Ρητορικά κείμενα

Εισαγωγή

Ο Δημοσθένης εξασκείται στη ρητορική. Ελαιογραφία του Jean-Jules-Antoine Lecomte du Nouÿ (1842-1923 - πηγή: Βικιπαίδεια)

Η φυσική ρητορεία

• Φυσική ευγλωττία: συναντιέται και ως χάρισμα αγράμματων ανθρώπων.
• Στον Όμηρο η ευγλωττία θεωρείται σπάνιο θεϊκό χάρισμα και πρέπει να χαρακτηρίζει τον ιδανικό ήρωα, που ξεχωρίζει στη συνέλευση [κυδιάνειρα ἀγορή (> ἀγορεύω)]. Σημαντικότερος ρήτορας στην Ιλιάδα ήταν ο γηραιός βασιλιάς της Πύλου Νέστορας.
• Η φυσική ρητορεία εμφανίζεται σε έργα λυρικών ποιητών, στην Ιστορία του Ηροδότου, στη δράση πολιτικών (π.χ. στην περίπτωση του Αρισταγόρα, που ήταν τύραννος της αρχαίας Μιλήτου κατά τον 5ο αι. π.Χ.) αλλά και σε έργα σοφιστών.
• Σπουδαίοι φυσικοί ρήτορες ήταν ο Θεμιστοκλής και ο Περικλής.

​

• Εικόνα: ρωμαϊκής εποχής προτομή του Θεμιστοκλή, βασισμένη σε ελληνικό πρωτότυπο (Αρχαιολογικό Μουσείο της Όστια, Ρώμη). Το χαμένο πρωτότυπο αυτής της προτομής, που χρονολογείται γύρω στο 470 π.Χ., έχει χαρακτηριστεί ως “το πρώτο αληθινό πορτρέτο ενός Ευρωπαίου” (πηγή: Βικιπαίδεια)

​

Η γέννηση της συστηματικής ρητορείας

• Η συστηματική ρητορική απαιτεί ἐπιστήμην (ακριβή γνώση των κανόνων) και μελέτην («άσκηση»).
• Πιθανόν πρωτοεμφανίστηκε στις Συρακούσες μετά το 466 π.Χ., με κύριους εκπροσώπους τον Κόρακα και τον μαθητή του Τ(ε)ισία.
• Καινοτομίες: διαίρεσαν τον ρητορικό λόγο σε μέρη και χρησιμοποίησαν εἰκότα, πιθανά λογικά επιχειρήματα.
• Πιθανόν ο Τισίας έγραψε και την Τέχνη, το πρώτο εγχειρίδιο ρητορικής.

Χάρτης που απεικονίζει τις κυριότερες αρχαίες ελληνικές αποικίες στη Σικελία (πηγή: Βικιπαίδεια)

Ρητορεία και Σοφιστική

Από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. η ρητορική ανθεί στην Αθήνα γιατί την ευνοούν και την προωθούν:

• το πολίτευμα: δημοκρατία (συνελεύσεις και δικαστήρια),
• η αγάπη των Αθηναίων για τις αγορεύσεις,
• οι σοφιστές (π.χ. Πρωταγόρας και Πρόδικος).

Ξεχωριστή η συμβολή του Γοργία του Λεοντίνου. Χαρακτηριστικά:

• καλλιέργησε την πολιτική και ιδιαίτερα την επιδεικτική ρητορεία,
• καιρός: για να αυξήσει την αποτελεσματικότητα του λόγου του, αξιοποιούσε την επικαιρότητα,
• γοργίεια σχήματα (πάρισα, ομοιοτέλευτα, παρηχήσεις, αντιθέσεις κ.λπ.) για γοητεία.

Η επιλογή του Ηρακλή. Πίνακας του Annibale Carracci 1560 – July 15, 1609), που απεικονίζει τον περίφημο μύθο του Πρόδικου.

Πλάτων και Ισοκράτης

• Κάποιοι στοχαστές θεώρησαν ότι η χρήση της ρητορικής είναι επιζήμια από ηθική και παιδαγωγική άποψη.
• Οι περισσότεροι σοφιστές υποστήριζαν ότι ο άνθρωπος αδυνατεί να γνωρίσει την πραγματική φύση του κόσμου. Επομένως, δεν υπάρχει αντικειμενική γνώση ούτε αντικειμενική αλήθεια και ηθική. Κάθε κοινωνία έχει τους θεσμούς και τους κανόνες της, που μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικοί από τους κανόνες μιας άλλης κοινωνίας. Ο Πρωταγόρας υποστήριζε τους δισσούς λόγους.
• Άρα, η ρητορική χαρακτηρίζεται πειθοῦς δημιουργός: θέλει να πείσει και όχι να αποκαλύψει την αλήθεια.
• Πλάτων: θεωρεί ότι η ρητορική δεν είναι ούτε τέχνη ούτε επιστήμη (στερείται αντικειμένου και μεθόδου), αλλά εργαλείο εξαπάτησης.
• Ισοκράτης: καταδικάζοντας τις στρεψοδικίες, υπερασπίζεται τη ρητορική, γιατί πιστεύει ότι έχει παιδευτική αξία και μπορεί να πλάσει ανθρώπους της δράσης.

Γύψινο αντίγραφο προτομής του Ισοκράτη (Μουσείο Καλών Τεχνών Πούσκιν, Μόσχα)

Τα είδη του αττικού ρητορικού λόγου

Τα μέρη του ρητορικού λόγου

Λυσίας, Υπέρ Μαντιθέου

Ο βίος του Λυσία

Κύριοι σταθμοί της ζωής του

• Αθήνα: γεννιέται το 445 π.Χ., γιος του Κέφαλου, μετοίκου από τις Συρακούσες, ο οποίος διευθύνει εργοστάσιο ασπιδοποιΐας και λόγω πλούτου και φήμης συνδέεται με εξέχουσες προσωπικότητες της πόλης.
• Θούριοι: εκεί βρίσκεται γύρω στο 430 π.Χ. ο Λυσίας, για να σπουδάσει ρητορική κοντά στον Τεισία και στον Νικία.
• Αθήνα: από το 412 μέχρι το 404 π.Χ. επιστρέφει και ζει ήρεμα συγγράφοντας και διδάσκοντας.
• Μέγαρα: εκεί καταφεύγει ο Λυσίας το 404 π.Χ., όταν οι Τριάκοντα δημεύουν το μεγαλύτερο μέρος της οικογενειακής περιουσίας και εκτελούν τον αδελφό του Πολέμαρχο. Ενισχύει με κάθε τρόπο τους δημοκρατικούς.
• Αθήνα: μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας προτείνεται να του αποδοθεί το δικαίωμα του αθηναίου πολίτη. Τελικά, δεν το παίρνει και παραμένει ισοτελής.

Το έργο και η αξία του

Λυσίας, Υπέρ Μαντιθέου

Συνολική θεώρηση

του λόγου

ΠΡΟΟΙΜΙΟ, §§ 1-3

• Ο Μαντίθεος είναι θύμα συκοφαντίας. Η απολογία επιδιώκει να αλλάξει την εικόνα που έχουν οι βουλευτές γι’ αυτόν.
• Η κατηγορία: υπηρέτησε ως ιππέας των Τριάκοντα τυράννων. Ήταν συνεργάτης του σκληρού αυτού καθεστώτος [→ οι δημοκρατικοί βουλευτές οφείλουν να μην επικυρώσουν την εκλογή του].

Ένας ίππαρχος με αλωπεκή στο κεφάλι, χλαμύδα και εξωμίδα προσπαθεί να συγκρατήσει το αφηνιασμένο άλογό του, πατώντας γερά σ' ένα βράχο. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι είναι έργο του ίδιου του Φειδία. (Μουσείο της Ακρόπολης).

ΔΙΗΓΗΣΗ - ΑΠΟΔΕΙΞΗ �§§ 4-8 Αναίρεση της κατηγορίας

• 1ο: την εποχή που κυβερνούσαν οι Τριάκοντα ο Μαντίθεος έλειπε από την Αθήνα.
• 2ο: όταν επέστρεψε στην Αθήνα, το καθεστώς των Τριάκοντα ήταν έτοιμο να καταρρεύσει, αφού δεχόταν τις επιθέσεις των δημοκρατικών που είχαν ηγέτη το Θρασύβουλο. Δεν ήταν λογικό σε τέτοια κρίσιμη να υποστηρίξει τους Τριάκοντα ένας νεοφερμένος.
• 3ο: οι Τριάκοντα δεν έδειχναν εμπιστοσύνη στους συνεργάτες τους, πολύ περισσότερο στους νεοφερμένους.
• 4ο: η πινακίδα είναι αναξιόπιστο στοιχείο, γιατί ήταν αναρτημένη σε δημόσιο χώρο και ο καθένας μπορούσε να γράψει και να σβήσει όποιο όνομα ήθελε.
• 5ο: οι λίστες των φυλάρχων είναι αξιόπιστα στοιχεία για να εντοπίσει κανείς όσους υπηρέτησαν στο ιππικό, αλλά το όνομα του Μαντίθεου δεν είναι εκεί γραμμένο· άρα, δεν είχε υπηρετήσει στο ιππικό τον καιρό των Τριάκοντα
• 6ο: ακόμη κι αν είχε υπηρετήσει ο Μαντίθεος, δε θα το αρνιόταν, αφού δεν έβλαψε κανέναν. Άλλωστε, πολλοί ιππείς επί Τριάκοντα έχουν πλέον τιμηθεί με αξιώματα από τους δημοκρατικούς.

ΔΙΗΓΗΣΗ - ΑΠΟΔΕΙΞΗ �§§ 9-10 Η ιδιωτική ζωή του

Τάλαντο. Εκπροσωπεί τις αρχαιότερες μορφές των μέσων ανταλλαγής, της προκερματικής περιόδου. Το σχήμα του είναι τυπικό και καθιερωμένο σε όλη την ανατολική Μεσόγειο κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού: ορθογώνιο, με ελαφρά κοίλες πλευρές και προεξέχουσες γωνίες. Θυμίζει τεντωμένη δορά ζώου και κατά μία άποψη αποτελεί ανάμνηση των παλαιότερων συναλλαγών με ζώα. Ωστόσο, το σχήμα διευκολύνει από πρακτική άποψη τη μεταφορά και την αποθήκευση του μετάλλου. (Ακρόπολη Μυκηνών, Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου 1550 - 1300 π.X. μήκος: 0,60 μ., πλάτος: 0,34 μ., βάρος: 23,625 κ.)

• φρόντισε για την αποκατάσταση των αδελφών του παρέχοντας ένα σεβαστό ποσό για προίκα.
• μοίρασε την πατρική περιουσία αποδίδοντας το μεγαλύτερο μέρος στον αδελφό του.

ΔΙΗΓΗΣΗ - ΑΠΟΔΕΙΞΗ �§§ 11-12 Η δημόσια ζωή του

• δεν έχει δώσει αφορμές για παράπονα και κατηγορίες.
• ως εχθροί του εμφανίζονται μόνο τύποι των καταγωγίων.
• δε συμμετείχε σε οποιαδήποτε δίκη ούτε ως κατήγορος ούτε ως κατηγορούμενος.

Άγαλμα του Λυσία από το γάλλο γλύπτη Jean Dedieu (1646-1727) στους κήπους των Βερσαλλιών.

ΔΙΗΓΗΣΗ - ΑΠΟΔΕΙΞΗ �§§ 13-17 Η στρατιωτική υπηρεσία του

• Μετά από αίτηση του ιδίου υπηρέτησε στο πεζικό –ενώ ήταν ιππέας-, προκειμένου να ενισχύσει τους οπλίτες στο δύσκολο έργο της αντιμετώπισης του σπαρτιατικού πεζικού.
• Μοίρασε χρήματα σε φτωχούς συμπολεμιστές του.
• Στην εκστρατεία στην Κόρινθο πολέμησε στην πρώτη γραμμή και αποχώρησε ανάμεσα στους τελευταίους.
• Ζήτησε από τον ταξίαρχο να στείλει εναντίον των Σπαρτιατών το δικό του τάγμα χωρίς κλήρωση.
• Εκτελούσε πρόθυμα τις διαταγές, ριψοκινδύνεψε για την πατρίδα.

ΔΙΗΓΗΣΗ - ΑΠΟΔΕΙΞΗ �§§ 18-19 το κριτήριο αξιολόγησης του πολίτη

Ο ρήτορας Λυσίας (περίπου 445-380 π.Χ.). Προτομή στο Αχίλλειον της Κέρκυρας.

• η εξωτερική εμφάνιση δε μπορεί να αποτελεί ασφαλές μέτρο κρίσης των ανθρώπων.
• οι πολίτες πρέπει να κρίνονται από τις εξαίρετες πράξεις τους και ιδίως από την προσφορά τους στην πατρίδα.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ, §§ 20-21

Κλείνοντας την απολογία του ο Μαντίθεος παραθέτει δύο πολύ ισχυρά επιχειρήματα για να δικαιολογήσει τη φιλόδοξη στάση του:

• προσπαθεί να ακολουθήσει το παράδειγμα των προγόνων του, οι οποίοι πάντα υπηρετούσαν την πόλη και
• οι πράξεις του είναι σύμφωνες με την επικρατούσα άποψη των Αθηναίων, ότι δηλαδή άξιοι πολίτες θεωρούνται μόνο οι ασχολούμενοι με τα κοινά.

Λυσίας, �Υπέρ Μαντιθέου

Το μήνυμα του ρήτορα

Πώς υπερασπίζεται κανείς ένας νέο αριστοκράτη, που (μάλλον) έπεσε θύμα συκοφαντίας;

• Δομεί την απολογία σύμφωνα με τις περιστάσεις:

(α) 5 §§ για την κατηγορία,

(β) 16 §§ για την προσωπικότητα του Μαντίθεου.

• Μπαίνει αμέσως στο θέμα, επιλέγει επιχειρήματα σαφή και σχετικά με την κατηγορία, για να την αναιρέσει γρήγορα και αποτελεσματικά. Δεν πλατειάζει, για να δείξει ότι δε χρειάζεται να ασχοληθεί πολύ ένας σοβαρός άνθρωπος με αυτήν.

​

⇨ Λέει ό,τι έχει να πει σύντομα και ξεκάθαρα, χωρίς να γίνεται φορτικός και να επαναλαμβάνει πόσο δίκιο έχει.

Πώς υπερασπίζεται κανείς ένας νέο αριστοκράτη, που (μάλλον) έπεσε θύμα συκοφαντίας;

• Εκμεταλλεύεται όποιο στοιχείο μπορεί να τον βοηθήσει και να αναδείξει την προσωπικότητά του.
• Επιδιώκει την ψυχική διέγερση του ακροατηρίου (παθοποιΐα): παρουσιάζει εκτενώς τη στρατιωτική του δράση και αναφέρεται σε πρόσφατα και σημαντικά στρατιωτικά και πολιτικά περιστατικά.

​

⇨ Χρησιμοποιεί και το συναίσθημα, για να κερδίσει τις εντυπώσεις του ακροατηρίου του.

Το ύφος, η στάση, το ακροατήριο

• Προσαρμόζει το ύφος τού λόγου στο χαρακτήρα του ομιλητή: ειλικρινής, δυναμικός, αποφασιστικός, βέβαιος για τον εαυτό του, φιλόδοξος, αλλά με διάθεση προσφοράς στην πόλη του.
• Δεν υποτιμά το ακροατήριο: φροντίζει να κολακέψει, χωρίς να συμπεριφέρεται δουλικά απέναντί τους.
• Αγνοεί τους κατήγορους, με σκοπό να φανεί μεγαλόψυχος και να δείξει εμμέσως την ασημαντότητα τής κατηγορίας και της πράξης τους.
• Κλείνει με προσπάθεια εντυπωσιασμού: ο ρήτορας δεν ανακεφαλαιώνει, παρά μιλά ως το τέλος με αυτοπεποίθηση για τον εαυτό του. Φέρνει τη ζωή του χωρίς φόβο στην κρίση των βουλευτών (οὐ γὰρ ἕτεροι περὶ αὐτῶν κριταί εἰσιν…).

Ένας ίππαρχος με αλωπεκή στο κεφάλι, χλαμύδα και εξωμίδα προσπαθεί να συγκρατήσει το αφηνιασμένο άλογό του, πατώντας γερά σ' ένα βράχο. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι είναι έργο του ίδιου του Φειδία. (Μουσείο της Ακρόπολης).

Η αθηναϊκή δημοκρατία

• Βασικός για τους πολιτικούς ο θεσμός της λογοδοσίας = δοκιμασίας.
• Αυστηρότητα στην επιλογή του δημόσιου λειτουργού, ο οποίος έπρεπε:

(α) να είναι υπόδειγμα οικογενειάρχη και πολίτη,

(β) να αποδείξει την έμπρακτη αγάπη του για την πατρίδα και την προσφορά του σε αυτήν.