HISTORIA W REFORMIE PROGRAMOWEJ KOMPAS JUTRA - �WARSZTATY

Dr Wojciech Dutka

Na podstawie materiałów ORE – szkolenie kaskadowe, cz.2

REKAPITULACJA �Filozofia i główne założenia reformy �„Kompas Jutra” Historia w SP

• Przejście od encyklopedyzmu do sprawczości: Przesunięcie akcentu z pamięciowego opanowywania faktów na rozwijanie myślenia historycznego, krytycznego i poczucia sprawczości ucznia.
• Odpowiedź na wyzwania współczesności: Przygotowanie uczniów do funkcjonowania w świecie sztucznej inteligencji, dynamicznego rynku pracy oraz zagrożeń cyfrowych poprzez kształtowanie kompetencji przekrojowych.
• Nowa architektura przedmiotu: Ujęcie całej wiedzy w 50 działach (30 działów w klasach IV–VI oraz 20 działów w klasach VII–VIII) przy zachowaniu siatki 9 godzin w cyklu.
• Autonomia nauczyciela i metody aktywizujące: Odejście od sztywnych matryc i ograniczenie metod podawczych na rzecz elastycznego projektowania procesu uczenia się.

REKAPITULACJA �Treści kształcenia, historia lokalna i kultura cyfrowa

• Nowe akcenty w programie: Wzmocnienie rangi historii społeczno-gospodarczej, historii kobiet, historii lokalnej oraz zwiększenie liczby godzin na historię najnowszą w klasach VII–VIII.
• Kultura cyfrowa jako środowisko ucznia: Włączenie gier wideo, archiwów cyfrowych, wirtualnych muzeów i memów jako pełnoprawnych tekstów kultury do analizy krytycznej.
• Higiena informacyjna i edukacja medialna: Kształtowanie umiejętności weryfikacji faktów (fact-checking), identyfikacji dezinformacji oraz materiałów generowanych przez AI.
• Świadomość tożsamościowa i lokalna: Przejście od biernego zapamiętywania na rzecz aktywnego badania korzeni rodzinnych, regionu i zabytków małej ojczyzny.

REKAPITULACJA �Doświadczenie Edukacyjne jako filar nowej dydaktyki

• Obligatoryjność i wymiar czasowy: Obowiązek przeprowadzenia co najmniej jednego Doświadczenia Edukacyjnego w każdym roku nauki w klasach IV–VIII.
• Uczeń w roli badacza: Zastąpienie biernego przyswajania wiedzy procesowym działaniem, projektem lub warsztatem źródłowym połączonym ze współczesnością.
• Ocenianie kształtujące proces: Nacisk na ocenę zaangażowania, postępów badawczych i współpracy w grupie z wykorzystaniem informacji zwrotnej oraz samooceny.
• Wymiar obywatelski: Przekształcanie wiedzy historycznej w trwałe postawy społeczne, umiejętność prowadzenia debaty i szacunek dla kultury sporu.

Moduł 2. Projektowanie procesu nauczania i uczenia się uczniów zgodnie z koncepcją przedmiotu ujętą w PP26 – warsztaty

• Projektowanie nauczania z wykorzystaniem doświadczeń edukacyjnych.
• Warsztat praktyczny
• Doświadczenie edukacyjne i projekt edukacyjny

Warsztat – doświadczenie edukacyjne w historii

• Scenariusz warsztatu: Projektowanie nauczania na podstawie doświadczenia edukacyjnego
• Czas trwania: 30 minut
• Liczba uczestników: 10 nauczycieli historii / nauk społecznych
• Forma pracy: Praca w 5 dwuosobowych zespołach (metoda stacji chronologicznych)
• Wymagane materiały: Podstawa programowa oraz plik IBE nr 5 (Historia – doświadczenie edukacyjne)
• Załączona analiza zmian i doświadczeń edukacyjnych 5 arkuszy papieru A3 oraz grube markery (kolorowe)Taśma malarska lub magnesy do mocowania A3 na tablicy

Cele warsztatu na poziomie meta-dydaktyki i operacjonalizacji

Cele warsztatu

1. Praktyczne zrozumienie idei Doświadczenia Edukacyjnego – odejście od metody podającej na rzecz działania, sprawczości i krytycznego myślenia uczniów.
2. Wymiana doświadczeń i dobrych praktyk pomiędzy nauczycielami z różnych poziomów klasowych.
3. Stworzenie gotowego banku 5 projektów doświadczeń edukacyjnych (po jednym dla każdej klasy od IV do VIII) do natychmiastowego wykorzystania w szkole.

​

Warsztat: rozgrzewka i wprowadzenie�Obawy nauczycieli

Czym jest Doświadczenie Edukacyjne? :

• Obligatoryjnie: co najmniej jedno doświadczenie edukacyjne w każdym roku nauki (indywidualne lub grupowe). Z uwagi na ciągłość pracy uczniów, uczenie przez sprawczość, sugeruję jedno doświadczenie edukacyjne na semestr.
• Przesunięcie akcentu z zapamiętywania faktów na sprawczość, krytyczną analizę źródeł, refleksję oraz wybór formy ekspresji (np. słuchowisko, komiks, podcast, wywiad, debata, gra).

Integracyjna „Giełda Obaw i Szans” (10 min): Nauczyciele na małych karteczkach samoprzylepnych wpisują 1 obawę dotyczącą tego, jak mają prowadzić takie doświadczenie z uczniami.

​

Warsztat: Podział na zespoły �i losowanie klas

Uczestnicy łączą się w 5 dwuosobowych zespołów.

Każdy zespół losuje lub wybiera dokładnie JEDNĄ klasę od IV do VIII, dla której zaprojektuje doświadczenie edukacyjne:

• Zespół 1: Klasa IV (Warsztat historyka, historia rodzinna, mała ojczyzna, legendy vs fakty)
• Zespół 2: Klasa V (Starożytność i średniowiecze, etos rycerski, życie codzienne, antyczne inspiracje)
• Zespół 3: Klasa VI (Nowożytność i XIX wiek, perspektywy odkryć, rewolucja przemysłowa, historia lokalna)
• Zespół 4: Klasa VII (Wiek XX: 1914–1945, wojna totalna, propaganda, dylematy etyczne, wywiad ze świadkiem)
• Zespół 5: Klasa VIII (Świat po 1945 r., PRL, transformacja, media, dezinformacja i wyzwania współczesności)

​

Warsztat: „Galeria A3” i Wymiana Pomysłów (20 minut)

Exposition na tablicy (3 min): Zespoły przyczepiają swoje arkusze A3 na tablicy w kolejności chronologicznej: Klasa IV ➔ V ➔ VI ➔ VII ➔ VIII.

Prezentacje i Informacja Zwrotna (22 min – ok. 4-5 min na zespół):

• Prezentacja (2 min/zespół): Zespół przedstawia swój pomysł na forum.
• Wymiana myśli i Peer-Feedback (2-3 min/zespół): Pozostali nauczyciele zadają pytania i zgłaszają udoskonalenia według zasady 2×TAK / 1×WARTO PRZEMYŚLEĆ:
• Co jest najmocniejszą stroną tego doświadczenia?
• Jak można ten pomysł jeszcze uatrakcyjnić lub uprościć technicznie?

​

Warsztat: Moje propozycje doświadczeń edukacyjnych

Przykładowe inspiracje dla zespołów (do podrzucenia w trakcie pracy):

• Klasa IV: „Detektywi Małej Ojczyzny” – poszukiwanie w okolicy zabytku lub miejsca pamięci, wywiad z najstarszym członkiem rodziny/mieszkańcem i stworzenie ilustrowanego przewodnika lub mapy.
• Klasa V: „Szkolna Agora vs Banowanie w Sieci” – przeprowadzenie klasowej debaty na wzór ateński na temat praw w szkole i porównanie sądu ostracyzmowego do hejtu/blokowania w mediach społecznościowych.
• Klasa VI: „Rewolucja przemysłowa w naszym regionie” – badanie wpływu XIX-wiecznej technologii na środowisko i życie kobiet w okolicy oraz stworzenie mini-podcastu.
• Klasa VII: „Wokół wojennej traumy i świadków historii” – przeprowadzanie wywiadu ze świadkiem historii / badanie pamięci o II wojnie światowej oraz weryfikacja realiów historycznych w wybranej grze wideo lub filmie.
• Klasa VIII: „Cenzura PRL a dzisiejszy Fake News” – porównanie wycinków z gazety z czasów PRL z relacjami strajkujących oraz przygotowanie krótkiego wideo demaskującego współczesne mechanizmy manipulacji informacją.

​

DOŚWIADCZENIE EDUKACYJNE I PROJEKT EDUKACYJNY W HISTORII

Podobieństwa i różnice

Doświadczenie edukacyjne a projekt w historii w szkole podstawowej

Warsztat 2: Projekt edukacyjny

Projekt łączy trzy przedmioty: Historię, Język Polski i Plastykę/Informatykę. Jego celem jest przekształcenie suchej wiedzy historycznej w osobiste doświadczenie poprzez badanie mikrohistorii i rodzinnych korzeni.

• Dla kogo: Najlepiej wpisuje się w program klasy IV (Dział: Elementy historii rodzinnej, lokalnej i regionalnej oraz badanie pamiątek), ale przy modyfikacji trudności świetnie sprawdzi się też w klasie V lub VI.
• Istota zadania dla ucznia: Uczeń odnajduje jedną pamiątkę rodzinną, zdjęcie lub rozmawia z członkiem rodziny (wywiad ze świadkiem), a następnie przedstawia tę historię w wybranej przez siebie formie:
• Komiks (połączenie plastyki i zwięzłej narracji),
• Krótki film / Słuchowisko (wykorzystanie nowych mediów),
• Opowiadanie / Kartka ze sztambucha (praca literacka z oprawą wizualną).

​

Warsztat 3: Projekt edukacyjny

Harmonogram sprintu (20 minut zegarowych):

• 00:00 – 03:00 (3 min) Przedstawienie wyzwania przez Prowadzącego:
• Prowadzący prezentuje ideę „Sztambucha Rodzinnego” i rozdaje instrukcje do kartki A3.
• 03:00 – 15:00 (12 min) Praca w zespołach na arkuszach A3:
• Nauczyciele uzupełniają szablon na kartce A3, odpowiadając na 4 kluczowe pytania operacyjne.
• 15:00 – 20:00 (5 min) Błyskawiczne zawieszenie i omówienie:
• Plakaty trafiają na tablicę. Każda grupa w 1 zdaniu wskazuje swój autorski „smaczek” dodany do projektu.

​

⚖️ Analiza Projektu: Mocne Strony Projektu (Dla Nauczycieli)

MOCNE STRONY (Atuty dydaktyczne):

• Wysoka motywacja i emocjonalny sens: Dzieci nie uczą się o „abstrakcyjnych królach”, ale o własnej tożsamości, dziadkach i korzeniach, co buduje naturalne zaangażowanie.
• Autentyczne Doświadczenie Edukacyjne: Projekt realizuje wszystkie wymogi nowej podstawy – badanie źródeł wywołanych (wywiad), praca z pamiątkami, wybór formy ekspresji oraz pretekst do dumy z własnej pracy.
• Oszczędność czasu i międzydyscyplinarność: Dzięki integracji historii, języka polskiego i plastyki uczeń realizuje cele z trzech przedmiotów w ramach jednego skonsolidowanego zadania.
• Inkluzywność formy: Dziecko o uzdolnieniach cyfrowych nakręci film/podcast, dziecko uzdolnione plastycznie narysuje komiks, a uczeń ze „sprawnym piórem” napisze opowiadanie – każdy błyszczy w swojej dziedzinie.

​

⚖️ Analiza Projektu: Słabe� Strony Projektu (Dla Nauczycieli)

SŁABE STRONY I WYZWANIA :

• Sytuacje wrażliwe społecznie / brak historii rodzinnej:
• Ryzko: Uczniowie z rodzin zastępczych, domów dziecka, wychowywani przez jednego rodzica lub niemający kontaktu z dziadkami mogą czuć wykluczenie lub dyskomfort.
• Rozwiązanie: Projekt musi oferować alternatywę: badanie historii lokalnego bohatera, zabytku z sąsiedztwa lub „sztambuch postaci fikcyjnej” z danej epoki historycznej.
• Ryzyko wyręczania ucznia przez rodziców:
• Ryzyko: Rodzic z umiejętnościami graficznymi lub montażowymi zrobi idealny komiks/film za dziecko.
• Rozwiązanie: Przeniesienie części procesu do szkoły (np. etap pisania scenariusza na polskim, tworzenie szkiców na plastyce, analiza pamiątki na historii).
• Trudność w sprawiedliwym ocenianiu:
• Ryzyko: Ocenianie ładnego rysunku zamiast pracy historyczno-literackiej.
• Rozwiązanie : Ocenianie procesu (karty pracy z wywiadu, wyciągnięte wnioski historyczne) oraz jasna nacisk na kryteria jakościowe, a nie estetyczne.
• Koordynacja między nauczycielami:
• Ryzyko: Brak komunikacji w gronie pedagogicznym i nakładanie na ucznia sprzecznych wymagań przez polonistę i historyka.
• Rozwiązanie : Stworzenie jednej, wspólnej dla 3 przedmiotów karty wymagań i oceny.

​

Moduł 3. Praktyczne zastosowanie PP26 w procesie nauczania przedmiotu – dobre praktyki wspierające kształcenie kompetencji przekrojowych �

• a. Zapoznanie się z kompetencjami przekrojowymi;
• b. Zrozumienie znaczenia kompetencji przekrojowych w nauczaniu przedmiotu.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

1. Krytyczne myślenie i dociekliwość

• Analiza danych: Uczeń potrafi rzetelnie weryfikować informacje i odróżniać fakty od opinii.
• Badanie źródeł: Samodzielnie szuka przyczyn zjawisk i zadaje pytania pogłębiające temat.
• Rozpoznawanie manipulacji: Dostrzega błędy logiczne oraz próby wywierania wpływu w przekazie medialnym.
• Formułowanie wniosków: Opiera swoje zdanie na sprawdzonych dowodach i racjonalnych argumentach.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

2. Rozwiązywanie problemów

• Identyfikacja wyzwań: Uczeń sprawnie definiuje istotę trudności w złożonych sytuacjach.
• Strategiczne planowanie: Tworzy logiczne i wieloetapowe plany działania w celu usunięcia problemu.
• Elastyczność myślenia: Szybko modyfikuje swoje podejście, gdy dotychczasowe metody zawodzą.
• Praktyczne wdrażanie: Przekłada teoretyczne pomysły na realne i skuteczne działania naprawcze.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

3. Kreatywność i innowacyjność

• Generowanie pomysłów: Tworzy liczne, oryginalne i nieszablonowe rozwiązania jednego zagadnienia.
• Łączenie wątków: Dostrzega nieoczywiste powiązania między odległymi od siebie dziedzinami wiedzy.
• Przełamywanie schematów: Śmiało kwestionuje tradycyjne sposoby myślenia na rzecz nowych perspektyw.
• Akceptacja ryzyka: Traktuje błędy i niepowodzenia konstruktywnie jako naturalny element procesu twórczego.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

4. Komunikacja

• Jasne wyrażanie: Precyzyjnie formułuje swoje myśli i intencje w formie ustnej oraz pisemnej.
• Aktywne słuchanie: Skupia uwagę na rozmówcy, starając się w pełni zrozumieć jego punkt widzenia.
• Dostosowanie przekazu: Dobiera język i formę wypowiedzi adekwatnie do sytuacji oraz odbiorcy.
• Konstruktywny dialog: Kulturalnie wymienia poglądy i dąży do porozumienia w trudnych rozmowach.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

5. Współpraca

• Synergia grupowa: Efektywnie współdziała z innymi ludźmi, aby osiągnąć wspólny cel.
• Podział ról: Świadomie przyjmuje odpowiedzialność za powierzone mu zadania w zespole.
• Wspieranie innych: Docenia wkład rówieśników i chętnie dzieli się z nimi swoją wiedzą.
• Rozwiązywanie konfliktów: Pomaga łagodzić napięcia w grupie poprzez wypracowywanie kompromisów.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

6. Kierowanie sobą i dbanie o dobrostan

• Emocjonalna dojrzałość: Rozpoznaje własne uczucia i potrafi nad nimi konstruktywnie panować.
• Odporność psychiczna: Stosuje zdrowe techniki radzenia sobie ze stresem i presją czasu.
• Samoakceptacja: Buduje realne poczucie własnej wartości w oparciu o swoje mocne strony.
• Zdrowy balans: Świadomie dba o równowagę między nauką, odpoczynkiem a aktywnością fizyczną.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

7. Samoregulacja i uczenie się

• Wyznaczanie celów: Samodzielnie planuje swoją ścieżkę edukacyjną i określa cele do zdobycia.
• Zarządzanie czasem: Organizuje swoje miejsce pracy i efektywnie gospodaruje dostępnymi godzinami.
• Metakognicja: Analizuje własne procesy myślowe, aby uczyć się szybciej i skuteczniej.
• Wyciąganie wniosków: Traktuje porażki jako cenne lekcje i źródło wiedzy o sobie.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

Obywatelskość i dbanie o otoczenie

• Społeczna postawa: Angażuje się w działania na rzecz szkoły, społeczności lokalnej i potrzebujących.
• Eko-odpowiedzialność: Podejmuje codzienne, świadome decyzje mające na celu ochronę środowiska i klimatu.
• Poszanowanie różnorodności: Szanuje odmienne kultury, poglądy oraz tradycje innych ludzi.
• Świadomość praw: Zna swoje prawa oraz obowiązki i kieruje się zasadami sprawiedliwości społecznej.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE – zrozumienie i zastosowanie

Nauczanie przedmiotu Historia w ramach PP26 przesuwa akcent z czystego zapamiętywania faktów na trójkąt relacji:

• Wiedza przedmiotowa + Kompetencje przekrojowe = Sprawczość ucznia.
• Sprawczość wg PP26 to „podejmowanie autonomicznych działań mających pozytywny wpływ na siebie i otoczenie oraz branie za nie odpowiedzialności”.

​

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE – zrozumienie i zastosowanie

Mechanizmy wspierające sprawczość w klasie:

• Poczucie przynależności do wspólnoty (akceptacja i twórczy wkład w grupę),
• Nastawienie na rozwój (przekonanie, że zdolności rozwijają się dzięki wysiłkowi; kultura błędu),
• Przekonanie o własnej skuteczności (wiara w osiąganie celów),
• Samoregulacja (świadome kierowanie własną aktywnością).

​

Warsztat 4: Praktyczne zastosowanie kompetencji przekrojowych w nauczaniu

• Praktyczne zastosowanie PP26 w procesie nauczania – Zadanie Warsztatowe (15 minut)
• Nauczyciele pracują w zespołach 2–3 osobowych. Ich zadaniem jest wzięcie konkretnego zagadnienia przedmiotowego (np. interdyscyplinarnego projektu Sztambuch Rodzinny łączącego historię, język polski i plastykę/informatykę lub innego wybranego tematu lekcji) i przeanalizowanie/zaplanowanie go przez pryzmat Matrycy PP26 na arkuszu A3.

Warsztat 4: Praktyczne zastosowanie kompetencji przekrojowych w nauczaniu

• Zespoły nauczyciel prezentują na tablicy efekty pracy w grupach

Warsztat 4: Praktyczne zastosowanie kompetencji przekrojowych w nauczaniu

• Nie zmieniaj całego programu – zmieniaj metodę: Kompetencje przekrojowe rozwijają się nie przez dopisywanie nowych treści, ale przez zmianę sposobu ich przetwarzania przez ucznia (z metody podającej na działanie
• Stawiaj na interdyscyplinarność i relacje ze światem zewnętrznym: Łączenie przedmiotów (jak w Sztambuchu Rodzinnym) naturalnie wymusza stosowanie krytycznego myślenia, czy kreatywności
• Ocenianie wspierające rozwój: Monitorowanie postępów, ocena kształtująca i informacja zwrotna zamiast traktowania sprawdzianu jako jedynej formy weryfikacji wiedzy

​

CO Z TĄ SPRAWCZOŚCIĄ?

• „Wiedza przedmiotowa jest i pozostanie kluczowa. Sama wiedza bez umiejętności jej użycia tworzy jednak uśpiony potencjał. Dopiero w połączeniu z kompetencjami przekrojowymi zamienia się w sprawczość.”
• Autonomia: Podejmowanie samodzielnych decyzji i działań.
• Wpływ: Pozytywne oddziaływanie na siebie i otoczenie.
• Odpowiedzialność: Gotowość na ponoszenie konsekwencji własnych wyborów.

CO Z TĄ SPRAWCZOŚCIĄ?

1. Poczucie przynależności „Jestem tu bezpieczny, akceptowany i mój wkład w grupę ma znaczenie.”
2. Nastawienie na rozwój + Kultura błędu„Zdolności rozwijam przez wysiłek, a błąd to nie porażka, lecz informacja zwrotna i etap uczenia się.”
3. Przekonanie o własnej skuteczności„Wierzę, że poradzę sobie z tym zadaniem, jeśli podejmę próbę.”
4. Samoregulacja„Potrafię zaplanować swoją pracę, skupić uwagę i wyciągnąć wnioski.”
• „Sprawczość nie pojawia się sama – tworzą ją codzienne nawroty i mikro-decyzje w klasie. Nawet najlepsza podstawa programowa nie zadziała, jeśli w klasie nie będzie przestrzeni na błąd czy pracę zespołową.”

​

SESJA Q&A

Kontakt: wojciech.dutka@bbodn.edu.pl