ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄��Ο Β' ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

Εισαγωγή

§ 1 Αίτια

§ 2 κύριοι σταθμοί του πολέμου

§ 3 η Ελλάδα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: κύριοι σταθμοί

§ 4 Μετά τη λήξη του πολέμου

​

​

Ο χάρτης δείχνει τις συμμαχίες και την προέλαση των γερμανικών δυνάμεων μέχρι το 1942

Προς νέα ένοπλη αναμέτρηση

Η εισβολή στην Πολωνία και η έναρξη του πολέμου

​

§ 1 έκρηξη του πολέμου

• 1η Σεπτεμβρίου 1939: γερμανική εισβολή στην Πολωνία.
• 3 Σεπτεμβρίου: Γάλλοι και Βρετανοί στέλνουν τελεσίγραφο στη Γερμανία και απαιτούν απόσυρση των γερμανικών στρατευμάτων. Οι Γερμανοί απορρίπτουν το τελεσίγραφο και Γάλλοι και Βρετανοί κηρύττουν τον πόλεμο στη Γερμανία.

​

§ 2 βαρύ κόστος και γενναία αντίσταση

• Στην αρχή ήταν άγνωστη η έκταση και η διάρκεια του πολέμου, ήταν όμως βέβαιο το βαρύ κόστος.
• Οι δημοκρατικές κυβερνήσεις δεν θα προχωρούσαν σε πόλεμο, αν η Γερμανία ήταν πιο συμβιβαστική.
• Οι δημοκρατικοί πολίτες, σε πολλές χώρες, έδειξαν αντοχή και μαχητικότητα, για να υπερασπίσουν αγαθά και φιλελεύθερες αξίες.

​

Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και η Εθνική Αντίσταση

Η απόκρουση της ιταλικής εισβολής στην Αλβανία

​

§ 1 ελληνική και ιταλική πολιτική

• Η ελληνική κυβέρνηση τηρούσε ουδετερότητα, παρά τη συμπάθεια προς Αγγλία και Γαλλία.
• Ο Μουσολίνι ήθελε τον έλεγχο στην Ανατολική Μεσόγειο, γι’ αυτό κατέλαβε την Αλβανία (Απρίλιος 1939) και επιτέθηκε στην Ελλάδα.

​

§ 2 η κήρυξη του πολέμου

• 28η Οκτωβρίου 1940: η Ιταλία απαίτησε εκχώρηση της κυριαρχίας επί σημαντικού τμήματος του ελληνικού εθνικού εδάφους. Ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο και η χώρα ξεκίνησε με ενθουσιασμό την αντίσταση στον εισβολέα.

​

Πρώτη Ιταλική επίθεση�28 Οκτωβρίου - 13 Νοεμβρίου 1940

Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και η Εθνική Αντίσταση

§ 3 ιταλική επίθεση και ελληνική αντεπίθεση

• Τις πρώτες ημέρες σημειώθηκε προέλαση των ιταλικών στρατευμάτων στην Ήπειρο, η οποία ανακόπηκε από τον ελληνικό στρατό.
• Στις 14 Νοεμβρίου ο ελληνικός στρατός εξαπέλυσε αντεπίθεση, που οδήγησε στην κατάληψη της Κορυτσάς, της Πρεμετής, του Πόγραδετς, του Αργυροκάστρου, των Αγίων Σαράντα και, τέλος, στις αρχές Ιανουαρίου 1941, της Κλεισούρας. Οι καιρικές συνθήκες δεν επέτρεψαν περαιτέρω προέλαση.
• Μάρτιος 1941: οι Ιταλοί εξαπέλυσαν την «εαρινή» επίθεση, που αποκρούστηκε από τον ελληνικό στρατό.

​

§ 4 η σημασία της ελληνικής νίκης σε βάρος των ιταλικών δυνάμεων

• Η επικράτηση των Ελλήνων κατά της φασιστικής Ιταλίας:
• χαιρετίστηκε ως νίκη των ελεύθερων λαών κατά των δυνάμεων της βίας και του ολοκληρωτισμού.
• απέτρεψε την επικράτηση του Άξονα στο βόρειο ήμισυ της Ανατολικής Μεσογείου και, κατ' επέκταση, σε τμήμα τουλάχιστον της Μέσης Ανατολής.

​

Ελληνική αντεπίθεση�14 Νοεμβρίου 1940 - Μάρτιος 1941

Η γερμανική εισβολή �και η μάχη της Κρήτης

§ 1 η γερμανική επίθεση: επιχείρηση Μαρίτα

• Πριν προχωρήσει στην επιχείρηση Μπαρμπαρόσα (εισβολή στη Σοβιετική Ένωση, Μάιος 1941), θέλησε να εξουδετερώσει προληπτικά κάθε εστία απειλής στη Βαλκανική Χερσόνησο ή στο Αιγαίο Πέλαγος.
• Δεκέμβριος 1940: οι Γερμανοί κατάρτισαν το σχέδιο «Μαρίτα» (εισβολή στην Ελλάδα), το οποίο εφάρμοσαν τον Απρίλιο του 1941. Η ελληνική αντίσταση κάμφθηκε: στις 9 Απριλίου καταλήφθηκε η Θεσσαλονίκη και η Αθήνα στις 27 Απριλίου.
• ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής αυτοκτόνησε και ο διάδοχος του, Εμμανουήλ Τσουδερός, καθώς και ο βασιλιάς Γεώργιος Β' συνέχισαν την αντίσταση -χωρίς θετικό αποτέλεσμα- από κοινού με τους Βρετανούς στην Κρήτη (τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου).

​

§ 4 η σημασία της ελληνικής αντίστασης στις γερμανικές δυνάμεις

• ο Χίτλερ καθυστέρησε την επιχείρηση «Μπαρμπαρόσα» κατά της Σοβιετικής Ένωσης και οι Γερμανοί, μετά από μια εντυπωσιακή προέλαση στο ρωσικό έδαφος, ακινητοποιήθηκαν εξαιτίας του τρομερού ρωσικού χειμώνα.

​

Η συνέχιση του ένοπλου αγώνα �στο πλευρό των Συμμάχων

Αγώνας κατά τη διάρκεια της κατοχής

• η έδρα της ελληνικής κυβέρνησης μεταφέρθηκε αρχικά στο Κάιρο, μετά στη Νότια Αφρική και, τελικά, στο Λονδίνο.
• η ελληνική κυβέρνηση διεκδίκησε τα Δωδεκάνησα, τη Βόρεια Ήπειρο και την Κύπρο.
• αναζήτησε λύσεις στο επισιτιστικό πρόβλημα των κατοίκων της κατεχόμενης Ελλάδας.
• συγκρότησε αξιόμαχα ένοπλα σώματα που συνέχισαν τον πόλεμο στα μέτωπα της Ανατολικής Μεσογείου: συμμετοχή του στρατού ξηράς στις μάχες του Ελ Αλαμέιν και του Ρίμινι, πλούσια δράση του ναυτικού (αντιτορπιλικά «Βασίλισσα Όλγας» και «Αδρίας») και ενεργή παρουσία της πολεμικής αεροπορίας.

​

Η Εθνική Αντίσταση κατά των δυνάμεων του Άξονα και η σημασία της

• σύσταση ισχυρών μαζικών οργανώσεων: κατά σειρά σπουδαιότητας, το ΕΑΜ, ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ.
• οι οργανώσεις των πόλεων («αόρατες στρατιές») ήταν ολιγάριθμες και έκαναν κυρίως δολιοφθορές και κατασκοπεία.
• μόνο ελληνικές μονάδες δεν συμμετείχαν στην εκστρατεία κατά της Σοβιετικής Ένωσης.
• το τίμημα της αντίστασης: εκτελέσεις, βασανισμοί, φυλακίσεις.

​

Χάρτης της Ελλάδας υπό τριπλή Κατοχή: κόκκινο: Γερμανοί, γαλάζιο: Ιταλοί, πράσινο: Βούλγαροι, μπλε: προπολεμική κτήση (ιταλικό έδαφος)

Η συμμαχική αντεπίθεση, η ήττα της Γερμανίας και η συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας

Η παράδοση της Γερμανίας και της Ιαπωνίας

​

• αυτοκτονία Χίτλερ (30 Απριλίου 1945)
• υπογραφή άνευ όρων συνθηκολόγησης στις 8 Μαΐου 1945 από τον στρατηγό Γιοντλ στη Reims
• ρίψη δύο ατομικών βομβών: στη Χιροσίμα (6 Αυγούστου) και στο Ναγκασάκι (9 Αυγούστου)
• συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας: 2 Σεπτεμβρίου 1945.

​

Το παλιό Εμπορικό Κέντρο: η πρώτη ατομική βόμβα που χρησιμοποιήθηκε ποτέ έπληξε την Χιροσίμα στις 6 Αυγούστου 1945. Το «Μνημείο της Ειρήνης», το παλιό εκθεσιακό και εμπορικό κέντρο, είναι ένα από τα λιγοστά κτίρια που βρισκόταν κοντά στο επίκεντρο της έκρηξης και που παραμένει όρθιο μέχρι σήμερα. (Σύγχρονες φωτογραφίες του Μάικ Κόουλς). Πηγή: ελληνόφωνο BBC

Βομβαρδισμός Χιροσίμα �(6 Αυγούστου 1945)

Η πυρηνική βόμβα ουρανίου «Λιτλ Μπόι» («Αγοράκι») ρίφθηκε στη Χιροσίμα από το πλήρωμα του αμερικανικού βομβαρδιστικού αεροπλάνου Ενόλα Γκέι, σκοτώνοντας αμέσως περί τους 70.000 ανθρώπους. Περίπου το 69% των οικοδομημάτων της πόλεως καταστράφηκε εντελώς και ένα άλλο 6,6% υπέστη σοβαρές ζημιές. Κατά τους επόμενους μήνες, περί τους 60.000 ακόμα ανθρώπους απεβίωσαν από τραύματα ή έκθεση σε ραδιενέργεια.

Επί του συνόλου των θανάτων εκτιμάται ότι το 60% οφείλεται στην αρχική θερμοκρασία (από ακαριαία ολική εξαέρωση ή τήξη του σώματος μέχρι εγκαύματα), το 20% από μηχανικό τραυματισμό από το ωστικό κύμα (καθαυτό έκρηξη) και το υπόλοιπο 20% από τη ραδιενέργεια.

Χιμπακούσα (Hibakusha)

Η ιαπωνική λέξη αναφέρεται στα άτομα που έζησαν την έκρηξη της ατομικής βόμβας, εκτέθηκαν στη ραδιενέργεια και επιβίωσαν.

​

​

Φωτό: θύμα της έκρηξης με σοβαρά εγκαύματα. Τα σχέδια στο δέρμα οφείλονται στο κιμονό που φορούσε την ώρα της έκρηξης.

​

Sumiteru Taniguchi �(26 January 1929 – 30 August 2017)

• Επιζών του ατομικού βομβαρδισμού στο Ναγκασάκι και ακτιβιστής εναντίον της χρήσης των πυρηνικών όπλων.
• Υπέστη βαριά εγκαύματα και πέρασε 21 μήνες μπρούμυτα σε νοσοκομείο.
• Τον Μάιο του 1947 μπόρεσε επιτέλους να σταθεί όρθιος και τον Μάρτιο του 1949 πήρε εξιτήριο από το νοσοκομείο.
• Οι θεραπείες συνεχίστηκαν, ενώ τα τραύματά του του προκαλούσαν σοβαρά προβλήματα μέχρι τον θάνατό του (στα 88) από καρκίνο.

Χιμπακούσα (Hibakusha)

• Υπάρχουν και διπλοί Χιμπακούσα, δηλαδή άτομα που έζησαν και τις δύο εκρήξεις, αφού βρέθηκαν στη Χιροσίμα και λίγες μέρες μετά στο Ναγκασάκι.
• Το 2006 η ιαπωνική κυβέρνηση αναγνώρισε επισήμως τον Tsutomu Yamaguchi (1916-2010) διπλό Χιμπακούσα.

​

Ο Yamaguchi, κάτοικος του Ναγκασάκι, βρισκόταν για επαγγελματικούς λόγους στη Χιροσίμα, όταν η πόλη βομβαρδίστηκε. Την επομένη επέστρεψε στο Ναγκασάκι και, παρότι τραυματισμένος, πήγε στη δουλειά του στις 9 Αυγούστου, όταν εξερράγη η δεύτερη βόμβα.

Τα εγκλήματα πολέμου κατά της Ανθρωπότητας - Το Ολοκαύτωμα

Η δίκη της Νυρεμβέργης

• μεικτή διεθνής επιτροπή (υπό την αιγίδα του ΟΗΕ) ανέλαβε να εντοπίσει και να τιμωρήσει τους υπεύθυνους:
• (α) της πρόκλησης του πολέμου,
• (β) της διάπραξης εγκλημάτων πολέμου
• (γ) της διάπραξης εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας.
• Υπόλογοι ήταν κυρίως Γερμανοί. Η δίκη της Νυρεμβέργης έγινε μεταξύ Ιανουαρίου και Οκτωβρίου 1946 και καταδικάστηκαν σε θάνατο ηγετικά στελέχη της χιτλερικής Γερμανίας.

​

Το έγκλημα της γενοκτονίας των Εβραίων

• η προσπάθεια γενοκτονίας των Εβραίων θεωρήθηκε μείζον έγκλημα κατά της ανθρωπότητας
• οι Εβραίοι ήταν υπό δίωξη στη Γερμανία από το 1933
• γκέτο της Βαρσοβίας: συνωστίστηκαν 500.000 Εβραίοι. Μετά την εισβολή στη Ρωσία επιχειρήθηκε η καθολική πλέον εξόντωσή τους στην Ευρώπη («τελική λύση»).

​

Πρακτικές εξόντωσης:

• φυσική εξόντωση μετά από επώδυνη παραμονή σε γκέτο ή σε στρατόπεδα συγκέντρωσης,
• μαζικές εκτελέσεις,
• χρήση δηλητηριωδών αερίων -όπως το «Τσυκλόν Β»- προκειμένου να προκληθεί μαζικά ο θάνατος.
• Στρατόπεδα εξόντωσης: Άουσβιτς, Τρεμπλίνκα, Νταχάου, Μπέλζετς, Σόμπιμπορ.

​

Οι συνέπειες του Β' Παγκόσμιου Πολέμου για την ανθρωπότητα

Τεράστιες ανθρώπινες και υλικές απώλειες κυρίως όμως στην Ευρώπη:

• 36.000.000 νεκροί (πολλοί άμαχοι)
• καταστροφή υποδομών: πόλεις και οικισμοί, λιμάνια, επικοινωνιακοί κόμβοι και πλουτοπαραγωγικές πηγές.
• Ευνοήθηκαν οικονομικά χώρες που βρίσκονταν μακριά από το πεδίο των επιχειρήσεων - κατ' εξοχήν των ΗΠΑ.

Και οι λαοί της Άπω Ανατολής όμως πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος και υλικών καταστροφών.

Ανεξίτηλη έμεινε η εικόνα της καταστροφής στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι.

​

Ο Βομβαρδισμός της Δρέσδης ήταν βομβιστική επιδρομή των Συμμάχων από τις 13 ως τις 15 Φεβρουαρίου του 1945. Αποτέλεσε το αποκορύφωμά της εκτεταμένης αεροπορικής επίθεσης των Συμμάχων, που είχε ξεκινήσει από το 1944.

O ανταγωνισμός στο στρατόπεδο των νικητών

Ο ανταγωνισμός μεταξύ των Συμμάχων και οι συμφωνίες για το μέλλον της Ευρώπης

​

§ 1 Σφαίρες επιρροής και Συνδιάσκεψη της Γιάλτας

• Εμφανίζονται σημάδια ανταγωνισμού μεταξύ των συμμάχων, της σοσιαλιστικής Ρωσίας και των φιλελεύθερων δυτικών δυνάμεων, ακόμη και κατά τη διάρκεια του πολέμου.
• Οκτώβριος 1944: Τσόρτσιλ και Στάλιν κατανέμουν την επιρροή τους σε Ελλάδα (Βρετανία), Βουλγαρία (Ρωσία) και Γιουγκοσλαβία (κατ' ισομοιρία).
• Συνδιάσκεψη της Γιάλτας (4-11 Φεβρουαρίου 1945): Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν συμφωνούν στη συγκρότηση κυβερνήσεων αντιπροσωπευτικών όλων των δημοκρατικών τάσεων με στόχο τη διενέργεια ελεύθερων εκλογών. Οι δυτικοί Σύμμαχοι θεώρησαν ότι η συμφωνία αυτή είχε καταπατηθεί από τον Στάλιν, διαδοχικά, στη Ρουμανία και την Πολωνία.

​

Οι τρεις μεγάλοι ηγέτες στη διάσκεψη της Γιάλτας: Από αριστερά: Τσώρτσιλ, Ρούσβελτ, Στάλιν. [πηγή: Βικιπαίδεια]

O ανταγωνισμός στο στρατόπεδο των νικητών

§ 2 Συνδιάσκεψη Πότσνταμ

• Συνδιάσκεψη στο Πότσνταμ (Ιούλιος 1945): η Σοβιετική Ένωση θέλει να ελέγξει την Ανατολική Ευρώπη· οι δυτικοί Σύμμαχοι διαφωνούν. Ο Τσόρτσιλ θα μιλήσει για το σιδηρούν παραπέτασμα που πάει να υψωθεί ανάμεσα στη ζώνη υπό σοβιετική επιρροή και τη λοιπή Ευρώπη.
• Αρχίζει ο Ψυχρός πόλεμος: ο ανελέητος ανταγωνισμός μεταξύ των νικητών του πολέμου.

​

Η πολιτική κρίση στην Ελλάδα και τα «Δεκεμβριανά»

§ 1 Πολιτική διαίρεση μεταξύ των Ελλήνων

• Οι δύο προτάσεις για τη μεταπολεμική πορεία και της Ελλάδας: κοινοβουλευτική δημοκρατία (κατά το δυτικό πρότυπο), που ήθελε η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, ή υπαρκτός σοσιαλισμός (κατά το πρότυπο της Σοβιετικής Ένωσης), που προτιμούσε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ;
• Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης: πολιτικό παράγωγο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

​

Οι τρεις μεγάλοι ηγέτες στη Διάσκεψη του Πότσδαμ: Ουίνστον Τσόρτσιλ, Χάρι Τρούμαν και Ιωσήφ Στάλιν. [πηγή: Βικιπαίδεια]

Δεκεμβριανά και Βάρκιζα

§ 2 τα Δεκεμβριανά

• ο Γεώργιος Παπανδρέου περιέλαβε στην εξόριστη ελληνική κυβέρνηση εκπροσώπους όλων των αντιμαχόμενων μερίδων.
• Σύμφωνο Καζέρτας (26 Σεπτεμβρίου 1944): ο Βρετανός στρατηγός Σκόμπυ ανέλαβε τη διοίκηση των στρατιωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα.
• Η Αθήνα απελευθερώθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1944, αλλά μετά από ενδοκυβερνητικές διαφωνίες παραιτήθηκαν οι υπουργοί που προέρχονταν από το ΕΑΜ.
• Ακολούθησαν συγκρούσεις στο κέντρο της Αθήνας των φιλοκυβερνητικών δυνάμεων (μικρό τμήμα του ελληνικού στρατού, χωροφυλακή και το βρετανικό εκστρατευτικό σώμα) με δυνάμεις του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ. Επικράτησαν οι φιλοκυβερνητικές δυνάμεις και ακολούθησε η Συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945), η οποία προέβλεπε τη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών και δημοψηφίσματος επί του πολιτειακού ζητήματος.

​

Υπογραφή της συμφωνίας της Βάρκιζας. (12 Φεβρουαρίου 1945). Από αριστερά, οι Στ. Σαράφης, στρατιωτικός αρχηγός του Ε.Λ.Α.Σ., Ρ. Σκόμπι, διοικητής των βρετανικών δυνάμεων στην Αθήνα και Ν. Ζέρβας, στρατιωτικός αρχηγός του Ε.Δ.Ε.Σ.

Οι συνθήκες ειρήνης και �η ενσωμάτωση της Δωδεκάνησου στην Ελλάδα

Το εδαφικό καθεστώς της ηττημένης Γερμανίας

​

§ 1 Ζώνες κατοχής της Γερμανίας

• τα προβλήματα που συνδέονταν με το μέλλον της Γερμανίας: κατοχή, επανορθώσεις και πιθανός διαμελισμός.
• Οι 4 ζώνες κατοχής της Γερμανίας: ρωσική, αγγλική, γαλλική και αμερικανική. Το Βερολίνο βρισκόταν επίσης υπό την κατοχή των τεσσάρων.
• Τζορτζ Μάρσαλ (Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών): «Δεν μπορούμε προς το παρόν να προσδοκούμε την ενοποίηση της Γερμανίας -οφείλουμε να πράξουμε ό,τι είναι δυνατόν στην περιοχή όπου η επιρροή μας είναι αισθητή...».

​

§ 2 Τα σύνορα της μεταπολεμικής Γερμανίας

• Δυτικά: δεν υπήρξαν ουσιαστικές μεταβολές
• Ανατολικά: μετακίνηση κατά 200 χιλιόμετρα των συνόρων της Πολωνίας προς τα δυτικά και, ανατολικότερα, εδάφη που κατέχονταν παλαιότερα από την Πολωνία ενσωματώθηκαν στην ΕΣΣΔ.

​

• Χάρτης: οι μεταπολεμικές συνοριακές μεταβολές στην κεντρική Ευρώπη και η δημιουργία του Ανατολικού Μπλοκ (πηγή: Βικιπαίδεια).

​

Η Συνθήκη των Παρισίων και η τύχη των ελληνικών εθνικών διεκδικήσεων

§ 1 οι δορυφόροι της Γερμανίας

• Άλλες συνθήκες, που υπογράφτηκαν στο Παρίσι (10 Φεβρουαρίου 1947) καθόρισαν το καθεστώς των πέντε «δορυφόρων» της Γερμανίας: Φινλανδίας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Ουγγαρίας και Ιταλίας
• Φινλανδία, Βουλγαρία και Ρουμανία είχαν ήδη (1944) συνομολογήσει συμφωνία ανακωχής αποκλειστικά με τη Σοβιετική Ένωση, που ασκούσε πλέον επιρροή και στις τέσσερις.
• εδαφικό καθεστώς: Ρουμανία και Βουλγαρία, όπως ήταν πριν τον πόλεμο· Φινλανδία και Ουγγαρία, όπως ικανοποιούσε τους Σοβιετικούς.

​

§ 2 Ενσωμάτωση Δωδεκανήσου

• 1948: ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου (με 90% ελληνικό πληθυσμό) με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών. Όμως, η ίδια αρχή δεν εφαρμόστηκε και στην περίπτωση της Βόρειας Ηπείρου και της Κύπρου.
• Αίτια της περιορισμένης ικανοποίησης των ελληνικών διεκδικήσεων:
• η σύνδεση του προβλήματος της Αλβανίας με τον ανταγωνισμό μεταξύ των Συμμάχων,
• η επιθυμία των Άγγλων ιθυνόντων να διατηρήσουν ακέραιη τη Βρετανική Αυτοκρατορία και
• η διεθνής αδυναμία της Ελλάδας σε περίοδο έντονης εσωτερικής διαμάχης.

​

​