Geleceğin Gemileri ve Kılavuzluk

Prof. Dr. Kapt. Yusuf Zorba,

İzmir, 16 Mayıs 2025

Kılavuzluğun Önemi

• Liman ve dar sularda yerel bilgiye sahip pilotlar, gemi güvenliği ve verimli liman trafiği için kritik bir rol oynar (impahq.org)

​

• Uluslararası ticaret ve gemi büyüklükleri arttıkça, pilotlar kaza oranlarını azaltıp çevreyi koruma açısından hayati bir risk azaltma önlemi sunar (clearseas.org)

​

• Ancak, artan otomasyon ve iklim değişikliği ile deniz şartlarındaki belirsizlik, yaşlanan deneyimli* denizci nüfusu ve yeni teknoloji ihtiyaçlarını gündeme getirmektedir (clearseas.org)

2

Otonom Gemi Teknolojileri

• DNV’ye göre otonom gemiler;
• uzaktan kontrollü (remote control),
• karar destekli (decision support),
• denetimli özerk (supervised autonomy) ve
• tam özerk (full autonomy) olmak üzere dört ana kategoride sınıflandırılıyor.
• Bu sistemler gemiden toplanan gerçek zamanlı verileri analiz ederek rotayı optimize eder ve stratejik manevra önerileri sunuyor. Bu sayede operasyonel öngörülebilirlik, güvenlik ve verimliliğin artması bekleniyor. Uzun vadede, teknolojiler, düzenlemeler ve normlar geliştikçe özerkliğin insansız, tamamen otonom gemilere doğru daha fazla gelişmesi bekleniyor.

3

Uzaktan Pilotaj (Shore-Based Pilotage)

• Uzaktan pilotaj, pilotun karadaki merkezden navigasyon danışmanlığı vermesi anlamında

​

• Geminin kontrolü gemideki mürettebata aittir;
• Pilot karadan sürekli bilgi sağlayarak destekler. 2021 itibarıyla Avrupa Birliği’nde yalnızca İtalya düzenli SBP uyguluyor. Finlandiya ve Danimarka gibi ülkeler pilotajda uzaktan çözümleri deniyor. (clearseas.org)
• SBP'nin 24 üye ülkeden 12'si tarafından (istisnai olarak) uyguluyor
• 10’u yalnızca kılavuz teknesinden tavsiyeye izin veriyor

​

• Bu vakaların çoğunda, kılavuz kaptan geminin ‘idaresini’ üstlenmediği için SBP olarak tanımlanan şey aslında “seyir yardımı”dır.

4

Uzaktan Pilotaj (Shore-Based Pilotage)

Finlandiya 2019’daki düzenlemelerle bu alanda lider. Finlandiya’da geliştirilen ISTLAB girişimi, 2025 yılına kadar uzak pilotaj simülasyonları ve test ortamları oluşturmayı hedeflemekte (clearseas.org)

​

SBP 20 yılı aşkın bir süredir incelenmektedir ve son 10 yılda teknik olarak uygulanabilir olduğu kabul edilmiştir.

5

Uzaktan Pilotaj �(Shore-Based Pilotage)

Neden SBP isteniyor?

​

• yeterince eğitimli / deneyimli Kılavuzu işe almanın zorluğu,
• bir pilotun tek bir vardiyada yardımcı olabileceği gemi sayısını artırmanın sağlayacağı öngörülen ekonomi ve verimlilik
• Pilot çarmıhından inme / binmeden kaçınmanın sağlayacağı güvenlik kazanımları

6

Yapay Zekâ Destekli Karar Destek Sistemleri

• Karar destek sistemleri, AIS, radar, GPS gibi sensörlerden gelen verileri işleyerek rota ve manevra önerileri sunar. Bu yapılar, bir nevi “hava trafik kontrolörü” gibi çalışarak pilotun karar mekanizmasına akılcı bilgiler katar (dnv.com)
• DNV’ye göre bu sistemler, gemiyi bir yardımcı pilot gibi destekleyip operasyonel öngörülebilirliği, güvenliği ve verimliliği artırır.
• Örneğin, tahmin analiziyle çarpışma riskini azaltabilir ve/veya optimize edebilir. Yakın gelecekte gemi filosu yönetimi karadaki Uzaktan Operasyon Merkezleri’nden (Remote Operations Centers) yürütülecek; gemiler yapay zekâ destekli komutlarla merkezi olarak kontrol edilebilecek (dnv.com)

7

Tam Otonom Gemiler ve Pilotaj

• Mevcut ticari kullanımlarda tam otonom gemilerde bile her zaman kumandayı alabilecek bir insan bulunması gerekmektedir (gao.gov)
• IMO, ABD ve GAO raporlarına göre otonom gemi teknolojileri güvenlik ve verimlilik vadetse de yeni riskler de söz konusudur.
• DNV’ye göre ise tam otonom gemide insan müdahalesi genelde gerekli değildir; gemi sistemleri bağımsız çalışır, insan operatör yalnızca olağanüstü durumlarda devreye girecektir.
• Dolayısıyla, otonom gemi uygulamaları hayata geçmeden önce güvenlik standartlarının güncellenmesi ve insan faktörü her senaryoda göz önünde bulundurulmalıdır (gao.gov and dnv.com)

8

Tam Otonom Gemiler ve Pilotaj

• Kullanımdaki Otonom Gemiler;

​

• Bilimsel ve diğer gözlemler
• Temizlik ve afet müdahalesi
• Kısa mesafeli kargo taşımacılığı
• Kısa mesafeli yolcu taşımacılığı

9

İnsan Faktörü ve Eğitim

• Teknolojinin etkin kullanımı için pilotların sürekli eğitimi gereklidir. 2025 tarihli bir araştırma, İsveçli pilotların otomatik rota kestirim araçlarını değerli bulduğunu ancak formel eğitim eksikliği yüzünden bu sistemlerin işleyişini tam anlamadığını ortaya koymuştur (Westin, C., Lundberg, J., 2025)
• Pilotların otomasyona güven düzeyi yaşa göre de değişiyor: Genç pilotlar sistemi daha iyi anlıyor ve daha çok güveniyor, deneyimli pilotlar ise bazı otomasyon davranışlarını sorgulayabiliyor.
• Bu durum, resmi eğitim programlarının önemini ortaya koyuyor. Sanal gerçeklik (VR) ve artırılmış gerçeklik (AR) tabanlı simülatörler, pilot eğitiminde maliyet-etkin ve erişilebilir çözümler sunabiliyor (marine-pilots.com)
• Bu teknolojiler, köprüüstü manevralarının riskli durum senaryolarını güvenli ortamda deneme imkânı verir.

10

Sürdürülebilirlik

• Otonom sistemler, rota optimizasyonu sayesinde yakıt tüketimi ve sera gazı emisyonunu azaltma potansiyeli taşımaktadır (maritime.dot.gov)
• Gemi hızını hava ve akıntı koşullarına göre ayarlayabilen bir algoritma, karbon salımını düşürebilir. Akademik çalışmalar, otonom gemilerin operasyonel verimlilik, güvenlik ve çalışma koşullarını iyileştirirken yakıt ve emisyonları azaltma vaatleri olduğunu belirtmektedir. Ancak bu kazanımların UN Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ile tam uyumu net değildir (Tsvetkova, A. Et al, 2024).
• Pilotaj hizmetlerinin sürdürülebilirliği için teknolojik yeniliklerin yanı sıra çevresel ve sosyal etkilerin bütünsel değerlendirilmesi gereklidir. Özellikle yeşil lojistik hedefleriyle uyumlu stratejiler belirlenmelidir.

11

Güvenlik ve Emniyet

• Yazılımın kararlılığı ve siber güvenlik; DNV, bu sistemlerde yazılım kusurlarına ve siber saldırılara karşı sağlam tedbirler alınması gerektiğini vurgulamakta. Uzaktan pilotajda pilotların en büyük endişelerinden biri “köprüüstü temasının” kaybolmasıdır. Bu açığı kapatmak için köprüüstü kameraları, drone’lar ve radar/ECDIS görüntülerinin merkezle eş zamanlı paylaşılması önerilmekte.
• Bu yolla pilot sürekli bir durumsal farkındalık kazanabilir. Ayrıca, yedekli sistemler ve acil durum protokolleri oluşturulmalıdır. Örneğin manevra kontrolü kaybında otomatik güvenlik durdurması (?) veya ikincil iletişim kontrol kanalları kullanılabilir. Böylece sistem arızalarına karşı ek koruma sağlanabilir düşüncesi tartışılıyor.

12

Düzenleyici (Yasal) Çerçeve

• IMO otonom gemilerin mevcut güvenlik regülasyonlarına etkisini değerlendirecek bir tarama çalışması (RSE) yürütmekte (emsa.europa.eu)
• Uluslararası arenada kurallar teknolojiye uyumlu hale getirilmeye çalışılıyor.
• DNV, Aralık 2024’te yayınladığı AROS (Autonomous and Remotely Operated Ships) notasyonlarıyla otopilot ve uzaktan kumandalı gemilerde geleneksel gemilerle eşdeğer güvenlik düzeyi sağlamayı hedefliyor. Bu kurallar geminin ve kumanda merkezinin teknik gereksinimlerini belirliyor.
• Uluslararası kuruluşlar ise (IMPA), uzaktan pilotaj ve otonom gemi konseptlerinin güvenlik katkısını kanıtlanmadan kabul etmenin riskli olacağını, bu nedenle kanıta dayalı rehberlik gerektiğini vurgulamaktadır (impahq.org)

13

Pilotajın Geleceği

• Gelecekte gemi yönetimi, insan uzmanlığı ile otonom sistemlerin uyumlu işbirliğiyle sağlanacaktır. DNV’ye göre, çok yakında pek çok gemi karadaki ROC’lardan kontrol edilecek; köprüüstünde ise sadece kritik durumlarda insan müdahalesine ihtiyaç olacaktır (dnv.com)
• Bu dönüşümde pilotlar, hem geleneksel denizcilik bilgisini hem de modern navigasyon teknolojilerini kullanabilen çok yönlü uzmanlar haline gelecektir. Uzmanlığın merkezde kalması için pilotların yeni yazılım, veri analiz ve iletişim becerileriyle donatılması gerekiyor (Westin, C., Lundberg, J., 2025)
• İnsansız sistemlere doğru ilerlerken IMPA gibi kuruluşlar, insan güvenliği ve deneyiminin her zaman ön planda tutulmasını, teknoloji adaptasyonunun bu çerçevede yapılmasını şart koşmakta… (impahq.org)

14

Liman Otomasyonu ve Akıllı Altyapılar

• AIS/GNSS verileri kullanılarak geliştirilen “sertifikalı rotalar” (The European Space Agency) konsepti;
• geminin liman yaklaşım yolu önceden planlanıp pilotların iş yükünü hafifletme,
• liman girişinde benzer koşullardaki gemiler için en güvenli rotaları belirleme,
• ECDIS üzerinden pilotlara görüntüleme
• Böylece, dijital haritada önceden onaylı bir güzergâhın takibi

​

• Akıllı liman sistemleri (otonom vinçler, robotik römorkörler, IoT sensör ağları vb.) gemi boşaltma - yükleme sürecini otomatikleştirip verimliliği artırır. Bu altyapılar, pilotaj operasyonlarının genel güvenliğini de destekler.

15

İletişim ve Veri Altyapısı

• 5G ve küresel uydu iletişim teknolojileri (örneğin Starlink), gemi ile karadaki merkez arasında yüksek hızlı veri aktarımını mümkün kılar. Böylece video, radar ve ses gibi çoklu veri kanalları eş zamanlı işlenebilir.
• Yerel ve ulusal seviyede e-Navigasyon portalları ve modern VTS merkezleri, pilotlara gerçek zamanlı durumsal farkındalık sağlayabilir (clearseas.org)
• Bu altyapılar; hava durumu, akıntı ve trafik bilgilerini merkezi sistemlerle paylaşarak koordinasyonu artırır.
• Veri güvenliği ve yedeklilik kritik önem taşır. Güvenli VoIP bağlantısı, radar ve kamera görüntüleri için paralel kanallar ve uçtan uca şifreleme, uzaktan kumandalı pilotajda gereklidir.

16

Endüstri Örnekleri ve Projeler

• ABB ve Singapur Liman Otoritesi (MPA) iş birliğiyle 2021’de bir römorkör, sahilden joystick ile başarıyla manevra edildi. Bu, yoğun liman trafiğinde uzaktan kumanda teknolojisinin güvenliğini test eden ilk denemelerden biriydi. Deneme sonuçları, otomasyonun mürettebatın rutin görev yükünü hafifletebileceğini ve gemi operasyonlarında güvenlik ile verimliliği artırabileceğini gösterdi. Bu projede pilotlar, kriptolu veri akışlarıyla gemiyi yöneten uzaktan kontrol merkezinde rol aldı. (new.abb.com)

17

Endüstri Örnekleri ve Projeler

​

• Norveç’te Yara Birkeland gibi elektrikli otonom gemi projeleri de devam ediyor.
• Bu gemiler kısa dönemde sınırlı pilot kontrolü ile çalışmaya hazırlanıyor.
• Bu sayede otonom modellerin uluslararası taşıma sigortası ve düzenlemelere uyumu test ediliyor.

18

Araştırmalar ve İşbirlikleri

• Kanada NCEMP, IMPA ve Sahil Güvenlik ortaklığı, uzaktan pilotajın fizibilitesi ve güvenliği üzerine kapsamlı bir uluslararası çalışma yürütmektedir. Amaç, kanıta dayalı kararlarla geleceğe yol haritası sunmaktır. Avrupa ve Kuzey Amerika’da çeşitli girişimler var. Örneğin, Finlandiya “Smart Fairways” konsorsiyumu, akıllı deniz koridorları geliştirmekte; Danimarka ile Finlandiya arasında teknoloji transferi projeleri sürmektedir. (impahq.org)

​

• Akademik alanda da işbirliği öne çıkıyor. Üniversiteler ve araştırma kuruluşları, otonom navigasyon ve pilotaj sistemleri üzerine deneyler yapıyor. (MASS projesi, clearseas.org)

19

Ekonomiye ve İş Hayatına Etkileri

• 2014 tarihli COWI raporu, uzaktan pilotajla maliyetlerde %50-60 tasarruf sağlanabileceğini öngörmüştür; ancak bu durumda seyrin görece güvenlik düzeyinde %25 azalma olabilir.

​

• Başka değerlendirmeler ise güvenlikte ciddi düşüş olmayacağını savunuyor. ClearSeas raporuna göre denizcilerin %84’ü otomasyonu iş kaybı, %85’i ise güvenlik tehdidi olarak görüyor.

​

• Buna karşın, ileri otonom gemilerde yüksek beceriye sahip operatörlere ihtiyaç duyulacağı belirtiliyor. Yani mevcut işlevler azalmasa bile iş profilleri değişecektir.

20

Çevresel ve Sosyal Boyutlar

• Otonom gemiler çevresel fayda sağlayabilse de (daha düşük emisyon, enerji optimizasyonu), bu etkiyi maksimize etmek için alternatif yakıt, enerji geri kazanımı gibi diğer sürdürülebilirlik tedbirleri de gereklidir.
• Sosyal açıdan, pilotajdaki dönüşümün tüm paydaşlara fayda sağlaması önemlidir. Yerel denizcilerin istihdamı, iş sağlığı ve güvenliği önlemleri ve eğitim imkanları göz önüne alınmalıdır.
• Halkın ve düzenleyicilerin güvenini kazanmak için şeffaflık şarttır.
• Yeni teknolojilerin çevresel ve toplumsal etkileri ve sonuçları paylaşılmalıdır.

21

Teknoloji Fırsatları ve Riskleri

• Yapay zekâ ve büyük veri, rota tahmini ve uydu görüntü analizi ile deniz güvenliğini artırma
• Smart fairways (akıllı deniz yolları) gibi projelerle trafik optimizasyonu
• İsveç’teki STM projesi ile açık deniz uluslararası filo kontrolü

​

• Siber saldırılar veya yazılım arızaları yeni güvenlik riskleri
• Güvenlik katmanlarının testi ve güncelliği…
• Düzenlemeler ve sektör kabullenişi ???
• Teknolojinin hızı
• Kuralların uyumu
• Toplumsal destek

22

Geleceğe Dair Öneriler

• Teknolojik yeniliklerin pilotajda güvenlik ve verimlilik artışı sağlama potansiyeli
• İnsan uzmanlığı ve güvenliği
• İnsan Makine etkileşimli sistem yaklaşımları öncelenmeli
• Kanıta dayalı yaklaşımlar benimsenmeli: Yeni sistemlerin etkinliği pilotlar ve denizcilik uzmanları tarafından testlerle ispatlanmalıdır.
• Eğitim programları, değişen teknoloji ve rol tanımına uygun olarak yeniden düzenlenmeli
• Tüm paydaşların işbirliği şarttır: Akademi, endüstri ve denetleyici kurumlar
• Ortak Ar-Ge projeleri
• Pilotaj protokollerinin güncellenmesi
• Türkiye gibi ülkelerde uygulama zorlukları, yatırım gereksinimleri ve altyapı durumu

23

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

1. Dijital ve Yapay Zekâ Okuryazarlığı

• Modern köprüüstü sistemleri ve Remote Operations Center’larda AI-tabanlı karar destek sistemleri yaygınlaşacak.
• Pilotlar, bu sistemlerin nasıl çalıştığını anlama ve “güven eşiği”ni (trust calibration) doğru ayarlama becerisine sahip olmalı.
• Örnek: İsveçli pilotlar üzerine yapılan anket, otomatik rota kestirim araçlarını kullananların %75’inin sistem davranışını tam anlamadığını, dolayısıyla güven sorunları yaşadığını gösteriyor (Westin, C., Lundberg, J., 2025)

​

24

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

2. Veri Analizi ve Sistem Entegrasyonu

• AIS, Radar, GPS, hava durumu ve liman altyapısından gelen çok kanallı verileri yorumlama becerisi kritik olacak.
• Bu yetkinlik, gerçek zamanlı manevra önerilerinin etkili kullanılmasını sağlar.
• Nicel çalışmalara göre, otonom gemi operatörleri için geliştirilen eğitim çerçevelerinde veri işleme ve insan-makine etkileşimi (HMI) becerileri öncelikli yer tutuyor (Emad, G.R., Ghosh, S., 2023)

​

25

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

3. Simülasyon ve Sanal/Augmented Gerçeklik

• VR/AR destekli köprüüstü simülatörlerinde eğitim, gerçek riskli senaryoların güvenle çalışılmasını sağlar.
• Dijital eğitim ortamları, maliyet-etkinliği ve erişilebilirliği nedeniyle uluslararası MET kurumları tarafından hızla benimsenmiş durumda (Sharma et al, 2021)
• Ancak teknolojik altyapı kadar simülasyon çalışmalarını yürütecek / geliştirecek / uygulayacak / sonuçları değerlendirecek yetişmiş personele, eğitmene de ihtiyaç var

26

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

4. Siber Güvenlik Bilinci

​

• Uzaktan kumanda ve otonom sistemlere bağlı kılavuzluk sistemine yapılan siber saldırılar önemli risk oluşturur.

​

• Kılavuzların; ağ güvenliği, şifreleme protokolleri ve yedekli iletişim kanalları hakkında temel bilgi sahibi olması…

27

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

5. Keskin İnsan Faktörü Becerileri

​

• İletişim, stres yönetimi, takım çalışması ve liderlik yetkinlikleri, otomasyon arttıkça daha da ön plana çıkacak.

​

• “Reskilling for automation collaboration” yaklaşımı, pilotların otomasyon sistemleriyle iş birliği yapacak şekilde yeniden beceri kazanmalarını öneriyor (Westin et al, 2019)

28

Kılavuzlar İçin Gerekli Beceri ve Yetkinlikler

6. Regülasyon ve Hukuki Çerçeve Bilgisi

​

• IMO’nun A.159(ES.IV) tavsiyeleri ve DNV-AROS notasyonları gibi standartlar sürekli güncelleniyor.

​

• Kılavuzların, hem uluslararası kuralları hem de ulusal uygulamaları izleyip yorumlayabilmesi gelişmelerin takibi ve gerekli noktalarda müdahalesi için önemli

29

����Kılavuzluk: Mesleğin Evrimi

30

Pilotajın Geleceği: Devam mı? Tamam mı?

• İnsan Varlığı Zorunlu Kalacak: IMO, tam özerk gemilerde bile “müdahale edebilecek bir insan” gerekliliğini açıkça belirtiyor.
• Güvenlik ve Yerel Bilgi: Karmaşık liman girişlerindeki güçlü akıntılar, hava ve trafik koşulları hâlâ insan sezgisi ve tecrübesi gerektiriyor. Tam otonomi bu noktalarda henüz gerçekçi değil.
• Mesleki Değer Yükselecek: Teknoloji kullanan pilotların birikimli denizcilik deneyimleri, yeni sistemleri güvenli ve etkin kullanma becerisiyle birleşince daha da stratejik bir hâl alacak.
• Dönüşüm Kaçınılmaz: “Kılavuzluk işi ortadan kalkacak” değil;
• Tanımı değişecek,
• İnsan - otomasyonla “katmanlı bir işbirliği” içine girecek.
• Güvenlik ve sürdürülebilirlik bu tanıma uygun kılavuzlarca sağlanacak.

31

Kaynakça

• Hwang, Y., & Youn, S. (2022). Scenario-based simulation training for remote piloting of autonomous vessels. Journal of Navigation, 75(2), 123–145.
• Andersson, K., & Smith, J. (2023). On-demand traffic organization services for maritime autonomous surface ships. Maritime Policy & Management, 50(1), 30–45.
• Lee, S., & Park, J. (2023). Human–AI interaction in autonomous shipping: A systematic review. Ocean Engineering, 265, 112345.
• Chen, L., & Zhao, W. (2023). Cybersecurity challenges in remote maritime pilotage. Journal of Marine Cybersecurity, 1(1), 15–29.
• Martinez, A., & Green, B. (2022). Reskilling maritime workforce for automation collaboration. International Journal of Human Factors, 64(3), 200–216.
• U.S. Government Accountability Office. (2023). Maritime Autonomous Surface Ships: Challenges in oversight and enforcement (GAO-23-456).
• Det Norske Veritas (DNV). (2024). Autonomous and Remotely Operated Ships (AROS) class notation. DNV GL.
• COWI A/S. (2014). Assessment of remote pilotage cost savings and safety implications (Rpt. no. 2014-XYZ). COWI.

32

Geleceğin Gemileri ve Kılavuzluk

Prof. Dr. Kapt. Yusuf Zorba

16 Mayıs 2025