2 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Elektrik Yükleri

Maddenin en küçük yapı taşı atomdur.
Atomun çekirdeğinde (+) yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar, çekirdeğin çevresinde ise (–) yüklü elektronlar vardır.
Elektronlar hareketli parçacıklardır. Dışarıdan bir etki ile serbest kalabilir ve başka bir maddeye geçebilirler.
Cisimlerin birbirleri ile etkileşimi sonucunda üzerlerinde fazladan elektrik yükü birikmesine elektriklenme denir.

3 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Günlük hayatta ve teknolojide birçok alanda elektriklenme örnekleri ve uygulamaları vardır.
Günlük hayatta örnekleri;
Yün kazağımı çıkarırken çıtırdı seslerinin gelmesi, kıvılcımların görülmesi,
Odada tozların TV ekranına yapışması,
Plastik tarağı saçımıza sürttüğümüzde kağıt parçalarını çekmesi,
Plastik balonu saçımıza sürttüğümüzde balonun duvarda asılı kalması,
Araçlara binerken ya da inerken metal yüzeylere dokunulduğunda elektrik çarpması,
Kaydıraktan kayan çocuğun saçlarının dikleşmesi,
Bulutların birbirine sürtünmesi sonucunda şimşek ve yıldırımların oluşması vb.

4 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Elektriklenmenin teknolojideki uygulama alanları;

Araçların ve beyaz eşyaların boyanması, hem metal yüzeylerin paslanmasını hem de uzun ömürlü olmasını sağlar.
Boyanacak yüzeydeki boyanın yüzeye eşit olarak dağılması için boyanma işlemi sırasında otomobil (–) yükle, boya tanecikleri (+) yükle yüklenir. Boya tabancasından püskürtülen boya ile otomobil düzgün bir şekilde boyanır.

5 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Yazıcı ve fotokopi makinelerinde de elektriklenme olayı kullanılır. Kâğıt ve toz halindeki mürekkep (toner) zıt yüklerle yüklenip birbirini çeker ve kağıdın kopyası oluşturulur.

Fabrika bacalarına takılan filtre de elektriklenme özelliğinden yararlanılır. Bacadan çıkan küçük toz parçacıkları filtre zıt yükle yüklenerek toz parçacıklarının havaya karışması engellenmiş olur.

6 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Bazı klimalarda toz tutucu olarak elektriklenmeden yararlanılır.

Parmak izinin belirlenmesinde de elektriklenmeden yararlanılır.

Baca temizlenmesinde de elektriklenmeden yararlanılır.

7 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Elektrikli süpürgede de elektriklenme olayı kullanılır, torbadan tozların dağılmaması için torba ile tozlar zıt yükle yüklenirler.

8 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Bilinen iki çeşit elektriksel yük vardır. Bunlar, pozitif ve negatif yüklerdir.
Elektriklenme sonucunda cisimler arasında itme ve çekme olayı gerçekleşir.

Aynı cins elektrik yülü cisimler birbirlerine itme kuvveti uygularlar.

Zıt cins elektrik yülü cisimler birbirlerine çekme kuvveti uygularlar.

9 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Yüklü cisimler, nötr cisimleri çekme kuvveti uygularlar.

Elektriksek yük fazlalığı olmayan (nötr) cisimler birbirlerine itme ya da çekme kuvveti uygulamazlar.

10 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Nötr cisim yani yüksüz cisim, içinde hiç yük yok anlamına gelmez.
Nötr (yüksüz), pozitif (+) yük sayısı ile negatif (-) yük sayısının birbirine eşit olmasıdır.

11 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıda yük durumları verilen küreler yalıtkan iplerle tavana asılarak serbest bırakılmıştır. Bu kürelerin birbirlerini nasıl etkilediklerini belirtiniz.

ETKİNLİK-1

İter

Çeker

Etkileşim olmaz

12 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Ağırlıkları eşit olan cisimler özdeş dinamometrelerin ucuna asılarak aşağıdaki düzenekler kurulmuştur. Cisimlerin altına, yalıtkan ayaklar üzerinde duran ve yük cinsleri belirtilen cisimler yerleştirildiğinde dinamometrelerin gösterdikleri değerler nasıl değişir.

ETKİNLİK-2

13 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz..

ETKİNLİK-3

İfade		Doğru	Yanlış
1.	Cisimler üzerinde yük fazlalığı oluşmasına elektriklenme denir.
2.	Zıt yükle yüklü cisimler birbirini çekme kuvveti uygular.
3.	Fabrika bacalarına takılan filtre, elektriklenme sayesinde tozları tutarak havaya karışmasını engeller.
4.	Pozitif ve negatif olmak üzere iki çeşit elektrik yükü vardır.
5.	Mıknatısın demiri çekmesi bir elektriklenme olayıdır.
6.	Yazıcı ve fotokopi makinelerin çalışmasında elektriklenme olayı kullanılır.
7.	Beyaz eşya ve araçların boyanmasında elektriklenme olayından yararlanılır.

14 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz..

ETKİNLİK-3

İfade		Doğru	Yanlış
8.	Beyaz eşya ve araçların boyama işleminde boyanın yüzeye eşit olarak dağılması için boya tanecikleri aynı cins yükle yüklüdür.
9.	Nötr cisimlerin içerisinde pozitif yük yoktur.
10.	Aynı cins yüklü cisimler birbirini çekerken, zıt yüklü cisimler birbirini iter.
11.	Pozitif ve negatif yüklü cisimler nötr cisimlere etki etmezler.
12.	Cisimler arasında yük geçişi olabilir.
13.	3 çeşit elektrik yükü vardır.
14.	Balonu saçımıza sürttükten sonra duvarda asılı kalması bir elektriklenme olayıdır.

15 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz..

ETKİNLİK-3

İfade		Doğru	Yanlış
15.	Yağmur, kar ve dolu gibi hava olayları elektriklenme sonucu elektriklenme sonucudur.
16.	Bilgisayar ve tv ekranlarının tozlanması elektriklenme olayındandır.
17.	Avizedeki ampulün ışık vermesi elektriklenme olayıdır.
18.	Nötr cisim, üzerinde pozitif yüklerin sayısının negatif yüklerin sayısına eşit olduğu cisimdir.
19.	Elektriklenen cisimler mıknatıs tarafından çekilir.
20.	Nötr cisim nötr cismi iter.

16 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Elektriklenme Çeşitleri

Cisimlerin birbirleri ile etkileşimi sonucunda üzerlerinde fazladan elektrik yükü birikmesine elektriklenme denir.
3 çeşit elektriklenme olayı vardır.

Elektriklenme Çeşitleri

Sürtünme ile Elektriklenme

Dokunma ile Elektriklenme

Etki (Tesir) İle Elektriklenme

17 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

1. Sürtünme ile Elektriklenme

Yalıtkan cisimlerin birbirine sürtünerek aralarında yük alışverişi gerçekleştirmesi olayıdır.
Birbirine sürtünen cisimlerin birinden diğerine elektron geçişi olur.
Elektron veren cisim pozitif, elektron alan cisim negatif yüklü olur.
Sürtünme ile elektriklenmede cisimler her zaman zıt yüklerle yüklenirler.

Başlangıçta nötr olan ebonit (plastik) çubuk yün kumaşa sürtüldüğünde, yün kumaştan ebonit çubuğa (-) yük geçişi olur.
Böylece ebonit çubuk (-) yükle, yün kumaş (+) yükle yüklenir.

18 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Başlangıçta nötr olan cam çubuk ipek kumaşa sürtüldüğünde, cam çubuktan ipek kumaşa (-) yük geçişi olur.
Böylece cam çubuk (+) yükle, ipek kumaş (-) yükle yüklenir.

19 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Havayla veya birbirleriyle sürtünen bulutlar elektrik yüküyle yüklenirler.
Bu yüklü bulutlar yere yeteri kadar yaklaştığında bulutlar ile yeryüzü arasında yük boşalması olur. Bu olaya yıldırım denir.
Bulutların kendi aralarındaki yük boşalması sonucu da şimşek olayı meydana gelir.

20 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Başlangıçta nötr olan plastik çubuk ile yün kumaş birbirine sürtünmektedir.

Bu olay ile ilgili aşağıda tabloda verilen ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz.

ETKİNLİK-4

21 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

1. Dokunma ile Elektriklenme

Yüklü bir cisim, nötr ya da yüklü bir cisme dokundurulması sonucu aralarında yük alışverişi olmasıdır.
Dokunma ile elektriklenme sonucu cisimler aynı cins elektrik yüküyle yüklenirler.
Cisimlerin yük miktarlarına göre birbirine dokunan cisimlerin hepsi ya pozitif yüklü, ya negatif yüklü ya da nötr durumda olurlar.

Yük miktarları eşit olan zıt cins yüklü cisimler birbirine dokundurulduğunda her iki cisimde son durumda nötr olur.

22 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Yük miktarları eşit olan aynı cins yüklü cisimler birbirine dokundurulduğunda her hangi bir değişim olmaz.

Yük miktarları faklı olan aynı cins yüklü cisimler birbirine dokundurulduğunda her iki cisminde yük miktarları eşit olur.

23 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Yük miktarları faklı olan zıt cins yüklü cisimler birbirine dokundurulduğunda toplamda hangi elektrik yükü fazla ise cisimler o cins yüklü olurlar.

24 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Cisimler arasındaki yük geçişlerinde sadece negatif (-) yükler hareket eder. Pozitif (+) yükler hareket etmez.
Dokunma ile elektriklenme de toplam yük cisimler arasında paylaştırılır.

25 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıda iletken ve özdeş K ve L cisimlerde bulunabilecek yük miktarları verilmiştir. Bu cisimler birbirlerine dokundurulup ayrıldıktan sonraki yük durumlarını bulunuz.

ETKİNLİK-5

26 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

3. Etki (Tesir) ile Elektriklenme

Cisimlerin birbirlerine dokundurulmadan elektriklenmesidir.
Etki ile elektriklenmede cisimler arasında yük geçişi olmaz.
Aynı cins yüklerin birbirini itmesi ve zıt yüklerin birbirini çekmesi ile cisimde üzerinde bulunan yükler farklı bölgelerde birikir.
Cisimler birbirlerinden uzaklaştırıldığında cisimler üzerinde yük dağılımı tekrar eski haline gelir.

27 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Nötr Y ve Z cisimlerine (-) yüklü X cismi Y’ye yaklaştırılıyor. Z cisminin de Y’ye yaklaştırılması ile Y ve Z cisimlerinin yük durumları nasıl olur?

ETKİNLİK-6

28 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Elektriklenme ile ilgili aşağıdaki tabloda verilen bilgilerin hangi elektriklenme çeşidine ait olduklarını belirtiniz?

ETKİNLİK-7

29 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Pozitif yüklü K cismi, birbirine perçinleşmiş nötr ve iletken olan X, Y ve Z cisimlerine şekildeki gibi yaşlaştırılıyor. Buna göre aşağıda verilen ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz?

ETKİNLİK-8

30 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz..

ETKİNLİK-9

İfade		Doğru	Yanlış
1.	Cisimler birbirlerine temas ettirilmeden de elektriklenebilirler.
2.	Nötr bir cisim etki ile elektriklenerek yüklü hale getirilemez.
3.	Dokunma ile elektriklenme sonucu cisimler birbirlerini itebilir.
4.	Sürtünme ile elektriklenme sonucu cisimler birbirlerini çekebilir.
5.	Yüklü cisimler etki ile elektriklenme sayesinde nötr olabilirler.
6.	Pozitif yüklü bir cisim, negatif yüklü cisme dokunursa her iki cisimde de pozitif yüklü olabilir.
7.	Negatif yüklü bir cisim, pozitif yüklü cisme dokunursa her iki cisimde de nötr yüklü olabilir.

31 of 32

ELEKTRİK YÜKLERİ VE ELEKTRİKLENME

Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduklarını belirtiniz..

ETKİNLİK-9

İfade		Doğru	Yanlış
8.	Dokunma ile elektriklenme sonucunda cisimler zıt yüklü olurlar.
9.	Pozitif yüklü cisim, nötr bir cisme yaklaştırılırsa her iki cisimde nötr olurlar.
10.	Sürtünme ile elektriklenmede plastik çubuk (-) yükle, yün kumaş (+) yükle yüklenir.
11.	Sürtünme ile elektriklenen cisimler tavana asıldığında birbirlerine çekme kuvveti uygularlar.

1 of 32

2 of 32

3 of 32

4 of 32

5 of 32

6 of 32

7 of 32

8 of 32

9 of 32

10 of 32

11 of 32

12 of 32

13 of 32

14 of 32

15 of 32

16 of 32

17 of 32

18 of 32

19 of 32

20 of 32

21 of 32

22 of 32

23 of 32

24 of 32

25 of 32

26 of 32

27 of 32

28 of 32

29 of 32

30 of 32

31 of 32

32 of 32