Фанетыка і арфаэпія

��

Настаўнік беларускай мовы і літаратуры ДУА “Бортнікаўскі ВПК ДС-СШ Бабруйскага раёна” Дымар В.В.

Фанеты­ка даследуе гукавыя магчымасці моўнага апарату чалавека, вызначае характар утварэння i ўспрымання гукаў, выпрацоўвае прынцыпы ix класіфікацыі, разглядае змены гукаў у жывой плыні маўлення, займаецца праблемамі складападзелу, націску, інтанацыі.

​

�Фанетычныя асаблівасці

1. Наяўнасць гука [ў], у рускай мове яму адпавядаюць гукі [в] і [л]: воўк – волк, лаўка – лавка;

2. Наяўнасць злітных, двайных літар дз і дж, якія ператварыліся ў самастойныя гукі: дзень, хаджу, ксёндз, падзяка;

3. У беларускай мове гукі[ж], [ш], [ч], [дж], [р] зацвярдзелыя.

4. Беларускі фрыкатыўны [г] адпавядае рускаму [г] выбухному:горад,галава,нага. Выключэнні ў беларускай мове з выбухным [г] – запазычанні:гонта,ганак,гузік,швагер,гарнец.

5. Беларускім гукам [дз], [ц] адпавядаюць у рускай мове мяккія зычныя [д’], [т’]. Гэта так званае “дзеканне” і “цеканне”: дзверы – дверь, дзіця–дитя, цела– тело. Але ў словах іншамоўнага паходжанягукі[д], [т] застаюцца цвёрдымі:тэатр, тэрмін, дэтэктыў.

​

Фанетычныя асаблівасці

6. Наяўнасць акання і якання: калі галосныя [э ], [о] у першым складзе перад націскам пасляцвёрдых і, адпаведна, мяккіх зычных пераходзяць у [а]:малако, галава, вясна, лясны. Правіла якання распаўсюджаецца і на часціцу не: [н’а ведаў], [н’а знаў].

7. Наяўнасць прыстаўных гукаў. Зычныя [в], [г], [й] – вокны, гэта ён; галосныя [і], [а] – аржаны, імгла, імкненне, ільняны.

8. Чаргаванне складоў ро, ло са складамі ры, лы: кроў – крыві, глотка – глытаць, дровы – дрывасек, гром – грымоты.

9. Фанетычнае падаўжэнне зычных, якое на пісьме рэалізуецца падваеннем літар: ноччу, мышшу, пяццю. Не падлягаюць падаўжэнню губныя [б], [п], [м], [ў], [в] , [ф] і [р]: глыб’ю, шыр’ю.

10. У беларускай мове захоўваецца мяккае вымаўленне спрадвечнага [ц’] перад мяккім [в’]: цвісці, цвік, цвіль, цвіркаць.

​

Фанетычныя асаблівасці

11. Захаванне націскнога [э] перад шыпячымі: пяеш, нясеш. У рускай мове ім адпавядае ё / [о]: поёшь [пой’ош] , идёшь [ид’ош].

12. Беларускім словам з поўнагалоснымі спалучэннямі (серада, вораг, палон, галоўны, сярэдні, узнагарода) адпавядаюць у рускай мове запазычаныя стараславянскія з няпоўнагалоснымі спалучэннямі (среда, враг, плен, главный, средний, награда).

13. Зычны [д] у прыназоўніку і прыстаўцы [ад] вымаўляецца як [д] перад усімі звонкімі, у тым ліку і перад санорнымі в, j[й] , л, м, н, р: адвесці, ад вады, ад лагера, адламаць, адрэзаць, ад Рудзенска, ад Рэчыцы, ад іх ( ад [jіх] ), ад’ехаць [адjехац]. У рускай мове адпаведна вымаўляецца [т]: отвести, от воды, от лагеря.

​

Фанетычныя асаблівасці

14. У беларускіх дзеясловах загаднага ладу (мый, шый, крый, лі,бі,ві) і абвеснага ладу ( мыю, шыю, крыю) вымаўляюцца галосныя ы, і. У рускай мове ім адпавядаюць о,е: мой, мою, шей, пей, лей. Так вымаўляюцца галосныя ў прыметніках і ў словах прыметнікавага тыпу мужчынскага роду ў назоўным і вінавальным склонах адзіночнага ліку: такі, пусты, сляпы (у беларускай мове); такой, пустой, слепой ( у рускай мове).

15. Злучнік і часціца і пасля слоў, якія заканчваюцца на галосны, у беларускай мове вымаўляецца як й: сястра й брат, добра й хутка, а я й не ведала. У рускай мове такога змянення няма.

16. Губныя зычныя [б], [п], [м], [ф] перад [й], мяккімі зычнымі, а таксама ў канцы слоў не змякчаюцца: голуб, насып, верф, п’ю, семдзесят.

17. Зычныя [з ], [с ] перад мяккімі зычнымі, як правіла, вымаўляюцца мякка: пе [с’]ня, по [с’ ]пех, [с’ ]нег, [з’ ]мена. Яны ніколі не змякчаюцца перад [г’], [к’], [х’]: схема, скінуць, згінаць.

​

���Заданне 1. Выпішыце толькі тыя словы, якія ілюструюць асобныя спецыфічныя рысы беларускай мовы ў параўнанні з рускай на фанетычным ўзроўні. Запішыце гэтыя рысы.� � Стол, вуаль, вуда, голуб, гвалт, дзякуй, двойка, паўстанне, дубовы, конь, узлессе, дзве, узгорак, восень, коўзацца, сем, яма.��

Правер сябе:

Транскрыпцыя

• Дыграфы дз і дж звычайна транскрыбіруюцца з дапамогай лацінскіх сімвалаў [z] і [ž] адпаведна, што ўказвае на іх злітнае вымаўленне.

​

• Калі літара г абазначае фрыкатыўны гук, яна адлюстроўваецца ў транскрыпцыі знакам γ (ся[γ]óння), калі выбухны — знакам г ([г]ýзік).

​

����� �Дыялектычныя значкі паказваюць на наступныя асаблівасці гукаў:

• (’) — абазначае мяккасць зычнага: [с’м’]ех, [б’]яроза, б[л’]іскавіца;
• (:) — абазначае падаўжэнне зычнага: узбярэ[ж:]а, світа[н:]е, паме[ж:]а;
• (́) — абазначае асноўны націск над галосным націскнога склада, заўсёды пазначаецца ў транскрыпцыі асобных слоў: [в’іхл’áц’], [в’íшн’а];
• (̀) — абазначае пабочны націск у складаных словах: [мнòγастанóчны];
• (‿) — абазначае адно фанетычнае слова: [у‿хáц’э], [на‿вýха], [γл’áн’‿жа].
• Не выкарыстоўваюцца ў фанетычнай транскрыпцыі вялікая літара, знакі прыпынку і знак пераносу. Малыя паўзы у сярэдзіне фразы азначаюцца як [/], вялікія паўзы як [//]

Узор фанетычнай транскрыпцыі�Заданне 2�Зрабіць арфаграфічны запіс.

[jакрас у той z'эн‘ I јашчэ з ран ‘іцы / пав'ісла ў пав'этры / страшэн:аја парнас ‘ц ‘|| ус'о жывојэ быц:ам ан'ам'эла / і прын‘ікла да з'амл'і / падв'эчар на поўдн‘і й пачал‘і падымаца адна за другой пап'ал‘істыја хмарк'і // јаны выплывал‘і за гарызонта || повол‘і рас‘ц'ілал‘іс'а па н‘ эб'э // нас'ц‘ігал’і адна другују | з‘ л'і вал‘іс'а і рас ‘л ‘і ў в'ал'ікују чорнују хмару]

​

Правер сябе:

Якраз у той дзень яшчэ з раніцы павісла ў паветры страшэнная парнасць. Зморанае бясконцай гарачынёй усё жывое быццам анямела і прынікла да зямлі. Пад вечар на поўдні і пачалі падымацца адна за другой папялістыя хмаркі. Яны выплывалі з-за гарызонта, паволі рассцілаліся па небе, насцігалі адна другую, зліваліся і раслі ў вялікую чорную хмару.

​

Заданне 3. Запішыце словамі колькасць гукаў у прапанаваных прыказках.

Правер сябе:

Гукі [дз], [дж]

Цвёрдая афрыката [дз] сустракаецца толькі у запазычыных і гукапераймальных словах (параўн.: нэндза, дзынкаць і інш.).

Гук [дз’] ужываецца ў беларускай мове значна часцей, чым [дз] і ўзнік на месцы этымалагічнага мяккага [д‘], які ёсць у рускай мове, але адсутнічае ў беларускай (параўн.: дед і дзед, дети і дзеці і інш.).

Гук [дж] прыдатны ў асноўным дзеяслоўным формам (параўн.: сяджу, гляджу і інш.), а таксама аддзеяслоўным назоўнікам (параўн.: адраджэнне, пасяджэнне і інш.) і з’яўляецца адносна рэдкім гукам.

На мяжы прыстаўкі і кораня сустракаюцца спалучэнні гукаў [дз], а таксама [дж], якія вымаўляюцца асобна (параўн.: пад-земка, ад-жаць і да т.п.)

�Заданне 4. Адзначце словы, у якіх ёсць гук [дж]:

1) дождж;

2) дрожджы;

3) джынсы;

4) шматжанравы;

5) аджаваць;

6) таджыкскі;

7) лічбіна;

8) пошта;

9) індычка.

​

Правер сябе:

2) дрожджы;

3) джынсы;

6) таджыкскі;

7) лічбіна.

Артыкуляцыйная класіфікацыя зычных�

Артыкуляцыйная класіфікацыя галосных

Заданне 5. Устаўце ў прыказках патрэбныя словы, якія з’яўляюцца назвамі частак маўленчага апарату.

Правер сябе:�

1) Чужы кусок дзярэ раток.

2) Язык век па балоце скача і не гразне, ды яшчэ ў Кіеў у карчму давядзе.

3) Язык да Кіева давядзе.

4) У каго згуба, у таго граху поўна губа.

5) Не вер губе- палажы на зуб.

6) Сказанага слова да губы не вернеш.

7) Казаў бы па-нямецку, дык язык грэцкі.

​

�Заданне 6. Устанавіце, які гук з’яўляецца агульным у кожнай групе слоў. Запішыце яго.

�Правер сябе:

Заданне 7. Што ў фанетычным плане аб’ядноўвае словы?

• вэлюм,
• вэксаль,
• вэрхал,
• вэндзіць

• пэцкаць,
• пэндзаль,
• імпэт,
• пэўны.

Адказ:

Словы вэлюм, вэксаль, вэрхал, вэндзіць, пэцкаць, пэндзаль, імпэт, пэўны – запазычаныя. І сведчаннем таму выступаюць цвёрдыя губна-зубны [в] і губна-губны [п]

У спрадвечнабеларускіх словах яны вымаўляюцца мякка: першы, певень, вечар, вельмі.

Заданне 8. Перакладзіце словы на беларускую мову. Запішыце, якімі фанетыч-нымі асаблівасцямі адрозніваюцца беларускія словы ад рускіх.

Правер сябе:

Заданне 9. Складзіце слова па пра-панаваных гуках.

Першы гук- глухі, зацвярдзелы, свісцячы.

Другі гук – галосны.

Трэці гук – санорны, зацвярдзелы.

Чацвёрты гук – глухі, цвёрды.

Адказ:

• Цырк

Заданне 10. Запішыце патрэбныя словы, каб атрымаліся “гукавыя прапорцыі”.

�

Правер сябе:

�

Дзякую за ўвагу!