�ડી. એલ. એડ્. અભ્યાસક્રમ (દ્વિતીય વર્ષ) �કોર્સ – ર (અ) શાળા સંસ્કૃતિ, નેતૃત્વ અને પરિવર્તન � પ્રકરણ-૧�ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું બંધારણ અને પ્રક્રિયાઓ- ૧� શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન��રજૂઆત �ડૉ. સુરેશ ઢીલા�લેક્ચરર �જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન�અમરેલી ��� ��
ભૂમિકા
વ્યવસ્થાપનની સંકલ્પના
‘વ્યવસ્થાપન કરવું એટલે પૂર્વાનુમાન કરી આયોજન કરવું, સંગઠિત કરવું, નિદર્શિત કરવું, સંયોજિત કરવું અને નિયંત્રણ કરવું.‘
- હેનરી ફેઓલ
‘વ્યવસ્થાપન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા એક સહકારી જૂથ સામાન્ય ઘ્યેયોની પ્રાપ્તિની દિશામાં કાર્ય કરે છે.‘
- જે.એલ. મેસી
આમ,વ્યવસ્થાપન એટલે -
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનો અર્થ
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનું સ્વરૂપ
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનું કાર્યક્ષેત્ર :
1 પ્રશાસકીય વ્યવસ્થાપન
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનું કાર્યક્ષેત્ર :
2 શાળા વ્યવસ્થાપન
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનું કાર્યક્ષેત્ર :
3 વર્ગખંડ વ્યવસ્થાપન
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન તંત્ર
1 રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન તંત્ર
2 રાજય કક્ષાએ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન તંત્ર
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન તંત્ર
શિક્ષણ સહાયક સંગઠનો
1 બિનસરકારી સંગઠનો
1.3.2 સ્થાનિક સ્વરાજયની સંસ્થાઓ
સ્થાનિક સ્વરાજયની સંસ્થાઓ પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતી પ્રાથમિક શાળાઓના વ્યવસ્થાપનની જવાબદારી સંભાળે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારની શાળાઓના વ્યવસ્થાપન માટે જિલ્લા પંચાયતની શિક્ષણ સમિતિ કાર્ય કરે છે. જિલ્લા પંચાયતના ચૂંટાયેલા સભ્યો પૈકી આ સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે. આ સમિતના વડા ચેરમેન છે. જે સમિતના સભ્યો પૈકી જ હોય છે. જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી આ જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિના વહીવટી વડા છે. આ સમિતિની મુખ્ય જવાબદારી જિલ્લા પંચાયતના કાર્યક્ષેત્રની પ્રાથમિક શાળાઓના વ્યવસ્થાપનની છે. જેનાં મુખ્ય કાર્યોમાં સરકારના નીતિ નિયમોનું પાલન કરાવવું, નવી શાળાઓની સ્થાપના કરવી, શાળાઓનું નિયમન કરવું, શૈક્ષણિક ગુણવત્તાની જાળવણી કરવી, શાળાઓને ભૌતિક સુવિધાઓ પૂરી પાડવી, શિક્ષકોની નિમણૂંક કરવી, શિક્ષકોના સેવા વિષયક પાસાંઓનું વ્યવસ્થાપન કરવું અને શાળા વિકાસના કાર્યોનું આયોજન અને વ્યવસ્થાપન કરવું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં મહાનગરપાલિકા અને નગરપાલિકાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો પૈકી શિક્ષણ સમિતિની રચના કરવામાં આવે છે. આ સમિતના વડા ચેરમેન છે. જે સમિતિના સભ્યો પૈકી જ હોય છે. શાસનાધિકારી આ સમિતિના વહીવટી વડા છે. આ સમિતિ પણ જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિની જેમ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનું કાર્ય કરેછે.
શાળા કક્ષાએ શાળા વ્યવસ્થાપનના કાર્યમાં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ સહયોગ કરે છે . બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર કાયદો (2009) અંતર્ગત દરેક શાળામાં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિની રચના કરવી ફરજિયાત બની છે. આ સમિતિ વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ (3/4 સભ્યો) શિક્ષકો, શિક્ષણવિદો અને સંચાલકોની બનેલી હોય છે. શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિના મુખ્ય કાર્યો આ મુજબ છે :
1. શાળાની કામગીરી પર દેખરેખ અને નિયંત્રણ રાખવું.
2. શાળા વિકાસ યોજના તૈયાર કરી તેની ભલામણ કરવી.
3. સરકાર અથવા સ્થાનિક સત્તાતંત્ર અથવા બીજા કોઈ સ્રોતમાંથી મળેલી ગ્રાન્ટના ઉપયોગ પર દેખરેખ
અને નિયંત્રણ રાખવું.
4. નિયત કરવામાં આવ્યા હોય તેવાં બીજા કાર્યો કરવા.
1.3.3 શાળા વ્યવસ્થાપક મંડળો
સામાન્ય રીતે બિનસરકારી અનુદાનિત અને ખાનગી શાળાઓના સંચાલનની જવાબદારી શાળા વ્યવસ્થાપક મંડળો સંભાળે છે. આ મંડળોની મુખ્ય ભૂમિકા સુચારું રીતે શાળા સંચાલનનું કાર્ય કરવાની છે. શાળા સંબંધિત , વહીવટી અને શૈક્ષણિક સંચાલનની જવાબદારી આ મંડળો દ્વારા નિભાવવામાં આવે છે. આ સિવાય વિદ્યાર્થી પ્રવેશ, ભૌતિક સુવિધાઓનું નિર્માણ અને દેખરેખ તેમજ શાળાના રોજબરોજના કાર્યમાં દિશાસૂચન કરવાનું કાર્ય પણ શાળા સંચાલક મંડળ કરે છે. પ્રવર્તમાન સમયમાં વધી રહેલી શિક્ષણની માંગને પહોંચી વળવા માટે સરકારી વ્યવસ્થાની સાથે ધાર્મિક, સામાજિક અને સેવાકીય સંગઠનો દ્વારા ઊભી કરવામાં આવતી શાળાઓ અને શિક્ષણ સહાયક પ્રવૃત્તિને વેગ મળી રહ્યો છે.
શિક્ષક સંઘો
શિક્ષણ સહાયક સંગઠનો
2 સ્થાનિક સ્વરાજયની સંસ્થાઓ
શિક્ષણ નીતિઓ
શિક્ષણ સહાયક સંગઠનો
૩ શિક્ષક સંઘો
મુખ્ય કાર્યો :