1

2.2 Η ελληνοχριστιανική οικουμένη

Μπακάλης Κώστας: history-logotexnia.blogspot.com

2

📍 Τα Κύρια Σημεία της Πολιτικής

• 💡 Το Όραμα και η Καινοτομία
• Ενώ στην ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ του πολιτική ο Ιουστινιανός εμπνεύστηκε
• από το όραμα της παλαιάς ρωμαϊκής οικουμένης.

Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ Η ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΕΠΙ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ

• Ποια ήταν τα καινοτόμα στοιχεία της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού και πώς αυτά επηρέασαν τη μεταβολή της Ρωμαϊκής Οικουμένης;

• Στην ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ οργάνωση εφάρμοσε καινοτόμες ιδέες.
• Οι ιδέες αυτές συνέβαλαν στη διαμόρφωση της βυζαντινής φυσιογνωμίας του κράτους.

​

🎯 Ο Στόχος της Συνοχής

• Η εσωτερική πολιτική του Ιουστινιανού στόχευε
• στη συνοχή μιας κοινότητας λαών.

​

🔗 Τα Συνδετικά Στοιχεία

• Η ελληνική πολιτιστική παράδοση.
• Η χριστιανική πίστη.

​

🔄 Η Ιστορική Μετεξέλιξη

• Η ρωμαϊκή οικουμένη με την πολιτική αυτή μετεξελίχθηκε
• σε ελληνοχριστιανική.

​

3

Τα κύρια σημεία της εσωτερικής πολιτικής του Ιουστινιανού ήταν τα ακόλουθα:

Ψηφιδωτό που εικονίζει πομπή με τον Ιουστινιανό Α΄. Ο αυτοκράτορας, στο κέντρο, φοράει επίσημη στολή και κρατάει τα σύμβολα της εξουσίας του. Στο κεφάλι φοράει το στέμμα του και περιβάλλεται από ένα φωτοστέφανο. 547, Ραβένα (Ιταλία), εκκλησία του Αγίου Βιταλίου. Οι μορφές είναι παρατεταγμένες η μία δίπλα στην άλλη, σε μετωπική στάση, χωρίς την παραμικρή έκφραση στο πρόσωπο. Τα πόδια τους φαίνεται σαν να μην πατούν στη γη. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός βρίσκεται στο κέντρο της εικόνας, σε παρατακτική ισοκεφαλία με τους ακολούθους του. Τα πρώιμα βυζαντινά ψηφιδωτά φιλοτεχνήθηκαν στη Ραβένα και έφτασαν σε μια φάση ωριμότητας όταν απέκτησαν δυνατά χρώματα και σκιές, έντονα περιγράμματα και μια έντονη εκφραστικότητα στα βλέμματα των απεικονιζομένων.Ιστορία της Τεχνης, σελ. 99.

4

Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ Α΄ (527–565)

Πηγή: museduc

5

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΜΟΝΑΡΧΙΑΣ

• Πώς η Στάση του Νίκα επηρέασε τη μορφή του πολιτεύματος και ποια ήταν η θεωρητική βάση της εξουσίας του Ιουστινιανού;

♦ Ισχυροποιήθηκε η απόλυτη μοναρχία. 

• Αφορμή για το σχηματισμό ισχυρής κεντρικής εξουσίας,
• έδωσε η Στάση του Νίκα (532 μ.Χ.).
• Η καταστολή της εξέγερσης αυτής συνδέθηκε
• με τη θεωρητική θεμελίωση της μοναρχίας από τον Ιουστινιανό. Σύμφωνα με αυτήν,

ο αυτοκράτορας

• ήταν ο εκλεκτός του Θεού,
• στον οποίο είχε δοθεί σε ένδειξη εμπιστοσύνης το προνόμιο
• να κυβερνά 🠞για το καλό των υπηκόων του.

6

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΣ ΜΟΝΑΡΧΙΑΣ

• Πώς η Στάση του Νίκα επηρέασε τη μορφή του πολιτεύματος και ποια ήταν η θεωρητική βάση της εξουσίας του Ιουστινιανού;

♦ Ισχυροποιήθηκε η απόλυτη μοναρχία. 

• Αφορμή για το σχηματισμό ισχυρής κεντρικής εξουσίας,
• έδωσε η Στάση του Νίκα (532 μ.Χ.).
• Η καταστολή της εξέγερσης αυτής συνδέθηκε
• με τη θεωρητική θεμελίωση της μοναρχίας από τον Ιουστινιανό. Σύμφωνα με αυτήν,

ο αυτοκράτορας

• ήταν ο εκλεκτός του Θεού,
• στον οποίο είχε δοθεί σε ένδειξη εμπιστοσύνης το προνόμιο
• να κυβερνά 🠞για το καλό των υπηκόων του.

7

Ψηφιδωτό που εικονίζει πομπή με την αυτοκράτειρα Θεοδώρα. 547, Ραβένα (Ιταλία), εκκλησία του Αγίου Βιταλίου.

8

Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ

• Ποιες ήταν οι ενέργειες του Ιουστινιανού για την επιβολή της θρησκευτικής ενότητας στην αυτοκρατορία;

Επιβλήθηκε μια θρησκεία και ένα δόγμα. 

Ο Ιουστινιανός ❶ αντιμετώπισε

• με σκληρότητα τα κατάλοιπα των ΑΡΧΑΙΩΝ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ.
• Για το λόγο αυτό έκλεισε τη νεοπλατωνική σχολή των Αθηνών (529 μ.Χ.) και δήμευσε την περιουσία της.

❷ Εξόντωσε, παράλληλα,

• τις ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ.
• Με επιείκεια συμπεριφέρθηκε μόνο προς τους Εβραίους,
• γι' αυτό και διατηρήθηκε η θρησκεία τους.

❸ Πραγματοποιήθηκε ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ ΕΡΓΟ

• για τον εκχριστιανισμό ειδωλολατρικών γειτονικών λαών,
• στον Καύκασο,
• στη Νουβία (σημ. Σουδάν),
• στη Σαχάρα
• και στο Δούναβη.

❹ Οικοδόμησε, τέλος, την ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ, το καύχημα της χριστιανικής αρχιτεκτονικής.

9

Η ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ

• Ποιες ήταν οι ενέργειες του Ιουστινιανού για την επιβολή της θρησκευτικής ενότητας στην αυτοκρατορία;

Επιβλήθηκε μια θρησκεία και ένα δόγμα. 

Ο Ιουστινιανός ❶ αντιμετώπισε

• με σκληρότητα τα κατάλοιπα των ΑΡΧΑΙΩΝ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ.
• Για το λόγο αυτό έκλεισε τη νεοπλατωνική σχολή των Αθηνών (529 μ.Χ.) και δήμευσε την περιουσία της.

❷ Εξόντωσε, παράλληλα,

• τις ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ.
• Με επιείκεια συμπεριφέρθηκε μόνο προς τους Εβραίους,
• γι' αυτό και διατηρήθηκε η θρησκεία τους.

❸ Πραγματοποιήθηκε ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟ ΕΡΓΟ

• για τον εκχριστιανισμό ειδωλολατρικών γειτονικών λαών,
• στον Καύκασο,
• στη Νουβία (σημ. Σουδάν),
• στη Σαχάρα
• και στο Δούναβη.

❹ Οικοδόμησε, τέλος, την ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ, το καύχημα της χριστιανικής αρχιτεκτονικής.

10

Η Αγία Σοφία

Η πιο σημαντική βασιλική με τρούλο και ένα από τα μεγαλύτερα μνημεία για την παγκόσμια αρχιτεκτονική κληρονομιά είναι η εκκλησία της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Η Αγία Σοφία χτίστηκε στη θέση μιας παλιότερης εκκλησίας που κάηκε στη Στάση του Νίκα. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α΄ ανέθεσε στους αρχιτέκτονες Ανθέμιο και Ισίδωρο να χτίσουν μια νέα, πιο μεγαλοπρεπή εκκλησία. Η Αγία Σοφία λεγόταν και Μεγάλη Εκκλησία, όχι μόνο για το μέγεθός της, αλλά γιατί είχε μεγάλη σημασία για την αυτοκρατορία και τη χριστιανική Εκκλησία. Δίπλα της είχε την έδρα του το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Ο τρούλος μοιάζει να κρέμεται από τον ουρανό (Προκόπιος). Το φως εισδύει άπλετο από τα παράθυρά του και πλημμυρίζει το εσωτερικό του ναού. Ο ιστορικός Προκόπιος εξαίρει το κάλλος και το μέγεθος της Αγίας

◄ Η Αγία Σοφία εσωτερικά. Η εκκλησία διακοσμήθηκε με πλούσιο τρόπο: Είχε πολύχρωμες μαρμάρινες κολόνες, οι εσωτερικοί τοίχοι ντύθηκαν με πολύχρωμα μάρμαρα και με πολλά ψηφιδωτά. Η Αγία Σοφία συνδεόταν στενά με τον αυτοκράτορα. Εδώ γινόταν η στέψη του, εδώ παρακολουθούσε τη λειτουργία ο ίδιος και οι αξιωματούχοι της αυτοκρατορικής Aυλής στις μεγάλες γιορτές του χρόνου. 6ος αιώνα

▲ Τομή Αγίας Σοφίας κατά A. M. Schneider

Το μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης που ίδρυσε ο Ιουστινιανός Α΄ στο όρος Σινά (Αίγυπτος). 6ος αιώνας.

Μια «σκιερή σελίδα» του Ιουστινιανού

�Το δεύτερο έτος της βασιλείας του (529 μ.Χ.) ο Ιουστινιανός έκλεισε τη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, που λειτουργούσε από την εποχή του Πλάτωνα (εννέα αιώνες πριν), επειδή θεωρούσε ότι ήταν ο τελευταίος χώρος συντήρησης της αρχαίας θρησκείας. Οι δάσκαλοι της Σχολής υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη και να ζήσουν αλλού χωρίς το δικαίωμα να διδάσκουν. Σκηνή από τη φιλοσοφική σχολή των Αθηνών (ψηφιδωτό από την Πομπηία,1ος αιώνας μ.Χ., Εθνικό Μουσείο Νεάπολης) Σχολικό εγχειρίδιο Ε΄ Δημοτικού.

14

◄Η Βασιλική Δεξαμενή που έχτισε το 532 ο Ιουστινιανός Α΄ στην Κωνσταντινούπολη (Τουρκία). Η δεξαμενή έχει μήκος 140 και πλάτος 70 μέτρα και η οροφή της στηρίζεται σε 336 κολόνες. Χωράει περίπου 80.000 κυβικά μέτρα νερό. Για να τη φτιάξουν χρησιμοποίησαν υλικά από κτίρια που είχαν καταστραφεί, κυρίως από ναούς των πολυθεϊστικών θρησκειών. Για αιώνες ήταν η μεγαλύτερη δεξαμενή νερού στην Κωνσταντινούπολη. 532.

▲Γιατί πιστεύετε ότι επέλεξαν να "εξουδετερώσουν" το βλέμμα της Μέδουσας στρέφοντάς το προς το έδαφος ή στο πλάι, ενώ ταυτόχρονα τις τοποθετούσαν σε ένα σκοτεινό μέρος γεμάτο νερό; Τι μας φανερώνει αυτό για τον τρόπο που αντιμετώπιζαν τα αρχαία σύμβολα οι άνθρωποι εκείνης της εποχής;

15

• Γιατί το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού θεωρείται η σπουδαιότερη πλευρά της πολιτικής του και ποια η επίδρασή του στη νεότερη Ευρώπη;

Το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού είναι

• η σπουδαιότερη σε σημασία πλευρά της εσωτερικής του πολιτικής.

• Το κύριο μέρος του νομοθετικού έργου ήταν γραμμένο στη λατινική·
• οι καινούργιοι, ωστόσο, νόμοι εκδόθηκαν
• στην ελληνική γλώσσα για να είναι κατανοητοί από το λαό.

⚖️ Η ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

Η κωδικοποίηση των νόμων της εποχής του Ιουστινιανού έγινε γνωστή το 16ο αιώνα ως Corpus juris civilis (αστικό δίκαιο)

αποτέλεσε

• τη βάση της νεότερης νομοθεσίας των ευρωπαϊκών κρατών.

16

• Γιατί το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού θεωρείται η σπουδαιότερη πλευρά της πολιτικής του και ποια η επίδρασή του στη νεότερη Ευρώπη;

Το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού είναι

• η σπουδαιότερη σε σημασία πλευρά της εσωτερικής του πολιτικής.

• Το κύριο μέρος του νομοθετικού έργου ήταν γραμμένο στη λατινική·
• οι καινούργιοι, ωστόσο, νόμοι εκδόθηκαν
• στην ελληνική γλώσσα για να είναι κατανοητοί από το λαό.

⚖️ Η ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

Η κωδικοποίηση των νόμων της εποχής του Ιουστινιανού έγινε γνωστή το 16ο αιώνα ως Corpus juris civilis (αστικό δίκαιο)

αποτέλεσε

• τη βάση της νεότερης νομοθεσίας των ευρωπαϊκών κρατών.

17

Κωδικοποίηση του Δικαίου

   Ο Ιουστινιανός, επειδή βρήκε τους νόμους σκοτεινούς λόγω της ανεπίτρεπτης πληθώρας τους και σε εμφανή σύγχυση εξαιτίας των αντιφάσεών τους, τους απάλλαξε από την αταξία των απατηλών λέξεων. Παραμέρισε τις αποκλίσεις τους και τους έδωσε διαρκή ισχύ.

Προκόπιος, Κτίσματα I 1, έκδ. O. Veh, Μόναχο 1977, 18-19. 

▲ Γιατί ο Ιουστινιανός αναθεώρησε και κωδικοποίησε το ισχύον ρωμαϊκό Δίκαιο. Ποια ήταν η σημασία του νομοθετικού του έργου;

​

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΤΗ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ

… Και δε γράψαμε το νόμο στην πατροπαράδοτη γλώσσα (λατινική) αλλά σ’ αυτή την κοινή, την ελληνική, ώστε να γίνει γνωστός σε΄ όλους, αφού θα μπορούν να τον καταλάβουν εύκολα…

Απόσπασμα από τη «Νεαρά» VII,I, του Ιουστινιανού, μετάφραση

▲ Χειρόγραφο του Πανδέκτη, ενός από τα βιβλία της ιουστινιάνειας νομοθεσίας. 6ος αιώνας, Φλωρεντία (Iταλία), Βιβλιοθήκη Λαυρέντιου των Μεδίκων.

19

ΤΟ ΝΕΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ

• Ποιες ήταν οι καινοτομίες στη διοίκηση της αυτοκρατορίας και πώς ο Ιουστινιανός επιχείρησε να περιορίσει τη δύναμη των «δυνατών»;

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ (ΝΕΑΡΕΣ) - Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ

Θεμελιώθηκε νέο διοικητικό σύστημα που απέτρεψε τον εκφεουδαρχισμό της αυτοκρατορίας.

• Με μια σειρά από καινούργια νομοθετικά διατάγματα (Νεαρές) παραχώρησε την πολιτική εξουσία
• στους στρατιωτικούς διοικητές.
• Αφορούσε περιοχές που ήταν περισσότερο εκτεθειμένες σε εχθρικές επιθέσεις.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

• Αυτή η διοικητική καινοτομία ήταν η βάση ενός νέου διοικητικού συστήματος.
• Θα επεκτεινόταν και θα εφαρμοζόταν αργότερα σ' όλη την αυτοκρατορία.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ & ΓΑΙΟΚΤΗΣΙΑ

Η Αντιμετώπιση των «Δυνατών»

• Το μέτρο αυτό στόχευε στην αντιμετώπιση της ανάπτυξης των μεγάλων γαιοκτησιών.
• Με επιμέρους διατάγματα προσπάθησε να πλήξει
• τους «δυνατούς», δηλαδή τους μεγαλοκτηματίες της εποχής.

Η ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΗ

• Περιορίστηκε η ανάπτυξη της μεγάλης γαιοκτησίας.
• Αποτράπηκε η διαμόρφωση κατάστασης ανάλογης
• με αυτή που παρατηρήθηκε στο δυτικό μεσαιωνικό κόσμο.

20

ΤΟ ΝΕΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ

• Ποιες ήταν οι καινοτομίες στη διοίκηση της αυτοκρατορίας και πώς ο Ιουστινιανός επιχείρησε να περιορίσει τη δύναμη των «δυνατών»;

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ (ΝΕΑΡΕΣ) - Η ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ

Θεμελιώθηκε νέο διοικητικό σύστημα που απέτρεψε τον εκφεουδαρχισμό της αυτοκρατορίας.

• Με μια σειρά από καινούργια νομοθετικά διατάγματα (Νεαρές) παραχώρησε την πολιτική εξουσία
• στους στρατιωτικούς διοικητές.
• Αφορούσε περιοχές που ήταν περισσότερο εκτεθειμένες σε εχθρικές επιθέσεις.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

• Αυτή η διοικητική καινοτομία ήταν η βάση ενός νέου διοικητικού συστήματος.
• Θα επεκτεινόταν και θα εφαρμοζόταν αργότερα σ' όλη την αυτοκρατορία.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ & ΓΑΙΟΚΤΗΣΙΑ

Η Αντιμετώπιση των «Δυνατών»

• Το μέτρο αυτό στόχευε στην αντιμετώπιση της ανάπτυξης των μεγάλων γαιοκτησιών.
• Με επιμέρους διατάγματα προσπάθησε να πλήξει
• τους «δυνατούς», δηλαδή τους μεγαλοκτηματίες της εποχής.

Η ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΗ

• Περιορίστηκε η ανάπτυξη της μεγάλης γαιοκτησίας.
• Αποτράπηκε η διαμόρφωση κατάστασης ανάλογης
• με αυτή που παρατηρήθηκε στο δυτικό μεσαιωνικό κόσμο.

21

22

23

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ: ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

• Corpus juris civilis (αστικό δίκαιο): Η ελληνοχριστιανική οικουμένη,

«[…] Έγινε συστηματική κωδικοποίηση του Δικαίου. Το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού … των ευρωπαϊκών κρατών. […]». #33065, #32287, #29914, #29844, #29051, #29038, #27596, #28165, #26377, #24002, #23838, σ.σ.259/260

• Νεαρές:

«[…] Με μια σειρά από καινούργια νομοθετικά διατάγματα … σε εχθρικές επιθέσεις [...]» #32095, σ. 260

• δυνατοί (ύστερης αρχαιότητας):

«[…] θεμελιώθηκε νέο διοικητικό σύστημα … μεγαλογαιοκτήμονες της εποχής. […]» #29839, #23830, σ.260

​

​

Να τοποθετήσετε τα ακόλουθα ιστορικά γεγονότα στη σωστή χρονολογική σειρά, αρχίζοντας από το αρχαιότερο:

α. αποκρυπτογράφηση γραμμικής Β' γραφής

β. ίδρυση Α' Αθηναϊκής Συμμαχίας

γ. Στάση του Νίκα

δ. πανελλήνια ένωση σε συνέδριο στην Κόρινθο

ε. λήξη της περιόδου βασιλείας του ρωμαϊκού κράτους

ε, β, δ, γ, α