemd.
• Fluor-19 heeft dus een massagetal van 19.
• Omdat fluor volgens het periodiek systeem 9 protonen heeft, moet het dus ook nog 10 neutronen bevatten, zodat het aantal protonen en neutronen samen 9 + 10 = 19 wordt.
• Waterstof-1 heeft een atoomnummer van 1 en bevat dus slechts 1 proton.
• Het massagetal van waterstof is ook 1, dus waterstof bevat 0 neutronen (omdat 1 + 0 = 1).

Massagetal

• Het massagetal wordt ook geregeld linksboven het symbool van het element genoemd.
• Het atoomnummer en massagetal schrijven we dan als volgt op:

​

​

Massagetal

• Het massagetal van een atoomsoort staat niet vast.
• Zo heb je bijvoorbeeld koolstof-12 en koolstof-14.
• In het periodiek systeem kunnen we zien dat koolstof altijd 6 protonen in de kern heeft.

​

​

• Om op het juiste massagetal uit te komen moet koolstof-12 nog 6 neutronen in de kern hebben (want 6 + 6 = 12) en moet koolstof-14 nog 8 neutronen in de kern hebben �(want 6 + 8 = 14).
• Atomen met hetzelfde aantal protonen, maar met een verschillend aantal neutronen noemen we isotopen. Koolstof-12 en koolstof-14 zijn dus twee isotopen van koolstof.

Massagetal

• Ook het proton, het neutron en het elektron kunnen we in deze notatie opschrijven.
• Het proton bestaat uit 1 proton en 0 neutronen, dus het atoomnummer is 1 en het massagetal is ook 1.
• Het neutron bestaat uit 0 protonen en 1 neutron, dus het atoomnummer is 0 en het massagetal is 1.
• Het elektron vormt een uitzondering op de regel.
• Een elektron bevat natuurlijk 0 protonen, maar omdat het een lading van -1 heeft, zeggen we dat het atoomnummer -1 heeft.
• Het massagetal van een elektron is 0.

Leerdoelen

Kernverval

Kernverval

• Nu we begrijpen waaruit atomen bestaan, kunnen de radioactiviteit begrijpen.
• We spreken van een kernreactie als de atoomkern een verandering ondergaat.
• Een voorbeeld van een kernreactie is kernverval. Dit is het spontaan uit elkaar vallen van een atoomkern.
• Stoffen waarbij dit gebeurt noemen we radioactief.

Kernverval

• Bij kernverval schiet er vaak een deeltje met behoorlijke snelheid uit de atoomkern weg. We noemen dit straling.
• Als een atoom straling uitgezonden heeft, dan zeggen we dat het atoom vervallen is.
• De oorspronkelijke radioactieve kern noemen we de moederkern en de kern die na de straling overblijft noemen we de dochterkern.
• In sommige gevallen zijn de dochterkernen zelf ook weer radioactief.
• Er bestaan ook atoomkernen die geen straling uitzenden. We noemen deze isotopen stabiel.

Alfastraling

• Er kan bij kernverval drie soorten straling vrijkomen.
• Welk type straling wordt uitgezonden door een isotoop kan je vinden in BINAS.
• De eerste soort wordt alfastraling of α-straling genoemd.
• Hierbij breekt een helium-4-kern af van de kern van een atoom.
• Een helium-4-kern bevat twee protonen en twee neutronen:

​

​

Voorbeeld

• Laten we als voorbeeld het verval van de stof uranium-235 bestuderen.
• Volgens BINAS is uranium-235 een α-straler.
• We schrijven het verval van uranium-235 uit met een zogenaamde vervalvergelijking. In deze vergelijking schrijven we voor de pijl de stof die vervalt en achter de pijl de stoffen die na het verval zijn ontstaan. Omdat uranium-235 een alfastraler is, weten we in ieder geval dat er helium-4 is ontstaan:

​

• De som van de atoomnummers voor de reactie moet gelijk zijn aan de som van de atoomnummers na de reactie. Hetzelfde geldt voor de massagetallen. Dit komt doordat de hoeveelheid massa en lading voor en na de reactie gelijk blijft. We vinden hiermee:

​

• In BINAS kan je vinden welke stof hoort bij het atoomnummer 90. We vinden thorium (Th):

​

Betastraling

• De tweede soort straling is bètastraling, ook wel β-straling of β^--straling genoemd.
• Er komt in dat geval een elektron uit de atoomkern.

​

​

• Maar hoe kan er een elektron uit de kern komen?
• In sommige gevallen kan een neutron vervallen in een proton en een elektron:

​

Voorbeeld

• Laten we als voorbeeld het verval van stikstof-13 bestuderen.
• Volgens BINAS komt hier β^--straling bij vrij:

​

​

• Ook hier moeten de atoomnummers en de massagetallen voor en na de reactie gelijk blijven. Houd er hier rekening mee dat het atoomnummer van het elektron -1 is.

​

​

• In BINAS kunnen we nu opzoeken welke stof hoort bij het atoomnummer 8. We vinden hier zuurstof (O):

Gammastraling

• De laatste soort straling is gammastraling (γ-straling).
• Gammastraling bestaat uit lichtdeeltjes, ook wel fotonen genoemd, met een frequentie buiten het zichtbare spectrum.
• We schrijven:

Leerdoelen

Kernsplijting

Kernsplijting

• Tot nu toe hebben we het gehad over reacties die spontaan plaatsvinden.
• We kunnen kernreacties echter ook kunstmatig opwekken.
• Een voorbeeld is het beschieten van een zwaar atoom met een neutron.
• Het neutron wordt dan ingevangen door de kern, waarna de kern in een aantal stukken uiteenvalt.
• We noemen dit ook wel kernsplijting.

Kernsplijting

• Een bekende vorm hiervan is de splijting van uranium-235.
• Als deze stof een neutron invangt kan bijvoorbeeld de volgende kernreactie optreden:

​

​

• Zoals je kunt zien komen bij deze reacties weer nieuwe neutronen vrij en deze neutronen kunnen weer tegen andere uraniumatomen botsen.
• Als gevolg kan een kettingreactie op gang gebracht worden waarbij heel veel energie vrijkomt.
• Een gecontroleerde versie van zo'n kettingreactie vindt plaats in een kernreactor (en een ongecontroleerde versie bij het ontploffen van een kernbom).

Kernfusie

• Naast kernsplijting bestaat ook kernfusie.
• Hier fuseren atoomkernen samen. Ook bij dit proces kan energie vrijkomen.
• Dit gebeurt bijvoorbeeld in de zon.
• Hier wordt waterstof gefuseerd tot helium.
• De energie die hierbij vrijkomt zorgt voor het licht dat de zon geeft.

Leerdoelen

Halveringstijd

De halfwaardetijd

• In de vorige paragraaf hebben we gezien dat radioactieve atoomkernen naar verloop van tijd straling uitzenden.
• Als dit gebeurd is, dan zeggen we dat het atoom vervallen is.
• De tijdsduur waarna de helft van de deeltjes in een bron vervallen is, noemen we de halveringstijd of de halfwaardetijd (t_1/2).

​

De halfwaardetijd

• In het onderstaande (N,t)-diagram zien we het aantal radioactieve deeltjes in een bron (N) uitgezet tegen de tijd (t).
• In dit geval zien we dat het aantal radioactieve kerndeeltjes elke 10 uur halveert. Voor deze bron geldt dus een halveringstijd van 10 uur.

De halfwaardetijd

• Elke radioactieve isotoop heeft zijn eigen halveringstijd en deze kan variëren van een fractie van een seconde tot miljoenen jaren.
• Voor een aantal isotopen is de halveringstijd te vinden in BINAS.
• In deze tabel vinden we bijvoorbeeld dat koolstof-14 een halveringstijd heeft van 5730 jaar.
• Na 5730 jaar is dus nog maar 50% van de koolstof-14 over.
• Na 2 × 5730 = 11 460 jaar is nog slechts 25% over.
• En na 3 × 5730 = 17 190 jaar is nog slechts 12,5%. Etc.

Voorbeeld

• Vraag:
• Een onderzoeker heeft 20 gram van een radioactieve stof. Hij wacht tot drie keer de halveringstijd voorbij is gegaan. Hoeveel gram van het radioactieve materiaal is er dan nog over?
• Antwoord:
• Als we wachten tot drie keer de halveringstijd van de stof voorbij is gegaan, dan is de 20 gram dus drie maal gehalveerd.
• We kunnen dan als volgt uitrekenen hoeveel gram we over houden:

De halfwaardetijd

• Met het aantal halveringen (n) en de halveringstijd (t_1/2) kunnen we uitrekenen hoelang deze halveringen geduurd hebben:

​

​

​

​

​

​

• Het is in deze formule niet nodig om SI-eenheden te gebruiken. Je kan de tijd bijvoorbeeld ook in dagen of jaren invullen.

​

C14-datering

• De halveringstijd van stoffen kan o.a. gebruikt worden voor radiometrische datering.
• Dit is een techniek die gebruikt wordt om uit te vinden hoe oud voorwerpen zijn.
• Het bekendste voorbeeld hiervan is C14-datering.
• Koolstof-14 komt in vergelijking met andere koolstofisotopen in elk levend organisme in een vaste verhouding voor.
• Na de dood van het organisme, neemt de hoeveelheid C-14 af.
• Door te kijken hoeveel koolstof-14 er over is, kunnen we met de halveringstijd uitrekenen hoe lang geleden het organisme gestorven is.

Voorbeeld

• Vraag:
• In een oud houten beeldje is slechts 6,25% van de C-14 deeltjes overgebleven. Hoe oud is dit beeldje?
• Antwoord:
• Het aantal halveringen vind je door 100% telkens door 2 te delen tot je op de 6,25% uitkomt:

​

​

• De 6,25% wordt dus behaald na 4 halveringen.
• De halveringstijd van C-14 vinden we in BINAS:
• t_1/2 = 5730 j
• Nu kunnen we uitrekenen hoe oud het beeldje is:

�

• In dit geval blijkt het deeltje uit de Oude Steentijd te komen!

Leerdoelen

Stralingsgevaar

Stralingsgevaar

• In dit filmpje bespreken we waarom straling schadelijk kan zijn voor onze gezondheid.
• Radioactieve deeltjes vind je overal om je heen. Ze zitten niet alleen in gesteentes in gebergten, maar ook in de muren van ons huis en zelfs in ons eten.
• Gelukkig gaat het in deze gevallen meestal om kleine hoeveelheden, maar soms ook niet en dat kan gevaarlijk zijn.

Geigerteller

• We kunnen aantonen of een stof radioactief is met een geigerteller.
• Dit apparaat bestaat uit een buis met daarin een gas.
• Als straling het gas binnenkomt, dan worden een aantal atomen van het gas geïoniseerd.
• Dit betekent dat de atomen elektronen kwijtraken.
• De vrijgemaakte elektronen zorgen dan voor een kleine stroom en deze stroom zorgt in een luidspreker voor een hoorbaar piepje.
• Hoe meer piepjes je hoort, hoe meer straling er in de buurt is.

Geigerteller

• Dat radioactieve stoffen overal aanwezig zijn merk je als je een geigerteller bijvoorbeeld midden in een klaslokaal aanzet.
• Ook in dat geval zal je af en toe een piepje horen.
• De straling uit alledaagse voorwerpen om ons heen noemen we achtergrondstraling.
• Dit gaat meestal echter maar om een paar piepjes per minuut.
• Als je de geigerteller echter dicht bij een radioactieve bron houdt, dan hoor je vaak zoveel piepjes dat het niet meer handmatig te tellen is.

Stralingsgevaar

• Maar wat maakt straling eigenlijk gevaarlijk?
• Als straling met genoeg bewegingsenergie een atoomkern verlaat, dan kan het andere atomen ioniseren.
• De mate waarin straling in staat is andere atomen te ioniseren noemen we het ioniserend vermogen.
• Ioniserende straling kan schadelijk zijn voor de gezondheid.
• Het kan bijvoorbeeld het DNA beschadigen en dit kan het begin zijn van een tumor.

Bestraling en besmetting

• Er zijn twee manieren waarop je schade kan ondervinden van straling.
• De eerste is bestraling.
• Bij bestraling bevindt de radioactieve bron zich buiten het lichaam en ondervindt het lichaam schade door de straling die uit deze bron schiet.
• Als deze deeltjes echter hun impact gemaakt hebben, dan zijn ze verder onschadelijk. Als je dus van de bron wegloopt, dan neemt de schade niet toe.
• De straling zelf die tegen het lichaam komt is immers niet radioactief.�
• Bij besmetting komt de radioactieve bron in het lichaam terecht.
• Het is dus niet mogelijk om van deze bron weg te lopen.
• Besmetting is daarom over het algemeen gevaarlijker dan bestraling.

Een badge

• Mensen die werken met radioactieve stoffen dragen vaak een badge.
• Een badge maakt gebruik van het verschil in doordringend vermogen van de verschillende typen straling.
• Hoe hoger het doordringend vermogen, hoe gemakkelijker de straling door materialen heendringt.
• De daadwerkelijke afstand die straling aflegt als het een stof binnendringt, noemen we de dracht.

Een badge

• Alfastraling heeft een klein doordringend vermogen en dus ook de kleine dracht.
• Zelfs door lucht kan alfastraling slechts enkele centimeters voortbewegen.
• Bètastraling heeft een groter doordringend vermogen en dat van gammastraling is het grootst.

Een badge

• In de afbeelding zien we een doorsnede van de badge.
• Het linker deel van de badge laat alle soorten straling door.
• Het middelste deel laat bèta- en gammastraling door.
• En het rechter deel laat alleen gammastraling door.
• De straling die doorgelaten wordt komt tegen een film aan die verkleurt door straling.
• Door de verkleuring op de drie plekken te vergelijken, kan je voor elk type straling achterhalen hoeveel straling de badge (en dus de persoon) heeft ontvangen.

Leerdoelen

Medische toepassingen

Medische toepassingen

• Naast de gevaren hebben radioactieve stoffen ook veel voordelen.
• In de eerste paragraaf hebben we gelezen dat we er bijvoorbeeld energie mee kunnen opwekken.
• In deze paragraaf gaan we leren dat radioactieve stoffen ook veel in het ziekenhuis gebruikt worden om het lichaam in kaart te brengen om zo te achterhalen wat er aan de hand is met een patiënt.

​

Scintigrafie

• Een bekende techniek is scintigrafie.
• Bij deze techniek wordt er een radioactieve stof, genaamd een tracer, in het lichaam gespoten.
• Deze stof hoopt zich op bepaalde plekken in het lichaam op en zendt hier gammastraling uit.
• Een deel van deze straling zal het lichaam verlaten. Gammastraling heeft immers een groot doordringend vermogen.
• Buiten het lichaam kan de gammastraling opgevangen worden door een detector.
• Hiermee kan een foto van de binnenkant van het lichaam gemaakt worden.

De PET-scan

• Een bekend voorbeeld hiervan is de PET-scan.
• Als de radioactieve stof bij een PET-scan vervalt, dan ontstaan twee fotonen die in tegengestelde richting wegschieten.
• Een deel van deze fotonen zal het lichaam verlaten en wordt gedetecteerd door een cirkelvormige detector. Deze detector maakt dan een "foto" met behulp van deze straling.

De PET-scan

• In de onderstaande afbeelding zien we bijvoorbeeld PET-scans van de hersenen.
• Er is in dit geval als tracer radioactief glucose gebruikt. Hersendelen die meer actief zijn nemen meer glucose op en als gevolg lichten deze delen meer op in de PET-scan.
• Op deze manier kunnen we dus een idee krijgen van hersenactiviteit.

De PET-scan

• Dezelfde methode kan ook gebruikt worden bij het opsporen van tumoren.
• Tumoren gebruiken namelijk relatief veel glucose en lichten daarom duidelijk op in de scan.
• Een ander bekend voorbeeld is het gebruik van een jood-tracer voor het onderzoek naar de schildklier. De schildklier neemt relatief veel jood op en als gevolg maakt dit de schildklier goed zichtbaar met een PET-scan.

Bestraling

• Straling van radioactieve stoffen kan ook gebruikt worden om een tumor te vernietigen.
• Hierbij wordt bèta- of alfastraling gebruikt, omdat dit een groter ioniserend vermogen heeft dan gammastraling.
• GOED VERSCHIL TUSSEN GAMMA DETECTIE EN ALFA SCHADE DOEN AAN TUMOR UITLEGGEN. OOK IN LEERDOEL.

Leerdoelen