ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄��Ο ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ)

§ 1 Ίδρυση του ΟΗΕ

• Η αδυναμία της Κοινωνίας των Εθνών (ΚτΕ) να προστατεύσει τη διεθνή ασφάλεια ανέδειξε την ανάγκη σχηματισμού μιας νέας οργάνωσης με σκοπό την κατοχύρωση της διεθνούς τάξης και της δικαιοσύνης.
• Απρίλιος-Ιούνιος 1945: συγκλήθηκε στον Άγιο Φραγκίσκο των ΗΠΑ η ιδρυτική διάσκεψη του νέου Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), με τη συμμετοχή και της Ελλάδας.

​

Η σημαία των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ, πηγή: Βικιπαίδεια)

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ)

§ 2 Δομή και λειτουργία του ΟΗΕ

• Σκοπός: συλλογική ασφάλεια.
• βασικά όργανα: ο Γενικός Γραμματέας, η Γενική Συνέλευση και το Συμβούλιο Ασφαλείας (εξετάζει προβλήματα που μπορεί να οδηγήσουν σε διατάραξη της ειρήνης).
• μόνιμα μέλη: ΗΠΑ, ΕΣΣΔ (σήμερα η Ρωσική Ομοσπονδία), Βρετανία, Γαλλία και Κίνα.
• Η απόφαση προϋποθέτει τη σύμφωνη γνώμη και των 5. Όποιο μέλος διαφωνεί έχει δικαίωμα βέτο.
• ειδικευμένες υπηρεσίες: UNICEF (προστασία και περίθαλψη παιδιών) και UNESCO (πολιτιστική ανάπτυξη και κληρονομιά).
• ο ΟΗΕ συνέβαλε στη μείωση των διεθνών εντάσεων, όχι όμως πάντα με επιτυχία.

​

Η έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη (πηγή: Βικιπαίδεια)

Ψυχρός πόλεμος και ελληνικός εμφύλιος

Η έναρξη του Ψυχρού Πολέμου στην Ευρώπη

​

§ 1 Ανταγωνισμός των νικητών και συμφωνία των ποσοστών

• Οι νικητές του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου δεν είχαν λάβει κοινές αποφάσεις για τον μεταπολεμικό κόσμο.
• Η «συμφωνία ποσοστών» (Μόσχα, Οκτώβριος 1944): Τσόρτσιλ και Στάλιν συμφωνούν η Ελλάδα να είναι υπό βρετανική επιρροή και η ΕΣΣΔ να ελέγχει τα υπόλοιπα Βαλκάνια.

​

§ 2 Ανατολικό μπλοκ

• Ανατολική Ευρώπη: οι Σοβιετικοί εγκατέστησαν φιλικά προς αυτούς πολιτεύματα μέχρι το 1947, θεωρώντας ότι αυτό ήταν απαραίτητο για την ασφάλεια της χώρας τους.

​

Ψυχρός πόλεμος και ελληνικός εμφύλιος

§ 3 Οι δύο Γερμανίες

• Οι Δυτικοί και οι Σοβιετικοί θεωρούν ότι ο έλεγχος της Γερμανίας προσφέρει πλεονέκτημα λόγω του μεγέθους, της βιομηχανικής υποδομής και της θέσης της χώρας στην Ευρώπη.
• η Σοβιετική Ένωση φοβόταν ενδεχόμενη γερμανική επίθεση.
• Οι Δυτικοί ήθελαν μια ισχυρή Γερμανία ως αντίβαρο στη δύναμη των Σοβιετικών.
• Έτσι, δημιουργήθηκαν (1949) δύο γερμανικά κράτη, η Δυτική Γερμανία (υπό δυτική επιρροή), με πρωτεύουσα τη Βόννη, και η Ανατολική Γερμανία (υπό σοβιετική επιρροή), με πρωτεύουσα το Ανατολικό Βερολίνο.

​

§ 4 Δόγμα Τρούμαν και αμερικανική επιρροή στην Ελλάδα

• 1946: αρχή ελληνικού Εμφύλιου Πολέμου.
• Οι Βρετανοί δυσκολεύονται να βοηθήσουν τη φιλοδυτική ελληνική κυβέρνηση.
• Δόγμα Τρούμαν (12 Μαρτίου 1947): αμερικανική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια σε Ελλάδα και Τουρκία, για να «αντισταθούν στον κομμουνισμό».
• Αποτέλεσμα: επικράτηση των φιλοδυτικών κυβερνητικών δυνάμεων στον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, αλλά και εξάρτηση της Ελλάδας από τις ΗΠΑ.

​

Οι ζώνες κατοχής και τα εδάφη που δόθηκαν στην Πολωνία και τη Σοβιετική Ένωση.

Από το Σχέδιο Μάρσαλ στην ίδρυση του NATO

§ 1 Σχέδιο Μάρσαλ και ΟΟΣΑ

• 1947: ο Τζορτζ Μάρσαλ (Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών) ανήγγειλε τη χορήγηση αμερικανικής οικονομικής βοήθειας στις ευρωπαϊκές χώρες με στόχο την ανασυγκρότησή τους και τον περιορισμό της σοβιετικής επιρροής.
• Το δέχθηκαν μόνο οι δυτικές χώρες και από το 1948 έως το 1952 ενισχύθηκαν οικονομικά.
• Επίσης, απόρροια του Σχεδίου Μάρσαλ ήταν και η ίδρυση του Οργανισμού για την Ευρωπαϊκή Οικονομική Συνεργασία (ΟΕΟΣ - αργότερα ΟΟΣΑ, Οργανισμός για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη).

​

§ 2 Η στάση των Σοβιετικών

• οι Σοβιετικοί θεώρησαν ότι οι Αμερικανοί εξαγόρασαν τις ευρωπαϊκές χώρες και ενέτειναν τον έλεγχο τους στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.
• Η ρήξη Τίτο (γιουγκοσλάβος ηγέτης) - Στάλιν και ο αποκλεισμός του Βερολίνου ανάγκασαν τις δυτικές δυνάμεις να συγκροτήσουν συμμαχία, το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο (NATO), που υπογράφηκε στην Ουάσινγκτον στις 4 Απριλίου 1949. Μέλη: ΗΠΑ, Καναδάς, Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία κ.ά. Η Ελλάδα και η Τουρκία προσχώρησαν στο NATO το 1952 και η Δυτική Γερμανία το 1955.

​

​

Οι χώρες που έλαβαν την οικονομική ενίσχυση του σχεδίου Μάρσαλ σημειώνονται με κόκκινες στήλες που υποδεικνύουν αναλογικά και το ποσό της οικονομικής ενίσχυσης ανά έθνος

Ο ελληνικός �Εμφύλιος Πόλεμος

• Διάρκεια 1946-1949: πρώτο πεδίο ένοπλης αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου.
• Πλευρές: φιλοδυτικές δυνάμεις του Κέντρου και της Δεξιάς, με ένοπλη δύναμη τον Εθνικό Στρατό, και οι δυνάμεις του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ), με ένοπλη δύναμη τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ).
• Το ΚΚΕ κηρύσσεται παράνομο κόμμα (Δεκέμβριος 1947) και παρέμεινε έτσι έως το1974.
• Λήξη: καλοκαίρι του 1949 με νίκη των φιλοδυτικών δυνάμεων.

​

• Επιπτώσεις:
• μεγάλος αριθμός θυμάτων,
• εμπόδιο στην ανασυγκρότηση της χώρας,
• διάψευση προσδοκιών για κοινωνική απελευθέρωση και κοινωνική δικαιοσύνη,
• βαθιά ψυχολογικά τραύματα στην κοινωνία, που άργησαν να επουλωθούν.

​

Η ανάπτυξη του Δημοκρατικού Στρατού το 1948 σύμφωνα με χάρτη της CIA (πηγή: Βικιπαίδεια)

Η αποαποικιοποίηση �και ο Τρίτος Κόσμος

Η πτώση των αποικιακών αυτοκρατοριών

​

§ 1 Αίτια αποαποικιοποίησης (= αποχώρηση των αποικιοκρατικών δυνάμεων από τις αποικίες τους)

• (α) Η συμμετοχή των αποικιών στον πόλεμο δίνει ώθηση στο αίτημα της εθνικής ανεξαρτησίας των αποικιοκρατούμενων λαών.
• (β) Η παγκόσμια οικονομική κρίση (1929) επιτείνει τις αναταραχές στις αποικίες.
• (γ) Οι νίκες των Ιαπώνων σε βάρος των δυτικών δυνάμεων (1941-1942).
• (δ) Η αρνητική στάση ΕΣΣΔ και ΗΠΑ προς την αποικιοκρατία.

​

§ 2 Ινδία και ανατολική Ασία

• Ινδία: το κίνημα της μη βίας του Μαχάτμα Γκάντι.
• Οι Βρετανοί έδωσαν ανεξαρτησία στην Ινδία (1947), αλλά μετά από εμφύλιο πόλεμο μεταξύ ινδουιστών και μουσουλμάνων, η χώρα μοιράστηκε σε δύο κράτη: της Ινδίας και του μουσουλμανικού Πακιστάν.
• Άλλες ανεξαρτητοποιήσεις: Κεϋλάνη, Βιρμανία (από τους Βρετανούς), Ινδονησία (από τους Ολλανδούς, το 1949) και Ινδοκίνας, μετά την ήττα των Γάλλων από τους Βιετναμέζους κομμουνιστές το 1954.

​

Ο Μαχάτμα Γκάντι (1869-1948) ήταν Ινδός δικηγόρος, πολιτικός, στοχαστής και επαναστάτης ακτιβιστής. Υπήρξε σημαντικός πνευματικός οδηγός της Ινδίας και του κινήματος για την ανεξαρτησία της, καθώς και εμπνευστής της μεθόδου παθητικής αντίστασης χωρίς τη χρήση βίας έναντι των καταπιεστών. [πηγή: Βικιπαίδεια]

Η αποαποικιοποίηση �και ο Τρίτος Κόσμος

§ 3 Μέση Ανατολή

• Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ (πρόεδρος της Αιγύπτου από το 1954): ηγείται του κινήματος της απαλλαγής από τη βρετανική επιρροή.
• Παράλληλα, από το 1954, η Αλγερία πολεμά εναντίον της γαλλικής αποικιακής εξουσίας.
• 1956: εισβολή Αγγλογάλλων στο Σουέζ και αποχώρηση λόγω της αντίδρασης ΕΣΣΔ και ΗΠΑ.

​

§ 4 Αποαποικιοποίηση στην Αφρική

• Κάρολος Ντε Γκολ (ηγέτης της Γαλλίας): παραχωρεί ανεξαρτησία στις γαλλικές αποικίες της Αφρικής (1960) και στην Αλγερία (1962).
• Βέλγιο: αποχωρεί από το Κονγκό (1960).
• Βρετανία: εγκαταλείπει τις δικές της αφρικανικές αποικίες (έως το 1965).
• Πορτογαλία: διατηρεί τις δικές της αφρικανικές αποικίες (Μοζαμβίκη, Αγκόλα, Γουινέα-Μπισάου) έως το 1975 και μετά την κατάρρευση της δικτατορίας τις εγκαταλείπει.

​

§ 5 Κατάλοιπα της αποικιοκρατίας

• Αφρική: απομένουν τα ρατσιστικά καθεστώτα της Ροδεσίας και της Νότιας Αφρικής. Η Ροδεσία αποκτά ανεξαρτησία το 1980 (η χώρα μετονομάστηκε σε Ζιμπάμπουε) και η Νότια Αφρική στα μέσα της δεκαετίας του 1990, χάρη στους αγώνες της πλειονότητας των κατοίκων του, με κύριο ηγέτη τον Νέλσωνα Μαντέλα.

​

Σαρλ ντε Γκωλ (1890-1970), Γάλλος στρατηγός και πολιτικός, και Νέλσον Μαντέλα (1918-2013), αγωνιστής του κινήματος κατά του Απαρτχάιντ.

Η πορεία προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση:�πραγματικότητες και προοπτικές

Η αναζήτηση της δυτικοευρωπαϊκής ενότητας

​

§ 1 Ανάγκη για ευρωπαϊκή συνεργασία

• αιτήματα για νέα δημοκρατική ευρωπαϊκή συνεργασία
• υπέρβαση των εθνικιστικών ανταγωνισμών
• η ανάγκη της ανασυγκρότησης και της εδραίωσης της δημοκρατίας απαιτούσαν υπερεθνική συνεργασία
• η επιτυχία του Σχεδίου Μάρσαλ κατέδειξε τα οφέλη της κοινής προσπάθειας.

Συμβούλιο της Ευρώπης (ίδρυση Μάιος 1949): διεθνής οργανισμός που αποσκοπεί στην ανάδειξη της κοινής ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς και στην προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

​

§ 2 Ανέφικτοι σχεδιασμοί

(α) πρόταση διακυβερνητικής συνεργασίας

(β) δημιουργία ευρωπαϊκής ομοσπονδίας

Για την ευρωπαϊκή ενοποίηση η διακυβερνητική συνεργασία δεν ήταν αρκετή, αλλά και η άμεση ομοσπονδιοποίηση δεν ήταν εφικτή.

​

Η πορεία προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση:�πραγματικότητες και προοπτικές

§ 3 Ο λειτουργισμός

• τρίτη οδός, ο λειτουργισμός: αρχικά, ενοποίηση βασικών τομέων της οικονομίας, με στόχο την κατοχύρωση της ειρήνης και, στη συνέχεια, την επίτευξη πολιτική ενότητας.
• δημιουργία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων από τους πατέρες της Ευρώπης: Ρομπέρ Σουμάν και Ζαν Μονέ (Γάλλοι), Πολ-Ανρί Σπάακ (Βέλγος), Κόνραντ Αντενάουερ (Γερμανός).

​

φωτό: ο Κόνραντ Αντενάουερ (1876 - 1967) και ο Πολ-Ανρί Σπάακ (1899–1972), δύο εκ των πατέρων της Ευρώπης.

Η πορεία προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση:�πραγματικότητες και προοπτικές

Η σύσταση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων

​

§ 1 Σχέδιο Σουμάν και ΕΚΑΧ

• Σχέδιο Σουμάν: δημιουργία ανώτατης Αρχής που θα έλεγχε τις βιομηχανίες άνθρακα και χάλυβα της Γαλλίας, της Δυτικής Γερμανίας και άλλων χωρών.
• Σύσταση Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ, 1952).
• υπερεθνικότητα: η δυνατότητα της ΕΚΑΧ να λαμβάνει αποφάσεις δεσμευτικές για τα κράτη-μέλη.

​

§ 2 Ίδρυση ΕΟΚ

• Επιτυχημένες εργασίες της Επιτροπής Πολ-Ανρί Σπάακ, με στόχο τη δημιουργία ευρωπαϊκής κοινής αγοράς.
• Συνθήκη της Ρώμης (1957): ίδρυση Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ), με σκοπό την ελευθερία στη διακίνηση προϊόντων, κεφαλαίων και ατόμων.
• Ιδρύθηκε επίσης η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (ΕΚΑΕ ή Ευρατόμ).

​

Η πορεία προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση:�πραγματικότητες και προοπτικές

§ 3 Επιτυχία και διεύρυνση

• Η ΕΟΚ σημείωσε μεγάλη οικονομική επιτυχία (1950 - 1970 περίοδος αδιάκοπης ευρωπαϊκής οικονομικής ανάπτυξης).
• βόρεια διεύρυνση της ΕΟΚ: Βρετανία, η Ιρλανδία και η Δανία (1973),
• νότια διεύρυνση: Ελλάδα (1981), Ισπανία και Πορτογαλία (1986).

​

Η Ευρωπαϊκή Ένωση

§ 1 ΕΕ, ΟΝΕ και νέες διευρύνσεις

• Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992): μετεξέλιξη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) και σύσταση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης της Ευρώπης (ΟΝΕ), με στόχο τη δημιουργία κοινού νομίσματος.
• Διευρύνσεις: Σουηδία, η Φινλανδία και η Αυστρία (1994), χώρες Ανατολικής Ευρώπης και Κύπρος (2004) και Βουλγαρία και η Ρουμανία (2007).
• Ευρώ: σε κυκλοφορία από το 2001῍

​

§ 2 Πλεονεκτήματα της ΕΕ

• απόρριψη του εθνικισμού και ενότητα.
• κατοχύρωση της δημοκρατίας,
• επέκταση πεδίου εφαρμογής ανθρώπινων δικαιωμάτων,
• άμβλυνση των περιφερειακών ανισοτήτων και
• αυξημένη επιρροή της Ευρώπης στις διεθνείς σχέσεις.

​

Η Ελλάδα έως το 1974

Το ανορθωτικό έργο των κυβερνήσεων 1950-1967

​

§ 1 Ανάγκη για ανάπτυξη

• Η καταστροφική δεκαετία του 1940: πόλεμος, κατοχή, πείνα, εμφύλιος.
• Απαραίτητη η ανοικοδόμηση και η οικονομική ανάπτυξη
• εκλογές του 1950 και του 1951: κυβέρνηση της Εθνικής Προοδευτικής Ένωσης Κέντρου (ΕΠΕΚ, αρχηγός ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας) και του Κόμματος των Φιλελευθέρων (αρχηγός ο Σοφοκλής Βενιζέλος).

​

§ 2 Εσωτερικά και εξωτερική πολιτική

• πρόοδος στα οικονομικά (υπουργός Συντονισμού: Γεώργιος Καρτάλης).
• εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και των συνεργάτες του (στελέχη του ΚΚΕ).
• εξωτερική πολιτική: ένταξη της Ελλάδας στο NATO (Φεβρουάριος 1952).

​

§ 3 Εξελίξεις μέχρι το 1955

• εκλογές 1952: κυβέρνηση του Ελληνικού Συναγερμού (αρχηγός ο στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος).
• υποτίμηση της δραχμής (υπουργός Συντονισμού Σπύρος Μαρκεζίνης) και οικονομικά μέτρα με στόχο την ανάπτυξη.
• 1955: σοβαρή κρίση στο Κυπριακό και στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
• ο βασιλιάς Παύλος κάλεσε τον υπουργό Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνο Καραμανλή να σχηματίσει κυβέρνηση.

​

​

Ο Σοφοκλής Βενιζέλος, αρχηγός του κόμματος των Φιλελευθέρων (αριστερά) και ο Νικόλαος Πλαστήρας, αρχηγός της Ε.Π.Ε.Κ. (δεξιά).

Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου.

Χριστόπουλος, Γ., Μπαστιάς, Ι. (εκδ.), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΣΤ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2000, σ. 174.

© Κ. Μεγαλοκονόμου.

Η Ελλάδα έως το 1974

§ 4 Κωνσταντίνος Καραμανλής και ΕΡΕ

• Ο Καραμανλής ίδρυσε νέο κόμμα, την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ), και κυβέρνησε έως το 1963.
• ραγδαία οικονομική ανάπτυξη: μεγάλα έργα στη γεωργία, στο οδικό δίκτυο, στον τουρισμό και στη βιομηχανία.

​

§ 5 Σύνδεση με ΕΟΚ

• Η συμφωνία μελλοντική πλήρη ένταξη της χώρας υπογράφηκε στην Αθήνα στις 9 Ιουλίου 1961.
• Στόχοι: σταθεροποίηση της δημοκρατίας, ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης και ισχυροποίηση στο διεθνές πεδίο.

​

§ 6 Εσωτερικά προβλήματα

• μετανάστευση κυρίως σε δυτικοευρωπαϊκές χώρες.
• καταγγελίες της ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) για διακρίσεις σε βάρος της.
• Δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη από παρακρατική οργάνωση (Μάιος 1963).
• Ιούνιος 1963: ο βασιλιάς Παύλος εξαναγκάζει τον Καραμανλή σε παραίτηση.

​

Η Ελλάδα έως το 1974

§ 7 Γεώργιος Παπανδρέου και Ένωση Κέντρου

• εκλογές 1963 και 1964: κυβέρνηση Ένωσης Κέντρου (αρχηγός Γεώργιος Παπανδρέου).
• Προσπάθειες για διεύρυνση της δημοκρατίας και σημαντική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

​

§ 8 Πολιτική κρίση

• Ιούλιος 1965: ο νεαρός βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ ανάγκασε τον Παπανδρέου σε παραίτηση, κάτι που προκάλεσε διαδηλώσεις στην Αθήνα (Ιουλιανά). Ακολούθησε σχηματισμός νέας κυβέρνησης από πρώην βουλευτές της Ένωσης Κέντρου (αποστάτες).
• 21η Απριλίου 1967: κατάλυση της δημοκρατίας και δικτατορία των συνταγματαρχών.

​

Βασικά στελέχη της Ένωσης Κέντρου. Από αριστερά, οι Σ. Παπαπολίτης, Η. Τσιριμώκος, Στ. Κωστόπουλος, Στ. Στεφανόπουλος, Γ. Παπανδρέου, Γ. Αθανασιάδης-Νόβας, Α. Μπαλτατζής, Π. Κατσώτας.

Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου.

Χριστόπουλος, Γ., Μπαστιάς, Ι. (εκδ.), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΣΤ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2000, σ. 203.

Η δικτατορία των συνταγματαρχών, 1967-1974

§ 1 Η δικτατορία

• Ηγέτες: Γεώργιος Παπαδόπουλος, Νικόλαος Μακαρέζος (συνταγματάρχες) και Στυλιανός Παττακός (ταξίαρχος).
• Σύντομα έλεγξαν τον κρατικό μηχανισμό και τον στρατό.
• Απομόνωση: η σύνδεση με την ΕΟΚ «πάγωσε» και η Ελλάδα εκδιώχτηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης.
• Μόνον οι ΗΠΑ συνεργάστηκαν με τους δικτάτορες, κάτι που δημιούργησε την εντύπωση ότι οι ΗΠΑ επέβαλαν τη δικτατορία.

​

§ 2 Αντίδραση στη δικτατορία

• Από τους Έλληνες πολιτικούς: Γεώργιος Παπανδρέου, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Γεώργιος Μαύρος, Γεώργιος Ράλλης, Κωνσταντίνος Καραμανλής, Ανδρέας Παπανδρέου, Μίκης Θεοδωράκης, Μελίνα Μερκούρη.
• απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Γεώργιου Παπαδόπουλου από τον Αλέκο Παναγούλη απέτυχε, ο ίδιος συνελήφθη και βασανίστηκε άγρια.
• Μάιος 1973: κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού (απέτυχε).
• Κορυφαίες στιγμές της αντίδρασης: φοιτητικές εξεγέρσεις της Νομικής Σχολής στην Αθήνα, τον Φεβρουάριο του 1973, και του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους.
• Η εξέγερση του Πολυτεχνείου κατεστάλη από στρατιωτικές δυνάμεις τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973: πολλοί πολίτες βρήκαν τον θάνατο, ενώ άλλοι συνελήφθησαν και υπέστησαν βασανισμούς.

​

Οι πρωτεργάτες του στρατιωτικού πραξικοπήματος: (από αριστερά)

Στ. Παττακός (1912 - 2016),

Γ. Παπαδόπουλος (1919 - 1999) και

Ν. Μακαρέζος (1919 - 2009).

Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης

§ 1 Μεταπολίτευση

• Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αναλαμβάνει την εξουσία τη νύχτα της 23ης προς 24η Ιουλίου 1974. Ξεκινά η «Μεταπολίτευση», η μετάβαση από τη δικτατορία σε ένα σύγχρονο δημοκρατικό πολίτευμα.

Προβλήματα:

• ο στρατός ελεγχόταν χουντικούς αξιωματικούς, έτοιμους να ανατρέψουν τη νέα κυβέρνηση.
• τεράστια κρίση λόγω της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο και των τουρκικών διεκδικήσεων στον χώρο του Αιγαίου και κυρίως στο ζήτημα της υφαλοκρηπίδας (δηλαδή του βυθού της θάλασσας και του υπεδάφους του, πέραν των χωρικών υδάτων).
• αποχώρηση της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του NATO με πρωτοβουλία Καραμανλή, μετά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο (Αύγουστος 1974).

​

Ο Καραμανλής, περιβαλλόμενος από αστυνομικούς, έχοντας αποβιβαστεί από το αεροπλάνο που τον μετέφερε από το Παρίσι στην Αθήνα (24.7.1974). Πηγή: Βικιπαίδεια

Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης

§ 2 Αποκατάσταση της δημοκρατίας

• Σχηματισμός κυβέρνησης εθνικής ενότητας, πολιτικός έλεγχος στον στρατό και στη διοίκηση, νομιμοποίηση ΚΚΕ και προετοιμασία εκλογών.
• νέα κόμματα: το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑΣΟΚ) υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου, η Νέα Δημοκρατία υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, η Ένωση Κέντρου-Νέες Δυνάμεις υπό τον Γεώργιο Μαύρο.
• Πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης (17 Νοεμβρίου 1974): νίκη της Νέας Δημοκρατίας.
• δημοψήφισμα για το πολίτευμα: αβασίλευτη δημοκρατία.
• νέο Σύνταγμα (Ιούνιος 1975).

​

​

Το Σεπτέμβριο του 1974 νομιμοποιείται το Κ.Κ.Ε. Στη φωτογραφία (αριστερά) οι Λ. Κύρκος και Μ. Δρακόπουλος, βουλευτές του Κ.Κ.Ε. εσωτερικού και (δεξιά) οι Μίνα Γιάννου και Χ. Φλωράκης του Κ.Κ.Ε. 23 Σεπτεμβρίου 1974.

Φωτογραφικό Αρχείο Δέλτα.

Σταματάκης, Ν., "Χρονολόγιο", Επτά Ημέρες-Η Καθημερινή: Η Ελλάδα τον 20ό αιώνα, 1970-1980, 19 Δεκεμβρίου 1999, σ. 6.

Η ένταξη στην Ενωμένη Ευρώπη

§ 1 Πολιτικές εξελίξεις έως το 1980

• εκλογές του 1977: νίκη της Νέας Δημοκρατίας. Ο Καραμανλής Πρόεδρος της Δημοκρατίας (1980).
• Εξωτερική πολιτική:
• καλλιέργεια σχέσεων με Άραβες και σοβιετικό συνασπισμό,
• πρωτοβουλίες για βαλκανική συνεργασία,
• αντιμετώπιση τουρκικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο,
• η χώρα επανήλθε στο στρατιωτικό σκέλος του NATO το 1980.

​

§ 2 Η Ελλάδα πλήρες μέλος της ΕΟΚ

• ένταξη σε μια διεθνή συνεργασία,
• εξισορρόπηση των διεθνών σχέσεων της χώρας,
• εδραίωση του νεαρού δημοκρατικού πολιτεύματος,
• εκσυγχρονισμός της ελληνικής οικονομίας,
• διαπραγματεύσεις από το 1976 έως τον Δεκέμβριο του 1978,
• υπογραφή της Συνθήκης Προσχώρησης στο Ζάππειο Μέγαρο στις 28 Μαΐου 1979.
• Η Ελλάδα έγινε πλήρες μέλος της Κοινότητας την 1η Ιανουαρίου 1981.

​

Η υπογραφή της Συνθήκης από την Ελλάδα. Από αριστερά προς τα δεξιά: Γεώργιος Ράλλης, Κωνσταντίνος Καραμανλής και Γεώργιος Κοντογεώργης. Πηγή: επίσημη ιστοσελίδα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης

§ 3 Εξελίξεις μέχρι το 1985

Εκλογικές νίκες του ΠΑΣΟΚ (1981 και 1985) υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου:

• μεταρρύθμιση του Οικογενειακού Δικαίου: εξίσωση και νομικά των δύο φύλων,
• Εθνικό Σύστημα Υγείας (ΕΣΥ),
• αναγνώριση Εθνικής Αντίστασης,
• αναδιανομή του εθνικού εισοδήματος,
• πρόγραμμα σταθεροποίησης της οικονομίας (υπουργός Κων. Σημίτης),

Εξωτερική πολιτική:

• Ο Παπανδρέου κρατά την Ελλάδα στον δυτικό κόσμο, υποστηρίζοντας τη μείωση του ψυχροπολεμικού ανταγωνισμού, τον πυρηνικό αφοπλισμό και την αναδιανομή των πόρων προς όφελος του Τρίτου Κόσμου.

​

Στιγμιότυπο από την ορκωμοσία της πρώτης κυβέρνησης του Α. Παπανδρέου. Διακρίνονται (από αριστερά) οι Κ. Σημίτης, Α. Κακλαμάνης, Ι. Χαραλαμπόπουλος, Α. Τσοχατζόπουλος, Α. Παπανδρέου, Α. Κουτσόγιωργας, Μ. Μερκούρη, Γ. Γεννηματάς. 21 Οκτωβρίου 1981.

Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου.

Χριστόπουλος, Γ., Μπαστιάς, Ι. (εκδ.), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΣΤ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2000, σ. 353.

Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης

§ 4 Εξελίξεις μέχρι το 2004

• 1990: κυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας, με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη.
• υπογραφή Συνθήκης Μάαστριχτ και προσπάθειες ενίσχυσης της οικονομίας.
• 1993-1995: επανέρχεται το ΠΑΣΟΚ, αλλά ο Παπανδρέου λόγω προβλημάτων υγείας, αντικαθίσταται από τον Κ. Σημίτη, που παρέμεινε στο αξίωμα αυτό έως τις εκλογές του 2004.
• συμμετοχή της χώρας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) της Ευρώπης και υιοθέτηση του ευρώ (2001).

​

§ 5 Αποτίμηση της Μεταπολίτευσης

Γενικά, επιτυχημένη η πορεία της χώρας:

• υπέρβαση πολιτικών παθών και διχασμών,
• αξιόλογη οικονομική ανάπτυξη,
• σταθερό δημοκρατικό πολίτευμα,
• συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση,
• σημαντικός ρόλος στα Βαλκάνια.

​

Ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κ. Καραμανλή. Ιούνιος 1992.

Αθήνα, Φωτογραφικό Αρχείο Δ. Αργυρόπουλου.

Χριστόπουλος, Γ., Μπαστιάς, Ι. (εκδ.), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΣΤ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 2000, σ. 396.

Το κυπριακό πρόβλημα

Η «Αγγλοκρατία»

§ 1 Η Κύπρος αγγλική αποικία

• Πληθυσμός: 80% ελληνοκυπριακός, 18% τουρκοκυπριακός (Συνθήκη της Λωζάννης, 1923).
• 1878: οι Οθωμανοί παραχωρούν στη Βρετανία την Κύπρο για να εξασφαλίσουν προστασία έναντι της Ρωσίας.
• Οι ελληνοκύπριοι θεώρησαν τη βρετανική κατοχή προάγγελο της ένωσης με την Ελλάδα.
• 1914: η Βρετανία προσάρτησε την Κύπρο και το 1915 την προσέφερε στην Ελλάδα ως αντάλλαγμα για την έξοδό της στον πόλεμο- ωστόσο, η τότε ουδετερόφιλη ελληνική κυβέρνηση δε δέχτηκε την προσφορά.
• 1925: η Κύπρος επίσημα αποικία του Βρετανικού Στέμματος.
• 1931: εξέγερση των Ελλήνων Κυπρίων, η οποία κατεστάλη από τους Βρετανούς. Κατόπιν η Βρετανία επέβαλε ένα σκληρό αυταρχικό καθεστώς, που διατηρήθηκε ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

​

§ 2 Φρούδες ελπίδες

• Μετά το 1945 η Βρετανία αποφάσισε να κρατήσει την Κύπρο, λόγω της στρατηγικής σημασίας της. Οι Ελληνοκύπριοι θεώρησαν προσβολή το αποικιακό καθεστώς και αποφάσισαν να αντιδράσουν δυναμικά.

​

Ο κυπριακός αγώνας

§ 1 Πιέσεις για ένωση

• 1950 δημοψήφισμα από την Εκκλησία της Κύπρου: 95,7% των Ελλήνων Κυπρίων υπέρ της ένωσης.
• ο Μακάριος Γ΄ (Αρχιεπίσκοπος Κύπρου) πίεσε την Αθήνα να προσφύγει στον ΟΗΕ με αίτημα την αυτοδιάθεση.
• 1954 ο Χένρυ Χόπκινσον (υφυπουργός Αποικιών) δήλωσε ότι η Κύπρος ανήκε στις περιοχές που «ουδέποτε» θα γίνονταν ανεξάρτητες. Το ίδιο έτος η ελληνική κυβέρνηση προσέφυγε στον ΟΗΕ χωρίς αποτέλεσμα.

​

§ 2 Ένοπλος αγώνας

• 1955: έναρξη ένοπλου αγώνα από την ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών). Πολιτικός ηγέτης ο Μακάριος και στρατιωτικός ο συνταγματάρχης Γεώργιος Γρίβας («Διγενής»).
• 1955-1959 νεκροί του αγώνα: Γρηγόρης Αυξεντίου και Κυριάκος Μάτσης (το 1957 και 1958 αντίστοιχα), Μιχάλης Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου (οι πρώτοι που απαγχονίστηκαν από τους Βρετανούς το 1956).
• 1956 εξορία του Μακάριου στις Σεϋχέλλες. Η Τουρκία διεκδίκησε τη διχοτόμηση της νήσου.
• 1959 Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου: η ελληνική κυβέρνηση (Κ. Καραμανλής, υπουργός Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας) διαπραγματεύτηκαν με την Τουρκία τη δημιουργία ανεξάρτητου κυπριακού κράτος, αποκλείοντας και την ένωση και τη διχοτόμηση.
• 1960: ανακήρυξη της κυπριακής ανεξαρτησίας με πρόεδρο τον Μακάριο. Η Βρετανία διατήρησε δύο στρατιωτικές βάσεις.

​

Από την ανεξαρτησία στην τουρκική εισβολή

§ 1 Τα «Δεκατρία Σημεία»

• 1963: ο Μακάριος πρότεινε τα «Δεκατρία Σημεία» για την αναθεώρηση του Συντάγματος. Η Τουρκία απέρριψε την πρόταση και ακολούθησαν τουρκοκυπριακή εξέγερση και διακοινοτικές συγκρούσεις.
• 1964: στάλθηκε δύναμη του ΟΗΕ στην Κύπρο, για τη διασφάλιση της ειρήνης. Ο Γ. Παπανδρέου απέστειλε στην Κύπρο μία μεραρχία (αρχιστράτηγος ο Γεώργιος Γρίβας), για να τη θωρακίσει από το ενδεχόμενο τουρκικής εισβολής.

​

§ 2 Τουρκική εισβολή

• Η δικτατορία των συνταγματαρχών έβλεπε τον Μακάριο με μεγάλη καχυποψία.
• 1967: νέα ελληνοτουρκική κρίση· η δικτατορία απέσυρε την ελληνική μεραρχία, ενώ φαίνεται ότι ενθάρρυναν τον Γρίβα να οργανώσει ανατροπή του Μακαρίου (ΕΟΚΑ Β', 1972-74).
• 15 Ιουλίου 1974: πραξικόπημα κατά του Μακαρίου (οργανωμένο από τον δικτάτορα Ιωαννίδη) και τουρκική εισβολή (20 Ιουλίου, επιχείρηση «Αττίλας»).
• 14 Αυγούστου 1974: τα τουρκικά στρατεύματα εξαπέλυσαν δεύτερη εισβολή (επιχείρηση «Αττίλας 2») και κατέλαβαν το 38% του νησιού, εκδιώκοντας από τις εστίες τους περίπου 200.000 Έλληνες Κυπρίους.

​

Ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης (1923-2010) δίπλα στον δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλο

Το Κυπριακό μετά την τουρκική εισβολή

§ 1 Προσφυγιά και οικονομική ανάκαμψη

• Οι προκλήσεις: αποκατάσταση προσφύγων και επιβίωση του ελληνισμού στη Μεγαλόνησο.
• τέλη του 1970: ραγδαία οικονομική ανάπτυξη και εμβάθυνση της δημοκρατίας από τις κυβερνήσεις Σπύρου Κυπριανού (1977-88), Γιώργου Βασιλείου (1988-93), Γλαύκου Κληρίδη (1993-2003) και Τάσου Παπαδόπουλου (2003).

​

§ 2 Ψευδοκράτος

• καταδίκη της κατοχής από τον ΟΗΕ και άλλους διεθνείς οργανισμούς.
• τουρκικός εποικισμός της Κύπρου και ανακήρυξη της «ανεξαρτησίας» της κατεχόμενης Κύπρου (1983, κατοχικός ηγέτης Ραούφ Ντενκτάς).
• Το «ψευδοκράτος» δεν έχει αναγνωριστεί από κανένα μέλος της διεθνούς κοινότητας πλην της Τουρκίας.

​

§ 3 Ευρωπαϊκή πορεία

• 2004: πλήρης ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που μπορεί να είναι επωφελής και για τις δύο κοινότητες.
• Σχέδιο Ανάν για την επίλυση του Κυπριακού: απορρίφθηκε από τα ¾ των Ελλήνων Κυπρίων.

​

Η διαίρεση του νησιού μετά την τουρκική εισβολή (πηγή: Βικιπαίδεια)