ΙΣΤΟΡΙΑ Α΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

Μια πρόταση διδασκαλίας

Ταυτότητα σεναρίου διδασκαλίας

Τάξη

• Α΄ Λυκείου

Μάθημα

• Ιστορία του αρχαίου κόσμου

Διδακτική Ενότητα

• Αρχαϊκή Εποχή – Πολιτειακές Μεταβολές
• Από την Αριστοκρατία στην Ολιγαρχία (σ. 92-93)

Διάρκεια διδασκαλίας

• Δυο διδακτικές ώρες

Οδηγίες διδασκαλίας Ιστορίας Α΄ Λυκείου

• «Η διδασκαλία του μαθήματος της Ιστορίας δεν αποκλείει την αφήγηση, δεν μπορεί όμως να περιορίζεται μόνο σε αυτή, απαραίτητο είναι να εφαρμόζονται και άλλες διδακτικές μέθοδοι, όπως ο κατευθυνόμενος διάλογος, η διερεύνηση, η ομαδοσυνεργατική. Η διερευνητική μέθοδος, που μπορεί να επιτευχθεί ατομικά ή και σε ομάδες, όχι μόνο επικυρώνει στη σκέψη των μαθητών και των μαθητριών τη λειτουργία της Ιστορίας ως επιστήμης, αλλά και τους οδηγεί σε προσωπική επαφή με τα τεκμήρια του γνωστικού αντικειμένου, δηλαδή τις πηγές».
• «Οι μαθητές και οι μαθήτριες, παράλληλα με τη διδασκαλία της ύλης, πρέπει να ασκηθούν στην επεξεργασία ιστορικών πληροφοριών που αντλούν από τα παραθέματα (τα αποσπάσματα κειμένων, τις εικόνες, τους πίνακες, τους χάρτες κ.ά.) του σχολικού εγχειριδίου ή από συμπληρωματικό υλικό, που παρέχει ο/η διδάσκων/-ουσα φωτοτυπημένο ή ψηφιοποιημένο και το οποίο λειτουργεί εν είδει ιστορικής πηγής».

Διδακτικοί στόχοι

• Να δραστηριοποιηθούν και να εμπλακούν στη διερεύνηση της ιστορικής πραγματικότητας – να δραστηριοποιηθούν στην κατεύθυνση επίλυσης ενός ιστορικού προβλήματος
• Να προσεγγίσουν κριτικά πρωτογενείς και δευτερογενείς ιστορικές πηγές αντλώντας από αυτές τα στοιχεία που χρειάζονται με βάση ένα ιστορικό ερώτημα.
• Να προσεγγίσουν βιωματικά την ιστορική περίοδο χρησιμοποιώντας δημιουργικά τις γνώσεις και τη φαντασία τους.
• Να συνδέσουν τα συμπεράσματά τους με τη σημερινή πραγματικότητα καταθέτοντας τους προβληματισμούς τους.
• Να αναπτύξουν δεξιότητες συνεργασίας

Α΄ ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

• Να προβληματιστούν πάνω στο θέμα της μεταβολής των πολιτευμάτων και να αναρωτηθούν για τις συνθήκες που οδηγούν σε πολιτειακές αλλαγές.
• Να διακρίνουν τα βαθύτερα αίτια των ιστορικών γεγονότων συνειδητοποιώντας τον τρόπο με τον οποίο διαπλέκονται ο στρατιωτικός (οπλιτική φάλαγγα), οικονομικός και κοινωνικός τομέας με τον πολιτικό.
• Να κατανοήσουν την έννοια της ιστορικής εξέλιξης καθώς και τους παράγοντες που την επηρεάζουν. Να συνειδητοποιήσουν ότι η καθιέρωση της δημοκρατίας τον 5^ο αι. δεν ήταν αυτονόητη αλλά αποτέλεσμα μακρών και σύνθετων ιστορικών διεργασιών.

​

​

​

Β΄ ΕΙΔΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Μέθοδος διδασκαλίας

• Ερευνητική μάθηση
• Συνεργατική μάθηση
• Αξιοποίηση ποικίλων εργαλείων και δραστηριοτήτων
• Αναζήτηση υλικού: πηγές, εικόνες, χάρτες, αρχαιολογικά τεκμήρια, δευτερογενής βιβλιογραφία
• Αποθετήρια
• Διαδραστικό σχολικό βιβλίο
• Μαθησιακά Αντικείμενα Φωτόδεντρου
• Σενάρια διδασκαλίας: Αίσωπος
• Πύλη για την Ελληνική γλώσσα

1^Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΉ ΏΡΑ

Οι αιτίες της μετάβασης από την αριστοκρατία στην ολιγαρχία

Φάση 1: Αφόρμηση

• Το μάθημα μπορεί να ξεκινήσει από μια γενική συζήτηση για τις αλλαγές των πολιτευμάτων σε εποχές που είναι πιο κοντά στην εμπειρία των μαθητών:
• Τι πολίτευμα έχουμε σήμερα;
• Από πότε το έχουμε;
• Ποια άλλα πολιτεύματα είχαμε παλαιότερα;
• Πιστεύετε ότι το πολίτευμά μας είναι απόλυτα σταθερό; Αποκλείεται κάποια αλλαγή στο μέλλον;
• Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η αλλαγή των πολιτευμάτων;
• Ας δούμε τι έγινε στον ελληνικό χώρο την αρχαϊκή εποχή και πώς σταδιακά οι εξελίξεις οδήγησαν στην καθιέρωση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας
• Η εγκαθίδρυση της πρώτης δημοκρατίας έγινε κατά τη γνώμη σας με τρόπο φυσικό και αναγκαίο;

​

Α. Γενική αφόρμηση

Φάση 1: Αφόρμηση

• Για να ξεκινήσουμε τη διδασκαλία της συγκεκριμένης διδακτικής ενότητας (από την αριστοκρατία στην ολιγαρχία) βασιζόμαστε στο περιεχόμενο της προηγούμενης ώρας διδασκαλίας, που αφορούσε το πέρασμα από τη βασιλεία στην αριστοκρατία, και προσπαθούμε να κινητοποιήσουμε τους μαθητές θέτοντας ένα πρόβλημα μέσα από μια σειρά ερωτήσεων.

Ερωτήματα:

• Ποια είναι η διαφορά αριστοκρατίας και ολιγαρχίας;
• Γιατί το πολίτευμα της αριστοκρατίας δεν παγιώθηκε;
• Ποιοι μπορεί να ήταν οι παράγοντες που οδήγησαν σε νέες εξελίξεις και άνοιξαν τον δρόμο για την καθιέρωση νέων πολιτευμάτων;

​

Β. Ειδική Αφόρμηση

Φάση 2: ερευνητική δραστηριότητα από τους μαθητές

• Οι μαθητές καλούνται να προσεγγίσουν το πρόβλημα που τους τέθηκε μέσα από την επεξεργασία κατάλληλου υλικού

​

• Μέθοδος: ομαδοσυνεργατική

​

• Χωρισμός σε 4 ομάδες και ανάθεση διαφορετικών εργασιών ανά ομάδα

Ομάδα 1

• Πηγή: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/arxaiotita/page_017.html
• Υλικό: απόσπασμα από το άρθρο του Σπ. Ράγκου, «Η πόλη παραμένει ίδια αλλά οι κάτοικοί της έχουν αλλάξει».
• Η εργασία συνοδεύεται από Φύλλο Εργασίας με ερωτήσεις που καθοδηγούν τους μαθητές.

Ο Θέογνις έζησε τον 6ο αιώνα και προερχόταν από παλαιά αριστοκρατική οικογένεια των Μεγάρων (Κακριδής 2.4.Β.iii.δ [σ. 72]). Από τον πατέρα και τον παππού του θα είχε ασφαλώς ακούσει πόσο καλά ήταν στο παρελθόν τα πολιτικά πράγματα, τότε που η εξουσία των ἀρίστων δεν είχε ακόμη αμφισβητηθεί. Ο ίδιος όμως ζούσε σε περίοδο μεγάλων αλλαγών. Ο πλουτισμός πολλών ανθρώπων από τις κατώτερες τάξεις, που συνέβη με την αναδιανομή των γαιών και την αύξηση των εσόδων του αγροτικού κόσμου, συνεπαγόταν την ενεργό συμμετοχή τους στην πολιτική διοίκηση του τόπου. Η πόλη είχε ανάγκη από περισσότερους οπλίτες, και έτσι το σώμα των πολιτών διευρύνθηκε. Ο Θέογνις δεν ήταν σύμφωνος με αυτό τον νεωτερισμό…

Ερωτήσεις

• Ποιες οικονομικές μεταβολές συμβαίνουν στα Μέγαρα τον 6^ο αι. π.Χ.
• Ποιον πολιτικό αντίκτυπο έχουν;
• Γιατί αμφισβητείται η εξουσία των αριστοκρατών;
• Πώς βλέπουν οι αριστοκράτες αυτές τις μεταβολές;

Ομάδα 2

• Η ομάδα καλείται να ανατρέξει στην ενότητα του βιβλίου που αφορά τον Β ελληνικό αποικισμό και να αναζητήσει:
• Τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες
• Τη συσχέτισή τους με τις πολιτειακές μεταβολές που συζητάμε

Ομάδα 3 και 4

• Πηγή: Φωτόδεντρο
• Υλικό: διερευνητική δραστηριότητα ανάγνωσης ιστορικών πηγών: http://photodentro.edu.gr/aggregator/lo/photodentro-lor-8521-9598

Φάση 3: παρουσίαση συμπερασμάτων – συζήτηση

Οι ομάδες παρουσιάζουν τα συμπεράσματα των εργασιών

Ο διδάσκων υπενθυμίζει τη διαφορά μεταξύ πρωτογενών και δευτερογενών πηγών.

Συζήτηση με τον διδάσκοντα:

ο διδάσκων θέτει τα κατάλληλα ερωτήματα προκειμένου να ξεκαθαριστεί η βαθύτερη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα θέματα που επεξεργάστηκαν οι μαθητές στις εργασίες τους (φάλαγγα και οικονομικές εξελίξεις) με τις πολιτειακές αλλαγές και συγκεκριμένα τη μετάβαση από την αριστοκρατία στην ολιγαρχία.

Φάση 4: ανακεφαλαίωση

Ο διδάσκων θέτει το ερώτημα:

• Μπορείτε τώρα να εξηγήσετε γιατί τα ολιγαρχικά πολιτεύματα αντικατέστησαν σταδιακά τα αριστοκρατικά;

Καταιγισμός ιδεών από τους μαθητές

Ο διδάσκων:

• Καταγράφει στον πίνακα τις προτάσεις των μαθητών
• αναδιατυπώνει και συμπληρώνει τις ιδέες των μαθητών

Κουίζ

2^Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΉ ΏΡΑ

Το έργο των νομοθετών

Φάση 1: Αφόρμηση

Ο διδάσκων με ερωτήσεις ανακαλεί πληροφορίες από την προηγούμενη διδακτική ώρα (εξέταση)

ο διδάσκων θέτει νέο πρόβλημα με μια σειρά ερωτήσεων:

• Σε ποιες συνθήκες και με ποιον τρόπο έγινε κατά τη γνώμη σας η μεταβολή από την αριστοκρατία στην ολιγαρχία;
• Πιστεύετε ότι οι αριστοκράτες παραχώρησαν εύκολα τα προνόμιά τους;
• Φανταστείτε τις συνθήκες μέσα στις οποίες έγιναν οι αλλαγές στο πολίτευμα».

Καταιγισμός ιδεών από τους μαθητές

Ο διδάσκων σχολιάζει τις ιδέες των μαθητών και αναδιατυπώνει το ερώτημα ή θέτει νέα που προκύπτουν από τις απαντήσεις των μαθητών

Οι μαθητές καλούνται να εξετάσουν το παράδειγμα της Αθήνας

Φάση 2: ερευνητική δραστηριότητα από τους μαθητές

Υλικό: αποσπάσματα από ποιήματα του Σόλωνα που αναφέρονται στην κατάσταση που επικρατούσε στην Αθήνα πριν από τη νομοθεσία του

Πηγή: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/poetry/browse.html?text_id=79

Ζητούμενο: Οι μαθητές καλούνται να επιλέξουν μερικούς στίχους από τα ποιήματα και να περιγράψουν την κοινωνική και πολιτική κατάσταση στην οποία αναφέρονται.

Μέθοδος: Ομαδοσυνεργατική. Εναλλακτικά: ανά θρανίο ή ατομική

Σημείωση: πρέπει να προηγηθεί σύντομη εισαγωγή για τον Σόλωνα και την διπλή ιδιότητά του ως νομοθέτη και ποιητή

Μαζεύουν πλούτη ενδίδοντας στην αδικία

.........................................................................................

και, μη φειδόμενοι των περιουσιών, ούτε των ιερών ούτε του δημοσίου,

κλέβουν προκλητικά από παντού, και ούτε στης Δικαιοσύνης τα σεβάσμια θεμέλια δεν αποδίδουν τον προσήκοντα σεβασμό,

της Δικαιοσύνης που κρατά σφιγμένο το στόμα της, έχει όμως πλήρη συνείδηση όσων γίνονται και όσων έγιναν, και κάποια στιγμή μέσα στον χρόνο καταφθάνει για να επιβάλει ποινές.

Η κατάσταση αυτή καταντά πληγή αναπόφευκτη για όλη την πόλη, η οποία γρήγορα οδηγείται στη χειρότερη δουλεία·

αυτή ξεσηκώνει τη στάση και τον εμφύλιο σπαραγμό από τον ύπνο του, αυτόν που ευθύνεται για την απώλεια τόσων ψυχών στο άνθος της ηλικίας τους.

Σύντομα η αγαπημένη πόλη καταλύεται από τα χέρια των εχθρών και πνίγεται στις συνωμοσίες που χαροποιούν τους άδικους.

Αυτές οι συμφορές που βρίσκουν τον λαό αναγκάζουν πολλούς φτωχούς να ξενιτευτούν,

κι άλλους, ατιμωτικά σιδηροδέσμιους, να πουληθούν δούλοι

Σόλων απ. 4

Φάση 3: παρουσίαση και συζήτηση

Οι ομάδες παρουσιάζουν τα συμπεράσματα των εργασιών

Ο διδάσκων συνοψίζει όσα έχουν γράψει οι μαθητές και συμπληρώνει σημαντικά σημεία που παραλείφθηκαν.

Προτεινόμενη δραστηριότητα: �κριτική αξιολόγηση πηγής

• Είδος πηγής: γραπτή μαρτυρία
• Πιθανότατα εμπεριέχει τις ιδεολογικές και πολιτικές απόψεις του συντάκτη της
• Σκοπός δημιουργίας της
• Συντάκτης
• Περιγράφει γεγονότα που έζησε από πρώτο χέρι = πρωτογενής πηγή
• Ήταν πολιτικός και νομοθέτης που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στα γεγονότα =
• Έχει συγκεκριμένη πολιτική τοποθέτηση και άποψη.
• Είναι αναμενόμενο να θέλει να προβάλει την ορθότητα του έργου του και των επιλογών του, ακόμα και να προπαγανδίσει τη λύση που έδωσε ο ίδιος
• Είχε αριστοκρατική καταγωγή, όμως στο ποίημά του δεν παίρνει το μέρος των αριστοκρατών. Φαίνεται να κρατά αποστάσεις και αυτό τον κάνει περισσότερο αξιόπιστο μάρτυρα.
• Σύγκριση με παράλληλο κείμενο

​

Θέογνις: Μέγαρα, 6^ος αι. π.Χ.

• Απευθυνόμενος στον νεότερο, επίσης αριστοκράτη, φίλο του Κύρνο, ο Θέογνις γράφει:

​

Κύρνε, αυτή εδώ η πόλη είναι ακόμη ίδια, όμως οι κάτοικοι έχουν αλλάξει

και δεν γνώρισαν ποτέ τους μήτε τη δικαιοσύνη μήτε νόμους,

μα τα πλευρά τους τα κατέτριβαν δέρματα κατσικίσια

και ζούσαν κι έτρωγαν μακριά απ᾽ την πόλη σαν τα ελάφια.

Τώρα αυτοί είναι οι καλοί, άριστε Κύρνε, και οι πριν καλοί

τώρα είναι ασήμαντοι. Ποιος άραγε μπορεί να τα ανέχεται όλα αυτά;

​

Κριτική πηγής: διαθεματικότητα

• Κειμενικό είδος: ποίηση
• Η συγκεκριμένη μαρτυρία μπορεί να αντιμετωπιστεί όχι μόνο ως ιστορική πηγή αλλά και ως λογοτεχνικό κείμενο, ως ποίημα.
• Το λογοτεχνικό κείμενο στο μάθημα της ιστορίας
• μπορεί να φωτίσει την ιστορική πραγματικότητα από μια διαφορετική οπτική γωνία.
• Μπορεί να ζωντανέψει τα ιστορικά γεγονότα και να τα μετατρέψει από απλή πληροφορία σε ατομικό βίωμα.
• Στην περίπτωση της μαρτυρίας του Σόλωνα
• Μπορούμε να τη δούμε και ως αυτόνομο ποίημα. Δηλ. να εστιάσουμε στο ατομικό συναίσθημα, στο βίωμα, τη φαντασία.
• Με τον τρόπο αυτό θα μεταφερθεί καλύτερα και η εμπειρία, η βιωματική προσέγγιση των γεγονότων

Έτσι η δημόσια συμφορά φτάνει ως του κάθε πολίτη την πόρτα· οι πύλες κι οι αυλόγυροι δεν θέλουν πια να την κρατήσουν έξω·

τότε εκείνη, πηδώντας τον ψηλό φράχτη, καταδιώκει τον ένοχο και τον πετυχαίνει, κι ας σπεύδει να κρυφτεί στις μύχιες γωνιές του θαλάμου του.

Αυτό είναι το μάθημα που επιθυμώ να διδάξω στους Αθηναίους: ότι άπειρα είναι τα κακά που γεννά η Δυσνομία […]

​

Ερωτήσεις

​

• Ποιο εκφραστικό μέσο χρησιμοποιεί ο ποιητής;
• Με τι μπορεί να παρομοιάζεται εδώ η Δυσνομία; Τι φαντάζεστε;
• Γιατί; Τι θέλει να πετύχει με αυτό;
• Πώς θα περιγράφατε με δικά σας λόγια την κατάσταση που επικρατούσε στην Αθήνα την εποχή του Σόλωνα;
• Μπορείτε να το συγκρίνετε με κάποια άλλη κατάσταση, διαφορετικής εποχής, που γνωρίζετε από τις γνώσεις ή τις εμπειρίες σας;

Φάση 4: επίλυση προβλήματος

Ερώτημα: τι θα έκαναν για να αντιμετωπίσουν την κατάσταση που περιγράψαμε αν ήταν οι ίδιοι νομοθέτες.

Μέθοδος: Ομαδοσυνεργατική

Χωρίζουμε σε ομάδες και δίνουμε ονόματα σε κάθε ομάδα, π.χ.: «Νομοθέτες 1», «Νονοθέτες 2» κ.ο.κ.

Οι μαθητές παρουσιάζουν τα μέτρα που θα έπαιρναν ως ομάδα.

Φάση 5: επίλυση προβλήματος

Ο διδάσκων καλεί τους μαθητές να δουν τι έκανε τελικά ο Σόλων

Προβάλλεται βίντεο στο οποίο παρουσιάζεται το έργο του Σόλωνα (Διάρκεια: 5΄ )

Πηγή: youtube - https://www.youtube.com/watch?v=_pX-HN-uEp0

Ο διδάσκων υποβάλλει ερωτήσεις για τα μέτρα που πήρε ο Σόλων – οι απαντήσεις αναγράφονται στον πίνακα

Φάση 7: αξιολόγηση

Οι μαθητές καθοδηγούνται ώστε να προβούν σε μια συνολική αποτίμηση των πληροφοριών της προηγούμενης φάσης.

Ερωτήσεις:

• Έπαιξε κατά τη γνώμη σου θετικό ρόλο η νομοθεσία του Σόλωνα στα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Αθήνα; Γιατί;
• Καθιέρωσε δημοκρατικό πολίτευμα ο Σόλωνας; Δικαιολόγησε την άποψή σου.
• Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η νομοθεσία του Σόλωνα άνοιξε το δρόμο για την καθιέρωση της δημοκρατίας στην Αθήνα;
• Πόσο σημαντικό ήταν κατά τη γνώμη σου το μέτρο της σεισάχθειας; Πόσο σημαντικό θα ήταν ένα τέτοιο μέτρο στις μέρες μας και πόσο πιθανό θεωρείς ότι είναι να εφαρμοστεί;

Εναλλακτική δραστηριότητα: �παιχνίδι ρόλων

• Το παιχνίδι ρόλων στο μάθημα της ιστορίας ενδείκνυται διότι:
• Ενθαρρύνει την εξοικείωση με τις ιστορικές συνθήκες
• Προωθεί τη βιωματική προσέγγιση
• Ενθαρρύνει σημαντικά τη συμμετοχή
• Εμπλουτίζει το μάθημα και το κάνει πιο διασκεδαστικό
• Παράδειγμα από τη συγκεκριμένη ενότητα
• Αντιπαράθεση ανάμεσα σε αριστοκράτες, αστική τάξη και αγρότες
• Παρέμβαση νομοθέτη

​

Ορισμένες βασικές προϋποθέσεις

• Τα χρονικά όρια τα οποία προϋποθέτει το σενάριο είναι πιθανόν σε κάποιες περιπτώσεις ασφυκτικά και για τον λόγο αυτό ορισμένες δραστηριότητες μπορούν να παραλειφθούν ανάλογα με τα δεδομένα της πραγματικής τάξης.
• Στις ομαδικές εργασίες τα είδη των ασκήσεων (κείμενο, βίντεο κλπ.) θα πρέπει να εναλλάσσονται. Χρειάζεται προσοχή ώστε να μην αναλαμβάνουν κάποιοι μαθητές συνεχώς ίδιου τύπου δραστηριότητες.
• Είναι σημαντικό οι μαθητές να μην αιφνιδιάζονται αλλά να γνωρίζουν εκ των προτέρων τη βασική δομή του μαθήματος ώστε να αναμένουν ότι θα πρέπει να εμπλακούν σε ποικίλες δραστηριότητες.
• Προκειμένου να λειτουργήσουν αποτελεσματικά οι δραστηριότητες των μαθητών και ειδικά οι ομάδες απαιτείται εκπαίδευση των μαθητών στον τρόπο λειτουργίας τους.