1

Γ.Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

1. Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

Μπακάλης Κώστας : history-logotexnia.blogspot.com

▲ Αυτοκίνητο και μέλη της Ε.Α.Π. στην περιοχή των Μύλων Καστοριάς (1926)

2

Η ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

• Η αξιολόγηση του έργου της Ε.Α.Π. υπάρχει στο κεφ. Ε1.

3

• Να εξηγήσετε πότε και γιατί ιδρύθηκε η ΕΑΠ και ποια ήταν η αποστολή της.

​

Η ελληνική κυβέρνηση, μπροστά στο τεράστιο έργο

• της περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων που έπρεπε να αναλάβει,
• ζήτησε τη βοήθεια της Κοινωνίας των Εθνών (ΚΤΕ).

​

Με πρωτοβουλία της ΚΤΕ, το Σεπτέμβριο του 1923 ιδρύθηκε

• ένας αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση,
• η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), με έδρα την Αθήνα.
• Βασική αποστολή της ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες
• παραγωγική απασχόληση
• και οριστική στέγαση.

4

• Να εξηγήσετε πότε και γιατί ιδρύθηκε η ΕΑΠ και ποια ήταν η αποστολή της.

​

Η ελληνική κυβέρνηση, μπροστά στο τεράστιο έργο

• της περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων που έπρεπε να αναλάβει,
• ζήτησε τη βοήθεια της Κοινωνίας των Εθνών (ΚΤΕ).

​

Με πρωτοβουλία της ΚΤΕ, το Σεπτέμβριο του 1923 ιδρύθηκε

• ένας αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική υπόσταση,
• η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), με έδρα την Αθήνα.
• Βασική αποστολή της ήταν να εξασφαλίσει στους πρόσφυγες
• παραγωγική απασχόληση
• και οριστική στέγαση.

5

• Να αναφέρετε: α. τα μέσα τα οποία διέθεσε το ελληνικό κράτος στην Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων

Η ελληνική κυβέρνηση διέθεσε στην ΕΑΠ τα εξής:

• συνολικά πάνω από 8.000.000 στρέμματα

α. τις ιδιοκτησίες των Τούρκων ανταλλαξίμων και των Βουλγάρων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα,

β. κτήματα του Δημοσίου,

γ. κτήματα που απαλλοτριώθηκαν με την αγροτική μεταρρύθμιση

δ. και μοναστηριακή γη.

• το ποσό από δύο δάνεια (1924, 1928) που είχε συνάψει η ελληνική κυβέρνηση στο εξωτερικό,

• οικόπεδα μέσα ή γύρω από τις πόλεις για την ανέγερση αστικών συνοικισμών,

• το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό

• του Υπουργείου Γεωργίας
• και του Υπουργείου Προνοίας και Αντιλήψεως.

• β. την παράμετρο της διάκρισης των προσφύγων σε αστούς και αγρότες, την οποία έλαβε υπόψη η Επιτροπή, για την αποκατάστασή τους .

​

Για την αποκατάσταση των προσφύγων η ΕΑΠ έλαβε υπόψη τις εξής παραμέτρους:

​

Τη διάκριση σε «αστούς» και «αγρότες».

• Υπήρξε μέριμνα να αποκτήσουν οι πρόσφυγες απασχόληση ίδια ή συναφή με αυτή που είχαν στην πατρίδα τους.
• Έτσι, έγινε προσπάθεια από την ΕΑΠ να εγκατασταθούν γεωργοί πρόσφυγες στα μέρη όπου θα μπορούσαν να συνεχίσουν τις καλλιέργειες που ήδη γνώριζαν.
• Καλλιεργητές δημητριακών εγκαταστάθηκαν σε πεδινά μέρη της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης,
• καπνοπαραγωγοί σε κατάλληλα εδάφη στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη,
• αμπελουργοί στην Κρήτη
• και σηροτρόφοι στο Σουφλί, την Έδεσσα και αλλού.

6

• Να αναφέρετε: α. τα μέσα τα οποία διέθεσε το ελληνικό κράτος στην Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων

Η ελληνική κυβέρνηση διέθεσε στην ΕΑΠ τα εξής:

• συνολικά πάνω από 8.000.000 στρέμματα

α. τις ιδιοκτησίες των Τούρκων ανταλλαξίμων και των Βουλγάρων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα,

β. κτήματα του Δημοσίου,

γ. κτήματα που απαλλοτριώθηκαν με την αγροτική μεταρρύθμιση

δ. και μοναστηριακή γη.

• το ποσό από δύο δάνεια (1924, 1928) που είχε συνάψει η ελληνική κυβέρνηση στο εξωτερικό,

• οικόπεδα μέσα ή γύρω από τις πόλεις για την ανέγερση αστικών συνοικισμών,

• το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό

• του Υπουργείου Γεωργίας
• και του Υπουργείου Προνοίας και Αντιλήψεως.

• β. την παράμετρο της διάκρισης των προσφύγων σε αστούς και αγρότες, την οποία έλαβε υπόψη η Επιτροπή, για την αποκατάστασή τους .

​

Για την αποκατάσταση των προσφύγων η ΕΑΠ έλαβε υπόψη τις εξής παραμέτρους:

​

Τη διάκριση σε «αστούς» και «αγρότες».

• Υπήρξε μέριμνα να αποκτήσουν οι πρόσφυγες απασχόληση ίδια ή συναφή με αυτή που είχαν στην πατρίδα τους.
• Έτσι, έγινε προσπάθεια από την ΕΑΠ να εγκατασταθούν γεωργοί πρόσφυγες στα μέρη όπου θα μπορούσαν να συνεχίσουν τις καλλιέργειες που ήδη γνώριζαν.
• Καλλιεργητές δημητριακών εγκαταστάθηκαν σε πεδινά μέρη της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης,
• καπνοπαραγωγοί σε κατάλληλα εδάφη στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη,
• αμπελουργοί στην Κρήτη
• και σηροτρόφοι στο Σουφλί, την Έδεσσα και αλλού.

7

• Ποια ήταν η πολιτική της ΕΑΠ ως προς τον τόπο προέλευσης των προσφύγων και πώς επηρέασε τα νέα τοπωνύμια;

​

Τον τόπο προέλευσης. 

• Η ΕΑΠ επιδίωξε ώστε οι πρόσφυγες που προέρχονταν από τον ίδιο οικισμό ή έστω την ευρύτερη περιοχή του
• να εγκατασταθούν μαζί στο ελληνικό έδαφος.
• Σ' αυτό εν μέρει οφείλονται και τα τοπωνύμια
• Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Μουδανιά, Νέα Αλικαρνασός κ.ά.
• Σε λίγες όμως κοινότητες έγινε αυτό δυνατό.
• Οι περισσότερες εγκαταστάσεις περιλάμβαναν πρόσφυγες διαφορετικής προέλευσης.

▲Προσφυγικός συνοικισμός στην περιοχή του Ποδονίφτη (Νέα Φιλαδέλφεια). Συλλογή Π.Πουλίδη / Αρχείο ΕΡΤ.

8

• Ποια ήταν η πολιτική της ΕΑΠ ως προς τον τόπο προέλευσης των προσφύγων και πώς επηρέασε τα νέα τοπωνύμια;

​

Τον τόπο προέλευσης. 

• Η ΕΑΠ επιδίωξε ώστε οι πρόσφυγες που προέρχονταν από τον ίδιο οικισμό ή έστω την ευρύτερη περιοχή του
• να εγκατασταθούν μαζί στο ελληνικό έδαφος.
• Σ' αυτό εν μέρει οφείλονται και τα τοπωνύμια
• Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Μουδανιά, Νέα Αλικαρνασός κ.ά.
• Σε λίγες όμως κοινότητες έγινε αυτό δυνατό.
• Οι περισσότερες εγκαταστάσεις περιλάμβαναν πρόσφυγες διαφορετικής προέλευσης.

▲Προσφυγικός συνοικισμός στην περιοχή του Ποδονίφτη (Νέα Φιλαδέλφεια). Συλλογή Π.Πουλίδη / Αρχείο ΕΡΤ.

9

• Για ποιους λόγους δόθηκε από την Ε.Α.Π. (Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων) το βάρος στην ενασχόληση των προσφύγων με τη γεωργία και την επίτευξη της αποκατάστασής τους;

Τις αντικειμενικές συνθήκες. Η ΕΑΠ διέκρινε την αποκατάσταση των προσφύγων 🠞σε αγροτική (παροχή στέγης και κλήρου στην ύπαιθρο) και 🠞 αστική (παροχή στέγης στις πόλεις).

Μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες ασκούσαν στην πατρίδα τους «αστικά» επαγγέλματα (σχετικά με το εμπόριο, τη βιοτεχνία-βιομηχανία κ.τ.λ.), δόθηκε το βάρος στη γεωργία, γιατί:

• υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα

• (κυρίως στη Μακεδονία, αλλά και στην Κρήτη, τη Λέσβο, τη Λήμνο και αλλού),

• αγροτική αποκατάσταση ήταν 🠞 ταχύτερη και απαιτούσε 🠞 μικρότερες δαπάνες,

• η ελληνική οικονομία βασιζόταν ανέκαθεν 🠞 στη γεωργική παραγωγή,

• υπήρχε η πολιτική σκοπιμότητα της αποφυγής κοινωνικών αναταραχών

• με τη δημιουργία γεωργών μικροϊδιοκτητών αντί εργατικού προλεταριάτου.
• Να αιτιολογήσετε με συντομία: Την προτεραιότητα που δόθηκε στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη.

Εξάλλου, δόθηκε προτεραιότητα στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη καθώς:

• ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθούν 🠞 τα μουσουλμανικά κτήματα και 🠞 τα κτήματα των Βουλγάρων μεταναστών (σύμφωνα με τη συνθήκη του Νεϊγύ).

• Αυτό θα καθιστούσε τους πρόσφυγες αυτάρκεις σε σύντομο χρονικό διάστημα
• και θα συντελούσε στην αύξηση της αγροτικής παραγωγής,

• θα καλυπτόταν το δημογραφικό κενό που είχε δημιουργηθεί με την αναχώρηση των Μουσουλμάνων και των Βουλγάρων και τις απώλειες που προκάλεσαν οι συνεχείς πόλεμοι (1912-1922).

• Επιπλέον, έτσι εποικίζονταν παραμεθόριες περιοχές.

10

• Για ποιους λόγους δόθηκε από την Ε.Α.Π. (Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων) το βάρος στην ενασχόληση των προσφύγων με τη γεωργία και την επίτευξη της αποκατάστασής τους;

Τις αντικειμενικές συνθήκες. Η ΕΑΠ διέκρινε την αποκατάσταση των προσφύγων 🠞σε αγροτική (παροχή στέγης και κλήρου στην ύπαιθρο) και 🠞 αστική (παροχή στέγης στις πόλεις).

Μολονότι οι περισσότεροι πρόσφυγες ασκούσαν στην πατρίδα τους «αστικά» επαγγέλματα (σχετικά με το εμπόριο, τη βιοτεχνία-βιομηχανία κ.τ.λ.), δόθηκε το βάρος στη γεωργία, γιατί:

• υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα

• (κυρίως στη Μακεδονία, αλλά και στην Κρήτη, τη Λέσβο, τη Λήμνο και αλλού),

• αγροτική αποκατάσταση ήταν 🠞 ταχύτερη και απαιτούσε 🠞 μικρότερες δαπάνες,

• η ελληνική οικονομία βασιζόταν ανέκαθεν 🠞 στη γεωργική παραγωγή,

• υπήρχε η πολιτική σκοπιμότητα της αποφυγής κοινωνικών αναταραχών

• με τη δημιουργία γεωργών μικροϊδιοκτητών αντί εργατικού προλεταριάτου.
• Να αιτιολογήσετε με συντομία: Την προτεραιότητα που δόθηκε στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη.

Εξάλλου, δόθηκε προτεραιότητα στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη καθώς:

• ήταν δυνατόν να χρησιμοποιηθούν 🠞 τα μουσουλμανικά κτήματα και 🠞 τα κτήματα των Βουλγάρων μεταναστών (σύμφωνα με τη συνθήκη του Νεϊγύ).

• Αυτό θα καθιστούσε τους πρόσφυγες αυτάρκεις σε σύντομο χρονικό διάστημα
• και θα συντελούσε στην αύξηση της αγροτικής παραγωγής,

• θα καλυπτόταν το δημογραφικό κενό που είχε δημιουργηθεί με την αναχώρηση των Μουσουλμάνων και των Βουλγάρων και τις απώλειες που προκάλεσαν οι συνεχείς πόλεμοι (1912-1922).

• Επιπλέον, έτσι εποικίζονταν παραμεθόριες περιοχές.

11

• Πώς η μεγάλη κινητικότητα των προσφύγων και οι προσπάθειές τους να επωφεληθούν από τις παροχές της ΕΑΠ δυσχέραναν την οργανωμένη εγκατάστασή τους σύμφωνα με τον αρχικό κρατικό σχεδιασμό;

Βέβαια, η εγκατάσταση των προσφύγων

• δεν έγινε πάντοτε σύμφωνα με την παραπάνω λογική,
• ούτε ακολούθησε σε όλες τις περιπτώσεις την κρατική αντίληψη και επιταγή.

ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε μεγάλη,

• ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια.
• Οι πρόσφυγες γύριζαν από περιοχή σε περιοχή

🠞 προκειμένου να βρουν το μέρος με τις καλύτερες συνθήκες για εγκατάσταση.

• Πολλοί πρόσφυγες, αν και δεν ήταν γεωργοί,

🠞 είχαν δεχτεί ή ζητήσει να αποκατασταθούν ως αγρότες

• 🠞 για να επωφεληθούν από τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ.
• Άλλοι πάλι μετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα με σκοπό
• να παρουσιαστούν ως «αστοί»
• και να πάρουν με αυτόν τον τρόπο την αποζημίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιμους.

12

• Πώς η μεγάλη κινητικότητα των προσφύγων και οι προσπάθειές τους να επωφεληθούν από τις παροχές της ΕΑΠ δυσχέραναν την οργανωμένη εγκατάστασή τους σύμφωνα με τον αρχικό κρατικό σχεδιασμό;

Βέβαια, η εγκατάσταση των προσφύγων

• δεν έγινε πάντοτε σύμφωνα με την παραπάνω λογική,
• ούτε ακολούθησε σε όλες τις περιπτώσεις την κρατική αντίληψη και επιταγή.

ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε μεγάλη,

• ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια.
• Οι πρόσφυγες γύριζαν από περιοχή σε περιοχή

🠞 προκειμένου να βρουν το μέρος με τις καλύτερες συνθήκες για εγκατάσταση.

• Πολλοί πρόσφυγες, αν και δεν ήταν γεωργοί,

🠞 είχαν δεχτεί ή ζητήσει να αποκατασταθούν ως αγρότες

• 🠞 για να επωφεληθούν από τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ.
• Άλλοι πάλι μετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα με σκοπό
• να παρουσιαστούν ως «αστοί»
• και να πάρουν με αυτόν τον τρόπο την αποζημίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιμους.

13

Εκτός από την ΕΑΠ, με την αποκατάσταση των προσφύγων ασχολήθηκαν:

• το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922-1925),(+σ.148)
• το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως (από το 1925)
• και το Υπουργείο Γεωργίας.

​

5. Η ΕΑΠ λειτούργησε

μέχρι το τέλος του 1930.

Με ειδική σύμβαση

• μεταβίβασε στο Ελληνικό Δημόσιο την περιουσία της,
• καθώς και τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει απέναντι στους πρόσφυγες.

• Ποιοι φορείς, πέρα από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, συμμετείχαν στο έργο της προσφυγικής αποκατάστασης και τι συνέβη με την περιουσία και τις υποχρεώσεις της ΕΑΠ μετά τη λήξη της λειτουργίας της το 1930;

14

Εκτός από την ΕΑΠ, με την αποκατάσταση των προσφύγων ασχολήθηκαν:

• το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922-1925),(+σ.148)
• το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως (από το 1925)
• και το Υπουργείο Γεωργίας.

​

5. Η ΕΑΠ λειτούργησε

μέχρι το τέλος του 1930.

Με ειδική σύμβαση

• μεταβίβασε στο Ελληνικό Δημόσιο την περιουσία της,
• καθώς και τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει απέναντι στους πρόσφυγες.

• Ποιοι φορείς, πέρα από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, συμμετείχαν στο έργο της προσφυγικής αποκατάστασης και τι συνέβη με την περιουσία και τις υποχρεώσεις της ΕΑΠ μετά τη λήξη της λειτουργίας της το 1930;