Sesiynau Cemeg – Mawrth 2024

1. Uned 4   4.5  COOH -   Trefn asidedd, ffurfiant rhai aliffatig 

ac aromatig, rhydwythiad

2. Uned 4    4.3  Ffenol ac Alcoholau
3. Uned 4    4.5  COOH – Dadgarbocsyleiddiad, esterau a  

                                           chloridau asid,  nitrilau ac amidau.

4. Uned 4     4.4  C=O

4.5 Asidau Carbocsylig a'u deilliadau

Manyleb

Y grwp gweithredol:

d) Dadgarbocsyleiddiad asidau carbocsylig (neu'r halwyn sodium).�� ���         Dad                         Carbocsy�      =                           =

Beth yw adweithiau dadgarbocsyleiddiad?

• Yn llythrennol mae'n olygu colli'r grwp carbocsyl (CO₂). 
• Yn arwain at LLEIHAD yn hyd o'r cadwyn carbon. 
• ‘Mynd i lawr y gyfres homologaidd’. 

​

Sut?

• Mae'r asid carbocsylig (neu fel arfer ei halwyn sodiwm) yn cael ei  dwymo'n gryf  gyda calch soda neu alcali fel NaOH solid. 
• Mae'r asid carbocsylig yn cynyrchu alcan a carbonad.

​

yn cynyrchu alcan a carbonad.

​

CH₃CH₂COO^-Na⁺ (s) + NaOH (s) -> C₂H₆ (n) + Na₂CO₃(s)

​

C₆H₅COO^-Na⁺(s) + NaOH (s) -> C₆H₆ (n) + Na₂CO₃ (s)

​

CALCH SODA

Cymysgedd sy'n ffurfio wrth i sodiwm hydrocsid a calsiwm ocsid  cael ei wresogi – OND gallwn ddefnyddio NaOH i'w gynrychioli. 

​

​

​

​

​

CALCH SODA

​

​

CH₃CH₂COO^-Na⁺ (s) + NaOH (s) -> C₂H₆ (g) + Na₂CO₃(s)

      Sodiwm propanoad +  sodiwm hydrocsid ->  ethan  +  sodiwm carbonad

​

C₆H₅COO^-Na⁺(s) + NaOH (s) -> C₆H₆ (g) + Na₂CO₃ (s)

​

​

​

​

dd) Trawsnewid asidau i esterau a chloridau asid a hydrolysis o rhain. �

                   Grwp gweithredol + Enwi���

esterau

Methyl propanoad

Trawsnewid asidau carbocsylig i esterau

DULL 1   adwaith CYDDWYSO (gweler 4.3)

Adlifio asid carbocsylig gyda alcohol, a ddefnyddio asid sylffwrig crynodedig fel catalydd. 

Niwtralu gyda NaHCO₃, defnyddio twndish gwahanu, sychu'r ester a'i ddistyllu.

DULL 2

​

 Mae'n bosib neud hyn;

​

Trawsnewid yr asid carbocsylig i glorid asid ac yna'i adweithio gyda alcohol.

Trawsnewid asidau carbocsylig i esterau

Cloridau asid  �

                          Grwp gweithredol + Enwi���

Gallwch enwi'r cloridau asid?

Cloridau Asid�

Ethanoyl clorid

2-methylpropanoyl clorid

2,2-deumethylpropanoyl clorid

Bensoyl clorid

Adwaith DILEU

​

Gallwn adweithio asid carbocsylig gyda'r canlynol:

​

• ffosfforws (V) clorid (ffosfforws pentaclorid), 

PCl₅. 

NEU

• ffosfforws (III) clorid, PCl₅.

NEU

• sulffwr deuclorid ocsid, SOCl₂.

​

​

 Trawsnewid asid carbocsylig i chlorid asid.�

HAFALIADU

CH₃COOH  +  PCl₅ ->  CH₃COCl + HCl(n) + POCl₃

​

​

​

​

​

​

​

HAFALIADU

CH₃COOH + SOCl₂ -> CH₃COCl + SO₂ + HCl(n)

​

​

Ffurfiwyd cwmwl o'r nwy  HCl   yn ystod y ddau dull.

Dull 1

Dull 2

EDRYCHWCH ETO) Trawsnewid asidau carbocsylig i esterau a  chloridau asid a hydrolysis y rhain.

  Mae clorid asid yn gallu adweithio gyda alcoholau i greu esterau

​

  CH₃COCl  +  CH₃OH  ->  CH₃COOCH₃  +  HCl

​

Dyma adwaith ecsothermig

iawn sy'n creu cwmwl 

o nwy gwyn  HCl . 

​

Hydrolysis o esterau

1. Adlifiad gyda asid gwanedig.

​

​

​

​

​

Asid ethanoig

Ethyl ethanoad

Hydrolysis esterau�

2) Adlifiad gyda alcali gwanedig.

​

​

​

​

​

2 mantais y dull yma:

• Adwaith un-ffordd yn lle un 

cildroadwy. 

• Mae'n cymharol hawdd gwahanu'r 

cymysgedd.

​

​

​

​

Ethyl ethanoad

Sodiwm ethanoad

Gall clorid asid adweithio yn ffyrnig iawn gyda dwr i rhoi asidau carbocsylig

CH₃COCl +H₂O -> CH₃COOH + HCl

Hydrolysis cloridau asid�

 e) Trawsnewid asidau carbocsylig i amidau a nitrilau�

Amidau

Nitrilau

Amidau

Nitrilau

Amonia =                                              Aminau = 

Amidau�

Cynnwys y grwp – CONH₂. Yn lle'r –OH o'r

–COOH mae yna –NH₂

​

Yn debyg i alcoholau 1˚, 2˚ and 3˚, mae'n bosib cael amidau 1˚, 2˚and 3˚.

​

​

​

​

​

Enwi amidau�

Methanamid

Propanamid

Asid Carbocsylig i amid�

• Wrth niwtralu asid carbocsylig gyda amonia, ffurfiwyd yr halwyn amoniwm o'r asid:

​

CH₃COOH + NH₃ -> CH₃COO^-NH₄⁺

​

​

​

​

​

Amoniwm ethanoad

• Gallwn wresogi'r halwyn amoniwm, er mwyn rhyddau dwr, ac mae'r amid yn cael ei ffurfio.

​

​

  CH₃COO^-NH₄^{+     ___}>  CH₃CONH₂ 

                               -H₂O

​

​

​

​

Gwresogi

Asidau Carbocsylig i nitrilau�

Mae asid carbocsylig yn cael ei trawsnewid i amid ac yna i nitril. 

Gall yr amid cael ei wresogi'n gryf  gyda dadhydradydd (fel ffosfforws (V) ocsid, P₄O₁₀), gan rhoi nitril.

​

                     P₄O₁₀

 CH₃CONH₂      ^___>       CH₃CN

                     -H₂O

​

(f) ffurfio nitrilau o halogenoalcanau a ffurfio hydrocsynitrilau  o aldehydau a chetonau.

nitrilau

hydrocsynitrilau

halogenoalcanau

aldehyd

ceton

Ffurfio nitrilau o halogenoalcanau

Adweitho halogenoalcan a potasiwm cyanid, gyda ethanol fel hydoddydd:

​

             CH₃CH₂CH₂Br  + KCN  -> CH₃CH₂CH₂CN  +  KBr

            1-bromopropan                 bwtannitril

Creu bondiau C-C newydd felly yn mynd lan y gyfres homologaidd.

​

​

​

​

Creu hydrocsynitrilau o aldehyd. �

 Adweithio aldehyd a hydrogen cyanid:

​

  Ethanal + hydrogencyanid  -> 2-hydrocsypropannitril + ion cyanid

Mecanwaith. �

Ffurfio hydrocsynitrilau o chetonau.�

​

                           ceton   +    HCN  ->   Hydrocsynitril   +  CN^-

​

e.e

Propanon + hydrogencyanid  -> 2-hydrocsy-2-methylpropannitril + ion cyanid

Amidau�

(ff) hydrolysis o nitrilau ac amidau.

Nitrilau

Hydrolysis o'r grwp nitril �

• Mae hydrolysis o'r grwp nitril, yn digwydd wrth wresogi gyda asid sylffwrig gwanedig, sy'n ffurfio hydrocsyasidau.
• Gall rhain yna cael ei trawsnewid i gyfansoddion arall.

Hydrolysis amidau�

Twymo o dan adlifiad gyda bas (e.e. sodiwm hydrocsid)

Mae'r amid yn cael ei hydrolysu wrth i'r fond carbon i nitrogen cael ei dorri, gan greu nwy amonia. 

COFIWCH Mae'n bosib adnabod nwy amonia wrth ei arogl ac ei fod yn troi papur litmws coch llaith yn las.

g) Rhydwythiad nitrilau gan ddefnyddio LiAlH₄�

defnyddio LiAlH₄ yn ether

                             LiAlH₄

CH₃CH₂CN CH₃CH₂CH₂NH₂

                          Ethoxyethan 

• Esiampl o adwaith adio, gan fod 

hydrogen yn adio dros y bond

triphlyg carbon i nitrogen.

4.6 Aminau

​

​