Հայատառ Թուրքերէն Կրօնական Գրականութեան Մասին
Հայկանուշ Մեսրոպեան, բանաս. գիտ. դոկտոր, ԲՊՀ · Սասուն Համբարձումեան, բանաս. գիտ. թեկնածու, ԲՊՀ, ՀԱՊՀ
Մէկ Երկտող, Մեծ Վկայութիւն
1901 թ. մայիսի 30-ին Կոմիտասը Թիֆլիսից հայատառ թուրքերէն նամակ է գրում Հ. Աճառեանին. «Պու կիւն չըքտըմ, չոք սելամ սանա վե քըզքարտաշընա» — «Այսօր մեկնեցի։ Շատ բարև քեզ և քրոջդ»։
ՀՀ գրականութեան և արուեստի թանգարանում պահուող այս երկտողը փաստում է, որ հայատառ թուրքերէն գրամշակոյթն անհրաժեշտ էր մայրենի լեզուն չիմացող հայերի համար։
Պատմական Համատեքստ
Բազմազգ Կայսրութիւն
15-րդ դարից օսմանեան ժողովուրդները պարբերաբար ենթարկուել են դաւանական և լեզուական ուծացման։ Թուրքերէնը՝ որպէս պետական լեզու, դարձել է գերիշող և կրթական պարտադիր միջոց։
Ժողովրդագրական Աղճատում
20-րդ դարում զանգուածային տեղահանութիւնները, բնօրրանի սահմանների խեղաթիւրումը մեծ վնաս հասցրին հազարամեակներով կերտուած ոչ նիւթական ժառանգութեանը, մայրենի լեզուին ու կրօնին։
Ինքնապահպանման Կարևոր Միջոց
«Ամբողջ Արեւմտեան Փոքր Ասիան... գտնուած բոլոր հայերը թրքախօս դարձան» — Հրաչեայ Աճառեան
Մօտ կէս միլիոն թրքախօս հայեր ապրել են Օսմանեան Կայսրութեան արեւելեան նահանգներում։ Հայ ժողովրդի այս հատուածի համար ստեղծուել է հայատառ թուրքերէն գրականութիւնը — ազգային նկարագիր ունեցող, բազմաշերտ և յանիրաւի մոռացութեան մատնուած բնագաւառ։
Ժանրային Բազմազանութիւն
Բանահիւսական եւ Աշուղական
Ժողովրդական ստեղծագործութիւններ, տաղեր, աշուղական երգեր
Հոգևոր Գրականութիւն
Հին և Նոր Կտակարան, շարականներ, աղօթագրքեր, մեկնութիւններ
Թարգմանական
Համաշխարհային դասականների և ժամանակի յայտնի հեղինակների գործեր
Տպագրական
Պոլսից անցել է Զմյուռնիա, Փարիզ, Հռոմ, Վենետիկ, Վիեննա, Հալեպ, Երուսաղէմ
Հոգևոր Գրականութիւնը Մատենադարաններում
Հիմնական Պահոցներ
Առանձնայատուկ Ձեռագրեր
«Տաղարան» և «Ժողովածոյ» կոչուող ձեռագրերը քանակային առումով առաջատար են։ Ուշագրաւ են Էջմիածնի, Լիմ կղզու, Նոր Ջուղայի և Ուշիի վանքի ժողովածուները։ Շարականոցները մեծաթիւ են՝ Մեծկերտի, Սիրունքարի ուխտի, Կոմիտաս կաթողիկոսի ձեռագրեր։
Կարևոր Բնագրեր և Հեղինակներ
Աւետարան, Մաշտոց, Ճաշոց, Սաղմոսարան
Գրիչներ՝ Իգնատիոս Ենկիւրեցի, Յովհաննէս երէց։ Ղրիմի, Արծկեի, Կտուց անապատի օրինակներ
Քարոզ, Վարք և Վկայաբանութիւնք
«Յաղագս վարուց և չարչարանաց Քրիստոսի» — հայերէն և թուրքերէն զուգահեռ տեքստեր
Նշանաւոր Հեղինակներ
Պետրոս Բերթումեան, Գրիգոր Տաթևացի, Սիմէոն Երևանցի, Ներսէս Լամբրոնացի, Ներսէս Շնորհալի, Մխիթար Սեբաստացի
Լեզուական Իրողութիւններ
Խառը Կազմութիւն
Հայատառ թուրքերէն բնագրերը կրել են արևմտահայերէնի արտասանական և բարբառային ազդեցութիւնը։ Տեքստերում արտացոլուած են հայ հեղինակների ազգային լեզուամտածողութիւնը և բառապաշարի դրսևորումները։
Զուգահեռ Տեքստեր — Օրինակներ
Շարք մը տեքստեր ունեն հայերէն և հայատառ թուրքերէն զուգահեռ տարբերակներ՝ միտուած թրքախօս հայերին մայրենի լեզուն սովորեցնելուն։
Աւետարանական Հատուած
«Օլ խղճալի օթուզ սէքիզ սէնէլիք անդամալուծ...»
→ «Տէ՛ր, ոչ զոք ունիմ, զի յորժամ ջուրքն յուզիցին, արկցէ զիս յաւազանն»
Քարոզգրքից
«Պէն օնուն տէյիլ չարագործութիւնայ իլլէ բնութիւնայ ողորմել օլտում»
→ «Ես բնութեանն ողորմեցայ և ո՛չ չարագործութեանն»
Հարսանեկան Խորհուրդ
«Քրիստոսուն մարդկային բնութիւնիլեն պսակել օլմասընը խորհուրդունտայ միջնորդ քի՞միտի — Գաբրիէլ հրեշտակապետ»
Եզրակացութիւն
Հայատառ թուրքերէն գրականութիւնը մեծապէս նպաստել է հայ ժողովրդի թրքախօս հատուածի հոգեմտաւոր վերելքին և մշակութային ինքնապահպանմանը։
Լեզվաբանական Արժէք
Խառը լեզուական համակարգի ուսումնասիրութիւն, բարբառային տուեալներ
Պատմամշակութային
Օսմանեան կայսրութեան միջմշակութային փոխազդեցութիւնների վստահելի աղբիւր
Ազգային Ինքնութիւն
Վկայութիւն այն մասին, թէ ինչպէս են հայերը ստեղծագործել և պահպանել իրենց մշակոյթը