HCT: HEMATOCRIT

NỘI DUNG

• Sinh lý tạo máu.
• Sinh lý hồng cầu.
• Nhóm máu.
• Sinh lý bạch cầu.
• Sinh lý tiểu cầu.
• Sinh lý đông cầm máu.

TẠO MÁU

Tế bào chưa trưởng thành

Tế bào trưởng thành

TẠO MÁU

VỊ TRÍ TẠO MÁU

• Trong điều kiện bình thường

Thời kỳ phôi thai

Thời kỳ sau sinh

• Trong điều kiện bệnh lý

TẠO MÁU BÌNH THƯỜNG

Phôi thai

Sau sinh

Tủy xươ^ng

Gan

Lách

^Xương chi

^{Túi noãn hoà}ng

Xương sống

Xương ức

Xương sườn

1

2 3

7 8

20 30

40 50

60

70

80

90

20

40

60

80

100

⁴ 5 6

Tháng

⁹ 10

Sơ sinh

Năm

Tạo máu bình thường

• Phôi thai

Những tế bào sớm nhất: hình thành trong túi noãn hoàng.

Trước M5: gan và lách.

Sau M5: ↓ ở gan lách, ↑ ở tủy xương.

• Sau sinh

Chỉ có tủy đỏ của các xương.

Người lớn: tủy các xương theo trục dọc cơ thể: x.sườn, x. ức, x.cột sống, x.chậu.

Tủy xương

• Ở thời kỳ sau sinh:
• Thay đổi về vị trí tủy tạo máu.
• Thay đổi về hình thái và cấu trúc tủy.

Tạo máu bệnh lý

• Trở lại tạo máu ở thời kỳ bào thai (gan, lách) trong các bệnh tăng sinh tủy.

​

• Thay đổi tạo máu ở tủy xương ở thời kỳ sau sinh:

↓ hoặc ↑ khả năng tạo máu của tất cả các xương kể cả các xương đã ngừng sản xuất.

Phân loại các tế bào tạo máu

• Sự phát triển của các dòng tế bào máu được chia 3 lớp:
• Lớp tế bào gốc.
• Lớp các tế bào tăng sinh và biệt hóa.
• Lớp các tế bào thực hiện chức năng.

• Tế bào gốc vạn năng.

​

• Tế bào gốc định hướng sinh lympho và sinh tủy.

​

• Tế bào gốc tiền thân đơn dòng.

Chuyển biến không hồi phục.

• Lớp tế bào gốc

• Lớp các tế bào tăng sinh và biệt hóa

​

• Tăng sinh (↑số lượng): khả năng giảm dần theo mức độ trưởng thành của tế bào tạo máu.
• Biệt hóa (↑chất lượng): tế bào hoàn thiện dần.
• Biệt hóa dòng BC: tích lũy về men…
• Biệt hóa dòng HC: tổng hợp Hb.
• Khu trú chủ yếu ở tuỷ xương, hạch và lách.

• Lớp các tế bào thực hiện chức năng

​

• Các tế bào trưởng thành: HC, BC chia múi, monocyte, TC, plasmocyte…
• Vị trí: máu ngoại vi, khu vực dự trữ (xoang gan và lách, tủy xương và hạch).
• Hầu hết không phân chia (lymphocyte và monocyte)

Dòng hồng cầu

Tiền nguyên HC (NHC)

NHC ưa kiềm*

NHC đa sắc

NHC ưa acid

HCL (MLNB bắt màu kiềm)

HC trưởng thành

• Thay đổi nhân, bào tương
• Nhân dần đông đặc và teo lại → lệch → ra ngoài → HCL → HC trưởng thành sau 24giờ
• Tỉ lệ HCL/ máu ngoại vi: 0,7-0,9%
• Tổng hợp Hb: NHC ưa kiềm →↑ dần → nồng độ Hb/HC đạt mức bão hòa.

24h

Dòng bạch cầu hạt

• Thay đổi nhân

Nhân lớn,

cấu trúc đồng nhất

Nhân có nhiều múi

• Hình thành các hạt đặc hiệu trong bào tương

• Trung tính
• Toan tính
• Kiềm tính

Dòng mono

Nguyên bào đơn nhân

Tiền đơn nhân Đơn nhân

​

Đại thực bào

Dòng lympho

Tế bào gốc vạn năng (TBG) TBG định hướng sinh lympho

TBG tiền thân L_B

L_B (tủy, vỏ lách, hạch) Bursa fabricius

trung tâm mầm tủy đỏ

hạch lách

TBG tiền thân L

L_T (tuyến ức) Thymus

cận vỏ tủy trắng

Nguyên bào lympho

Tiền L_B

L_B chín

Tiền L_T

L_T chín

Dòng tiểu cầu

Tế bào gốc vạn năng

​

Nguyên mẫu tiểu cầu ….

Mẫu tiểu cầu

10 ngày

Tiểu cầu

KẾT LUẬN

• TẠO MÁU
• Quá trình phát triển liên tục: tế bào gốc vạn năng → tế bào trưởng thành, luôn tăng sinh và biệt hóa.

• Nếu rối loạn
• tăng sinh - biệt hóa
• tăng sinh + biệt hóa

RL hoạt động tạo máu bt

→Bệnh lý của hệ thống tạo máu

SINH LÝ HỒNG CẦU

Mục tiêu

●

●

●

●

●

Mô tả hình dạng và thành phần cấu tạo HC.

Nêu SLHC ở người Việt Nam bình thường và trình bày các yếu tố ảnh hưởng đến SLHC.

Phân tích các chức năng của HC.

Trình bày về các chất cần thiết tạo HC. Trình bày điều hòa tạo HC.

HÌNH DẠNG

7 - 8μm

2-3μ^m

1μm

THÀNH PHẦN CẤU TẠO

• Màng bán thấm → xác định sức bền HC
• Lớp ngoài: glycoprotein glycolipid

acid sialic tích điện âm → HC không dính nhau (VS) nhiều lỗ nhỏ

• Lớp lipid: PL, Cholesterol, GL → giữ nguyên hình dạng HC.
• Lớp trong cùng: sợi vi thể, ống vi thể, calmodulin, protein gắn Hb…
• Bào tương: rất ít bào quan, chủ yếu Hb.

HC trong Dd đẳng trương (ASTT=ASTT/HC)

HC trong Dd nhược trương (ASTT < ASTT/HC)

HC trong Dd ưu trương (ASTT > ASTT/HC)

SỐ LƯỢNG HỒNG CẦU

• Người Việt Nam trưởng thành, bình thường

Nữ : 4.600.000 ± 250.000/mm³ Nam : 5.110.000 ± 300.000/mm³

​

• Luôn được điều hòa để cung cấp đủ oxy cho mô.

SỐ LƯỢNG HỒNG CẦU

• Các yếu tố ảnh hưởng:

Lượng oxy đến mô. Mức độ hoạt động.

Lứa tuổi.

Sự bài tiết Erythropoietin. Bệnh lý

CHỨC NĂNG CỦA HỒNG CẦU

• Hô hấp

​

• Miễn dịch

​

• Điều hòa thăng bằng toan kiềm

​

• Tạo áp suất keo

CHỨC NĂNG HÔ HẤP CỦA HỒNG CẦU

• Chức năng chính

​

• Thực hiện nhờ Hemoglobin trong hồng cầu.

Số lượng Hemoglobin trong HC

• Nồng độ Hb trong HC: 14 –16g/dl (g%) Hb được màng hồng cầu bảo vệ

Bệnh lý (độc chất, bệnh lý bẩm sinh...) Sức bền màng HC giảm

​

Hồng cầu vỡ Hb/HT ↓CN vc khí

Sự thành lập hemoglobin

• Hemoglobin
• Protein màu
• Trọng lượng phân tử (TLPT): 68.000
• Chức năng: chuyên chở khí
• Thành phần: Hem và Globin

sắc tố đỏ giống nhau

protein không màu cấu trúc thay đổi

Tổng hợp

hemoglobin

Globin

Hemoglobin

Thành lập hemoglobin: acid amin; Fe ; chất phụ: Cu, B₆, Co, Ni...

Succinyl CoA

​

Glycine

_{4 pyrol} = protoporphyrin IX

_Fe++

Hem

acid amin

Chức năng hô hấp của hemoglobin

• Hemoglobin vận chuyển O₂ từ phổi → mô.

• Hemoglobin vận chuyển CO₂ từ mô → phổi.

Hemoglobin vận chuyển oxy

• O₂ + Hb (Fe⁺⁺/Hem) HbO₂ (oxyhemoglobin)

Hb(O₂)₂ Hb(O₂)₃ Hb(O₂)₄

HbO₂ + O₂ Hb(O₂)₂ + O₂ Hb(O₂)₃ + O₂

Fe :hoá trị II, Oxy: phân tử

• Hình thành, phân ly HbO₂: rất nhanh, tuỳ thuộc phân áp oxy.
• Fe⁺⁺ → Fe⁺⁺⁺: MetHb

Các yếu tố ảnh hưởng lên ái lực Hemoglobin - Oxy

1. Nhiệt độ ↑
2. pH ↓
3. Chất 2,3 – diphosphoglycerate trong HC
4. Hợp chất phosphate thải ra lúc vận động.
5. Phân áp CO₂ ↑

Hemoglobin vận chuyển CO₂

Hb + CO₂

HbCO₂

(R - NH₂ + CO₂

R – NH – COOH)

(1)

(2)

Các loại hemoglobin

• Người bình thường:
• HbA (α₂β₂): người lớn – Adult
• HbF (α₂γ₂): bào thai - Fetal
• HbA₂ (α₂δ₂)
• Bình thường, sau khi ra đời
• HbF → HbA
• Thứ tự các acid amin trong Hb được xác định trong gen di truyền → biến dị → Hb không bình thường

→ thay đổi hình dáng, tính chất → HC dễ vỡ →

thiếu máu tán huyết.

Bất thường Hemoglobin

• Bệnh Hemoglobin: bất thường về cấu trúc

chuỗi polypeptid.

: Thiếu máu HC hình liềm

• HbS
• HbE
• HbM

: MetHb

• Bệnh Thalassemie: bất thường về số lượng

chuỗi polypeptid. HbA (α₂β₂)

• α Thalassemie
• β Thalassemie

Thoái biến hemoglobin

• Đời sống trung bình của HC ở máu ngoại vi là 120 ngày.
• HC già:
• bị phá vỡ trong hệ thống võng nội mô.
• Hb tách thành Hem và Globin.
• Globin chuyển hoá như các protein khác.
• Hem: Fe⁺⁺⁺ và bilirubin.

CHỨC NĂNG MIỄN DỊCH CỦA HỒNG CẦU

• Giữ các phức hợp KN– KT – C’ → thực bào.
• HC có khả năng bám vào L_T → “giao nộp” KN cho L_T.
• Hoạt động enzyme bề mặt.
• KN màng HC đặc trưng của các nhóm máu.

CHỨC NĂNG ĐIỀU HÒA THĂNG BẰNG TOAN KIỀM

• Nhân imdazol của histidin (globin) có sự cân bằng giữa acid và kiềm → pH ít thay đổi → chức năng đệm của HC.
• Tác dụng đệm của Hb chiếm 70% của máu toàn phần.

CHỨC NĂNG TẠO ÁP SUẤT KEO

• Thành phần cấu tạo của HC chủ yếu là protein → áp suất keo của máu.

CÁC CHẤT CẦN THIẾT TẠO HỒNG CẦU

• Sắt
• Vitamin B₁₂
• Acid folic
• Ngoài ra, amino acid, các vitamin nhóm B khác và các yếu tố vi lượng: mangan, cobalt...

Sắt (Fe)

• Vai trò: thành lập Hb (Hem).
• Nhu cầu 0,6mg/ngày, cao hơn ở phụ nữ (1,3mg).

Máu

Fe⁺⁺ hoặc Fe⁺⁺⁺

HCl

Fe⁺⁺ + apoferritin → ferritin(Fe⁺⁺⁺)

Thfíc ăn Dạ dày

Niêm mạc tá tràng

Thải theo phân

Transferrin (Fe⁺⁺⁺)

Fe⁺⁺⁺ + β-globulin

Tủy xương (tạo HC)

Mô

(tạo enzym, myglobin)

Dự trfi (gan, lách, tủy xương)

Thải trfi

(mồ hôi, nước tiểu, kinh nguyệt)

Fe tfi HC

bị hủy (Fe⁺⁺)

Thiếu sắt → thiếu máu nhược sắc

_Fe+++

HCl _Fe++

_Fe++

Ferritin

Transferrin

Vitamin B₁₂

• Ribonucleotid

Deoxyribonuleotid (ADN)

• Thiếu B₁₂ →

phân chia tế bào và trưởng thành nhân ức chế sản xuất HC

Đại hồng cầu/tủy xương

dễ vỡ/máu Thiếu máu ác tính

^B12

Vitamin B₁₂

• Hấp thu:

Thfíc ăn

Dạ dày

Niêm mạc hỗng tràng

Máu

B₁₂ – transcobalamin II

^B12

Tủy xương (tạo HC)

Thải trfi

(phân, nước tiểu)

Dự trfi

(các mô, đặc biệt: gan)

yếu tố nội tại

B₁₂ - yếu tố nội tại – Receptor đặc hiệu

Tb thành

B12 – transcobalamin II

yếu tố nội tại

Vitamin B₁₂

• Nhu cầu: <1μg/ngày.
• Dự trữ ở gan: 1000 lần nhu cầu/ngày.

^→ thiếu B₁₂ trong nhiều tháng

Triệu chứng (+)

Viêm teo niêm mạc dạ dày

cắt dạ dày không tiêm B₁₂ thường xuyên

Acid folic

• Vitamin tan trong nước, có nhiều trong: rau cải xanh, óc, gan, thịt.
• Nhu cầu: 50 - 100μg/ngày.
• Acid folic cần thiết cho sự trưởng thành HC do tăng sự methyl hóa quá trình thành lập ADN.
• Hấp thu: ruột, chủ yếu hỗng tràng.
• Thiếu acid folic: thiếu máu HC to.

ĐIỀU HÒA TẠO HỒNG CẦU

Erythropoietin

• Biệt hóa tế bào gốc dòng HC
• Tăng tổng hợp Hb trong HC

^O2 mô

ĐIỀU HÒA TẠO HỒNG CẦU

• Androgen: ↑ tạo Erythropoietin.

kích thích biệt hóa tế bào gốc.

• Hormon tăng trưởng của tuyến yên (GH): ↑

tạo erythropoietin.

• LH: kích thích tiết testosterone gây ↑ tiết erythropoietin.
• Thyroxin.

ĐIỀU HÒA TẠO HỒNG CẦU

• Bình thường
• Tủy xương: 0,5 –1%HC/ngày.
• HC chết: 1%/ngày (máu ngoại vi, lách).
• Khi nhu cầu tăng (tán huyết nặng) → x6 – 8.
• Số lượng dòng HC trong tủy tăng.
• Thời gian trưởng thành rút ngắn.
• HC ra máu ngoại vi sớm.

BẢO QUẢN HỒNG CẦU ĐỂ TRUYỀN MÁU

• Dự trữ máu: chú ý bảo quản HC.
• Thành phần thêm vào:
• Chất chống đông máu.
• Muối khoáng.
• Đường glucose.
• Chất diệt khuẩn.
• Nhiệt độ: 2 – 6⁰C.
• Thời gian: tùy thuộc dd chống đông và bảo quản, max 42 ngày.

NHÓM MÁU - LỊCH SỬ

• Kháng nguyên HC được nhận biết và phát hiện từ cuối thế kỷ XVIII (? máu vật

→ người).

• 1890, Landsteiner: HC cừu + HT người

→ HC cừu vỡ → giải phóng Hb → bất thuận hợp giữa máu cừu và người.

• Gần ¼ thế kỷ sau – 1900, Landsteiner lấy máu cs: HC người này + HT người kia → nhiều trường hợp HC bị ngưng kết.

1. Người bình thường, trong HT không có KT >< KN HC của chính mình.
2. Ngừơi bình thường, HT có thể có hoặc không KT >< KN HC của người khác.
3. Mỗi NM được xác định bằng sự (+) hay (-) của 1 hay nhiều KN/HC → hệ thống ABO

NHÓM MÁU - LỊCH SỬ

Mỗi NHÓM MÁU được xác định bằng:

sự hiện diện hay vắng mặt của một hay nhiều

KHÁNG NGUYÊN /HỒNG CẦU

→ hệ thống nhóm máu ABO.

AB

A

B

O

NHÓM MÁU - LỊCH SỬ

• Phát hiện:
• Kháng nguyên nhóm máu trên màng HC.

​

• Kháng thể trong huyết thanh.

​

• Phân loại nhóm hồng cầu trên người, hay còn gọi NHÓM MÁU.
• Phát hiện nhiều KN khác trên màng HC

→ nhiều hệ thống nhóm máu: Rh, Kell, Kidd, Duffy, Lewis...

KHÁNG NGUYÊN – KHÁNG THỂ NM

• Kháng nguyên: vật lạ → cơ thể: đáp ứng miễn dịch → sản sinh kháng thể: phản ứng đặc hiệu với KN

​

• Kháng thể: protein bảo vệ được sản sinh do đáp ứng miễn dịch của một cá thể được kích thích bởi một vật lạ

​

• Kháng thể NM: tự nhiên, miễn dịch

KHÁNG NGUYÊN – KHÁNG THỂ NM

• Kháng thể miễn dịch: hầu hết hệ NM khác
• vật lạ → cơ thể: đáp ứng miễn dịch → sản sinh kháng thể: phản ứng đặc hiệu với KN
• Hầu hết KT hệ NM khác: hình thành do quá trình MD tiếp xúc với KN HC qua truyền máu hoặc mang thai
• Kháng thể tự nhiên: hệ ABO
• vật lạ → cơ thể: đáp ứng miễn dịch → sản sinh kháng thể: phản ứng đặc hiệu với KN
• KT hệ ABO: tự nhiên tồn tại ở những người không có KN tương ứng

KHÁNG THỂ NHÓM MÁU

• Kháng thể tự nhiên
• Nguồn gốc: không qua quá trình MD rõ ràng.
• Bản chất: IgM
• ĐKHĐ tối ưu: 4⁰C-20⁰C

0⁰C-37⁰C

• Đặc điểm:

Không qua nhau thai.

Gây ngưng kết mạnh và hủy diệt HC mang KN tương ứng.

Tiêu huyết trầm trọng trong lòng mạch.

• Kháng thể miễn dịch
• Nguồn gốc: có quá trình MD rõ ràng.
• Bản chất: IgG
• ĐKHĐ: 37⁰C

​

• Đặc điểm:

Qua nhau thai.

Không gây ngưng kết ở nhiệt độ lạnh và phòng thí nghiệm.

Chỉ bám lên bề mặt HC.

KHÁNG NGUYÊN – KHÁNG THỂ HỆ ABO

AB

A

Kháng nguyên

(Bề mặt HC)

Kháng thể

(Huyết thanh, huyết tương)

​

B

anti-A

​

​

anti-B

NHÓM MÁU HỆ ABO

O

anti-B

anti-A

AB

B

anti-A

anti-B

A

NM A

NM B

NM AB NM O

CÁC NHÓM MÁU HỆ THỐNG ABO

Nhóm máu Kháng nguyên

Kháng thể

HÁNG NGUYÊN – KHÁNG THỂ NHÓM MÁU ABO

1

2 3

7 8

8 30

40 50

60

70

80

90

20

40

60

80

100

⁴ 5 6

Tháng

⁹ 4

Sơ sinh

Năm

2 – 4 tuổi

(IgM, IgG) _{Kháng thể}

Kháng nguyên 8 – 10 tuổi

KỸ THUẬT XÁC ĐỊNH NHÓM MÁU

• Phản ứng ngưng kết hồng cầu giữa kháng nguyên – kháng thể

​

• Kết quả: đọc và giải thích bằng mắt thường, máy tự động

• Các kỹ thuật (phương pháp):
• Cột Gel (Gel card)
• Phiến nhựa có giếng (microplate)
• Ống nghiệm
• Phiến kính, phiến đá (gạch men):
• Không khuyến khích, đặc biệt trên trẻ sơ sinh
• Kém nhạy → dễ định nhầm NM
• Nguy cơ lây nhiễm cao

Phương pháp định nhóm máu

Hệ ABO

• Nghiệm pháp hồng cầu (Beth – Vincent) - xuôi
• Xác định kháng nguyên trên bề mặt HC.
• Nguyên tắc: sử dụng kháng HT đã chuẩn hóa:
• Anti-A
• Anti-B
• Anti-AB

• Nghiệm pháp huyết thanh (Simonin) - ngược
• Xác định sự hiện diện của kháng thể trong HT.
• Nguyên tắc: sử dụng HC mẫu
• HCM A
• HCM B
• HCM O

Kết luận: dựa trên PHẢN ỨNG NGƯNG KẾT HỒNG CẦU

⇔ có KHÁNG NGUYÊN và KHÁNG THỂ tương fíng gặp n

Yêu cầu

• Tiến hành đồng thời 2 nghiệm pháp, với kết quả giống nhau.
• HTM đủ: anti-A, anti-B, anti-AB.
• HCM đủ: HCM A, HCM B, HCM O.
• HTM đủ nhạy, độ mạnh và hiệu giá.
• HCM: HC mới, đã rửa và pha huyền dịch.

Anti-A

3mm

Anti-B

Anti-A,B

1 giọt

Anti- A Anti- AB

Anti- B

1.

HC A

HC B

HC O

2.

Ngưng kết: (+)

(+)

(+)

(+)

(+)

(-)

Không ngưng kết: (-)

(-)

TRUYỀN MÁU

• Nguyên tắc:
• KN và KT tương ứng không gặp nhau trong máu người nhận → truyền máu cùng nhóm.
• Nếu truyền máu khác nhóm: KN trên bề mặt HC người cho không bị ngưng kết bởi KT tương ứng trong HT người nhận (KN người cho không gặp Kháng thể người nhận).

Kháng nguyên

Kháng thể

KN

KT

NGƯỜI NHẬN

NGƯỜI CHO

SƠ ĐỒ TRUYỀN MÁU

A_β

B_α

^Oαβ

AB₀

HỆ RHÉSUS

• 1904 Landsteiner tìm thấy ở khỉ Maccacus Rhésus → tên KN yếu tố Rh.
• Yếu tố Rh: hệ thống nhiều KN, trong đó KN D mạnh nhất, ý nghĩa trong truyền máu.

• Rh⁺: HC có yếu tố Rh (D⁺). Rh^-: HC không có yếu tố Rh.
• Người VN: Rh^- 0,07%.

Rh^-

D

D

D

Rh⁺

KHÁNG THỂ RHÉSUS

• Kháng thể tự nhiên: hiếm.
• Kháng thể miễn dịch (IgG).

Rh

-

D

D

D

Rh⁺

D

D

D

Rh⁺

D

D

D

Rh

+

D

D

D

Rh

+

D

D

D

Rh⁺

Rh

-

Rh^-

Rh^-

Rh^-

1

2

1’

2’

Anti D

Anti ^D

Anti D