*
7. gaia:
IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
ATALAK:
*
1.- PROTISTO-ERREINUA
a) Protozooak
b) Algak
2.- MONERO-ERREINUA
a) Bakterioen egitura
b) Bakterioen funtzioak
3.- BIRUSAK
a) Birusen egitura
b) Birusen bizimodua
4.- MIKROORGANISMOEK BIOSFERAN DUTEN FUNTZIOA
a) Mikroorganismo onuragarriak
b) Mikroorganismo kaltegarriak
5.- MIKROORGANISMOEK SORTUTAKO GAIXOTASUNAK
6.- GAIXOTASUN INFEKZIOSOEN AURKAKO BORROKA
a) Txertoak
b) Antibiotikoak
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
0.- Izaki bizidunen sailkapena
IZAKI BIZIDUNAK | (erreinuak) | | | |
MONEROAK | Bakterioak…………… | Kokoak | Biribilak | |
Baziloak | Luzangak | |||
Bibrioiak | Koma-forma | |||
Espiriloak | Espiralak | |||
PROTISTOAK | Protozooak…………. | Flagelatuak | Tripanosoma | |
Ziliatuak | Paramezioa | |||
Errizopodoak | Ameba | |||
Esporozooak | Plasmodioa | |||
Algak…………………... | Berdeak | Euglena, Ulva | ||
Arreak | Diatomeoak, sargazoak | |||
Gorriak | Koral-algak | |||
ONDDOAK | | | | |
LANDAREAK | | | | |
ANIMALIAK | | | |
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
1.- PROTISTO-ERREINUA
EZAUGARRIAK | Zelulabakarrak edo ehunik gabeko zelulanitzak | |||||
Eukariotak | | | ||||
Heterotrofoak (PROTOZOOAK) edo Autotrofoak (ALGAK) | ||||||
TALDEAK | PROTOZOOAK | EZAUGARRIAK | Zelulabakarrak | mikroskopikoak | ||
Heterotrofoak | | |||||
Urtarrak | zooplanktona | |||||
TALDEAK | FLAGELATUAK | Flageloa (Tripanosoma) | ||||
ZILIATUAK | Zilioak (Paramezioa) | |||||
ERRIZOPODOAK | Pseudopodoak (Ameba) | |||||
ESPOROZOOAK | Geldirik (Plasmodium) | |||||
ALGAK | EZAUGARRIAK | Zelulabakarrak edo ehunik gabeko zelulanitzak (koloniak) | ||||
Autotrofoak | | |||||
Urtarrak | | |||||
TALDEAK | BERDEAK | Euglena, Ulva | ||||
ARREAK | Diatomeoak, Sargazoak | |||||
GORRIAK | koralak | |||||
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
2.- MONERO-ERREINUA (Bakterioak)
EZAUGARRIAK | Zelulabakarrak | Zenbaitetan koloniak | ||
Prokariotoak | ||||
Autotrofoak edo Heterotrofoak | ||||
Ingurune guztietan | ||||
Lehenengo bizidunak | (duela 3500 M. u.) | |||
EGITURA | KAPSULA (ez beti) | Babesa | | |
BAKTERIO-PARETA | Babesa eta forma | Esfera (Kokoak), Makila (Baziloak), Koma (Bibrioiak) Espiralak (Espiriloak) | ||
MINTZ PLASMATIKOA | Isolatu eta trukeak | |||
ZITOPLASMA | Barne ingurunea | |||
MATERIAL GENETIKOA | Sakabanatua, nukleorik ez | |||
FLAGELOA (ez beti) | Mugimendua | |||
FUNTZIOAK | NUTRIZIOA……………. | HETEROTROFOA | Parasitoak (-), Saprofitoak (=), Sinbionteak (+) | |
AUTOTROFOA | zianobakterioak | |||
HARREMANA ………. | Estimuluak jaso | | ||
Erantzuman eman | Mugimenduak eta Jariaketak (erresistentzia-esporak) | |||
UGALKETA | Erdibiketa azkarra | | ||
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
3.- BIRUSAK
EZAUGARRIAK | Oso-oso txikiak | Mikroskopio elektronikoz ikusgaiak | |
Zelularik ez | | ||
Bizi-funtziorik ez | Beste zelula baten barruan ugaldu baino ez | ||
Nonahi aurki daitezke | |||
EGITURA | Kanpoko BILGARRIA | Ez beti | HIESAren VIH, gripearen birusa |
KAPSIDA | Proteinazkoa | Forma ezberdinetakoa | |
AZIDO NUKLEIKOA | Informazio genetikoa | ||
UGAL-ZIKLOA | ATXIKITU | Birusa zelula baten mintzean atxikitzea | |
SARTU | Birusak azido nukleikoa zelulan sartzen du | ||
UGALDU | Birusaren informazio genetikoa erabiliz, zelulak birusen proteinak eta azido nukleikoak kopiatzen ditu | ||
ELKARTU | Zelularen barruan, birusen azido nukleikoak proteinazko kapsiden barruan sartzen dira | ||
ASKATU | Birus berriak irteten dira zelula hiltzen dutelarik | ||
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
4.- MIKROORGANISMOEK BIOSFERAN DUTEN ERAGINA
ONURAGARRIAK | DESKONPOSATZAILEAK | Hildakoen materia organikoa deskonposatzen dute, materia ez-organikoa sortuz (landareeek berriro erabiltzeko) |
PLANKTONA | Animalia urtar askoren elikagaia direnak | |
HESTE-FLORA | Animalien digestio-hodiaren barruan bizi direnak | |
ELIKAGAIEN EKOIZPENA | Jogurta eta gazta (bakterioek) Ozpina, ogia (legamiek) | |
ANTIBIOTIKOAK | Gaixotasun batzuen sendagaiak | |
| ||
KALTEGARRIAK | PATOGENOAK | Gaixotasunak sortzen dituzte |
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
5.- MIKROORGANISMOEK SORTUTAKO GAIXOTASUNAK
INFEKZIOA | SARBIDEAK | Larruazala (zauriak), arnas-bideak, digestio-bidea, sexu-harremanak | ||
INKUBAZIO-ALDIA | Kutsatuta, sintomarik ez, transmititzeko gai | |||
KUTSABIDEAK | Animaliak, airea, sexu-harremanak. Larruazala, egoera txarrean dauden elikagaiak, kutsatutako ura | |||
GAIXOTASUNAK | BIRUSAK | HOTZERIA | Airearen bidez | Sudur-kongestioa, doministikuak, eztula, sukarra |
HIESA | Sexu-harremanen bidez | Ahultasun orokorra, defentsa jaitsiera | ||
BAKTERIOAK | NEUMONIA | Airearen bidez | Sukarra, eztula, birika-infekzioa | |
SALMONELOSIA | Egoera txarreko elikagaien bidez | Sukarra, oka, beherakoa | ||
PROTOZOOAK | KOLERA | Kutsatutako uraren bidez | Goragalea, oka, hesteetako mina, beherako larria | |
MALARIA | Anopheles eltxoaren ziztadaren bidez | Buruko mina, oka, aldizkako sukarra | ||
ONDDOAK | ATLETA-OINA | Larruazala ukipenaren bidez | Azkura, ezkata itxurako azal zartatua askatzen da behatz artetik | |
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK
6.- GAIXOTASUN INFEKZIOSOEN AURKAKO BORROKA
OSASUN NEURRIAK | GORPUTZ-HIGIENEA | Geure burua aldian behin urez eta xaboiez garbitzea |
ELIKAGAIAK NAHIZ EDARIAK ONDO DAUDELA KONTSUMITU | Elikagairik ez kontsumitzea higiene-neurri egokien bidez maneiatu ez bada | |
TXERTOAK | Gaixotasun baten mikroorganismo hilak edo ahulduak | Ez dute gaixotasuna sortzen. Gorputzari gaixotasunaren kontra egiten irakasten diote |
PREBENTZIO-METODOA | Gaixotasuna ez izateko | |
Oroitzapen-dosia | Bizitza osorako babesa lortzeko | |
ANTIBIOTIKOAK | Bakterio edo onddo batzuk sortutako substantziak (Ad. Penizilina) | Gaixotasuna sortzen dituzten mikroorganismoak deusaztatzeko edo haztea eragozteko gaiak |
METODO SENDAGARRIA | Gaixotasuna sendatzeko | |
Sendagileek errezetatu behar | Albo-ondorioak eragin ditzakete Ez dira aurretik utzi behar | |
Ez dira eraginkorrak birusen kontra | Gaixotasunaren sintomak arintzeko sendagaiak baino ez duade |
*
IES URIBE-KOSTA BHI (Plentzia)
NATURA ZIENTZIAK
DBH. 1
7.- IZAKI BIZIDUNIK SOILENAK