Мотивация: «Кімдікі дұрыс?»
Жағдаят
Сіз қымбат телефон сатып алдыңыз. 3 күннен кейін ол істемей қалды. Дүкенге қайтып бардыңыз, бірақ сатушы «Біз оны қайтарып алмаймыз» деді. Дүкен есігінде «Тауар қайтарылмайды» деген жазу тұр.
Сұрақ: Осы жағдайда кімдікі дұрыс? Заң сізді қалай қорғайды? Тұтынушының құқығы бар ма, әлде сатушының шешімі заңды ма?
Қазақстан Республикасында тұтынушылар құқықтарының заңды түрде бекітілуі
Зерттеу сұрағы: Заң тұтынушыны қалай қорғайды?
Оқу мақсаттары: 10.3.2.1 – ҚР Тұтынушылар құқығы туралы заңына сәйкес құқықтық қатынастар субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін анықтау; 10.3.2.2 – заң терминдерін пайдалана отырып, тұтынушылардың құқықтарын қорғау жолдарын нақты жағдаяттық мысалдармен түсіндіру.
«Адал азамат» құндылығы: Әділдік және Жауапкершілік – Сатушының адал қызмет етуі және тұтынушының заң аясында өз құқығын талап етуі өркениетті қоғам белгісі болып табылады.
Негізгі ұғымдар мен терминдер
Тұтынушы
Жеке қажеттілігі үшін тауар немесе қызмет сатып алатын немесе пайдаланатын азамат. Заңмен қорғалған субъект.
Сатушы
Өз кәсіби қызметі шеңберінде тұтынушыға тауар сататын немесе қызмет көрсететін ұйым немесе жеке кәсіпкер.
Орындаушы
Тұтынушыға қызмет көрсететін немесе жұмыс орындайтын заңды тұлға. Келісім-шарт бойынша міндеттер алады.
Чек (кассалық чек)
Тауар сатып алғанды растайтын құжат. Тұтынушы құқығын қорғауда маңызды дәлел болып табылады.
Заңды негіз: Тұтынушы құқықтарын қорғаудың конституциялық кепілдіктері
Заң
Тұтынушылар құқығын қорғау туралы заң
Конституция
ҚР 39‑бап: денсаулығын қорғау құқығы
Құқықтық іргетас
ҚР Конституциясының 39-бабы: Қазақстан Республикасының азаматтары өздерінің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін тауарлар мен қызметтерден қорғалуға құқылы. Мемлекет тұтынушылардың заңды мүдделерін қорғауға міндетті.
«Тұтынушылар құқығын қорғау туралы» ҚР Заңы: 2010 жылғы 4 мамырда қабылданған арнайы заң, тұтынушылардың құқықтарын, сатушылардың міндеттерін және дауларды шешу тәртібін нақты белгілейді.
1-тапсырма: Субъектілерді талдау (жұптық жұмыс)
Тапсырма мазмұны
Уақыты: 8 минут
Әдісі: «ЖИ – Заңгер кеңесі»
Жасанды Интеллектіден (ChatGPT/Gemini) «ҚР Тұтынушылар құқығын қорғау заңы бойынша тұтынушының қандай негізгі құқықтары бар?» деп сұраңыздар. Шыққан ақпаратты оқулықтың тиісті параграфымен салыстырып, дәптерге ең маңызды 3 құқықты және сатушының 3 міндетін кестеге жазыңыздар.
Бағалау критерийі
Оқушы тұтынушы мен сатушы арасындағы құқықтық қатынастар субъектілерін ажыратады.
Дескрипторлар:
Жалпы: 4 балл
ЖИ-тапсырма: «Заңгер кеңесі» – Цифрлық құралмен заң үйрену
1-қадам: Промпт
ЖИ-ге мына сұрақты қойыңыз: «Қазақстан Республикасында тұтынушының 3 негізгі құқығын ата және әрқайсысын қысқаша түсіндір»
2-қадам: Тексеру
ЖИ-ден алған ақпаратты оқулық мәтінімен салыстырып, заң баптарына сәйкестігін тексеріңіз
3-қадам: Қорытынды
Дәптерге тұтынушының құқықтары мен сатушының міндеттерін кесте түрінде жазыңыз
Бағалау критерийі: Заң терминдерін дұрыс қолданады. Дескриптор: Тұтынушының құқықтарын нақты заң баптарымен байланыстырып, дұрыс атайды.
1-тапсырманың қорытындысы: Тұтынушының 5 негізгі құқығы
Сапалы тауар құқығы
Сатылатын тауар стандарттарға сәйкес келуі, ақауларсыз және тұтынушының күтуіне жауап беруі тиіс.
Қауіпсіздік құқығы
Тауар денсаулыққа, өмірге және мүлікке зиян келтірмеуі керек. Сертификаттар болуы міндетті.
Ақпарат алу құқығы
Тұтынушы тауар құрамы, өндіруші, бағасы, жарамдылық мерзімі туралы толық ақпарат алуға құқылы.
Зиянды өтеу құқығы
Сапасыз тауар зиян келтірсе, тұтынушы материалдық және моральдық зиянды өтетуді талап ете алады.
Таңдау еркіндігі
Тұтынушы кез келген тауарды еркін таңдауға және мәжбүрлеусіз сатып алуға құқылы.
2-тапсырма: Казус А – Мерзімі өткен өнім (жеке жұмыс)
Құқықтық жағдаят (Казус)
Жағдаят: Айгүл дүкеннен сүт сатып алды, бірақ үйге келгенде оның жарамдылық мерзімі өтіп кеткенін байқады. Ол дүкенге қайтып барды, алайда сатушы «Чек жоқ болса, тауарды қайтарып ала алмаймыз» деп жауап берді.
Сұрақтар: Айгүлдің құқығы бұзылды ма? Чек болмаса да, мерзімі өткен тауарды қайтаруға бола ма? Заң осы жағдайда не дейді?
Бағалау
Критерий: Заңды қолданады және құқықтық шешім ұсынады.
Дескриптор: Казустың мәнін түсінеді (1 б), заң баптарына сілтеме жасайды (1 б), дұрыс шешім ұсынады (1 б). Жалпы: 3 балл
3-тапсырма: Казус B – Өлшемі келмеген киім (жеке жұмыс)
Құқықтық жағдаят (Казус)
Жағдаят: Ерлан дүкеннен жейде (куртка) сатып алды. Үйге келгенде өлшемі келмейтінін түсінді. Киім әлі киілмеген, барлық жапсырмалар мен затбелгілері тұр. Сатып алғанына 5 күн ғана өткен. Дүкенге барып, басқа өлшемге ауыстыруды сұрағысы келеді.
Сұрақтар: Ерлан киімді ауыстыруға құқылы ма? Қанша күн ішінде бұны істеуге болады? Сатушы бас тартса, Ерлан не істей алады?
Бағалау
Критерий: Тұтынушы құқығын заң баптарымен дәлелдейді.
Дескриптор: 14 күндік айырбастау мерзімін атайды (1 б), тауар сапалы болса да құқық барын түсіндіреді (1 б), шешім жолын нақты жазады (1 б). Жалпы: 3 балл
ЕББҚ тапсырмасы: Қолдау көрсету (жеке жұмыс)
1
Сәйкестендіру тапсырмасы
Сөздерді мағынасымен сәйкестендіріңіз:
2
«Иә / Жоқ» тапсырмасы
Дұрыс па, бұрыс па? Жауапты белгілеңіз:
3
Суретпен жұмыс
Берілген суреттердің ішінен «Тұтынушы құқығы бұзылған» жағдайды (мерзімі өткен тамақ) қоршап, түстеп сызыңыз.
Критерий: Негізгі құқықтық ұғымдарды таниды және түсінеді. Дескриптор: Терминдерді дұрыс сәйкестендіреді, тұтынушы құқығын дұрыс анықтайды.
Бекіту: Wordwall интерактивті викторинасы
Цифрлық бағалау
Нұсқаулық: QR-код арқылы Wordwall платформасына кіріп, «Тұтынушы құқықтары» тақырыбы бойынша 10 сұраққа жауап беріңіз. Әр дұрыс жауап 1 балл.
Сұрақ мысалдары:
Бағалау: Максимум 10 балл. Нәтиже автоматты түрде есептеледі.
QR-код
Сілтеме: wordwall.net
Смартфонмен сканерлеңіз
Рефлексия: «Кассалық чек» әдісі
Өзіндік бағалау
Стикерге (чек үлгісіндегі қағазға) екі жолды толтырыңыз:
Толтырған стикерді мұғалімнің қорапшасына (кассалық чек қабылдау орнына) салыңыз. Бұл кері байланыс келесі сабақты жақсартуға көмектеседі.
✓ Сатып алдым (Білдім):
Бүгінгі сабақтан қандай жаңа білім алдым? Қандай құқықтарды үйрендім?
Мысалы: «Мен тауарды 14 күн ішінде қайтаруға құқылымын деп білдім» немесе «Чек болмаса да, куәгермен дәлелдеуге болатынын үйрендім»
↩ Қайтарғым келеді (Түсінбедім):
Сабақта түсінбеген немесе қиын болған тақырып қайсы? Қандай сұрақ қалды?
Мысалы: «Сатушы бас тартса, сотқа қалай жүгінуді білгім келеді» немесе «Моральдық зиян дегеніміз нақты не екенін түсінбедім»
Үй тапсырмасы: Практикалық зерттеу жұмысы
01
Оқулықпен жұмыс
Оқулықтың тиісті параграфын оқып, тұтынушы құқықтары туралы негізгі ережелерді қайталаңыз. Дәптерге қысқаша конспект жазыңыз.
02
Үйдегі тауарларды тексеру
Үйіңіздегі азық-түлік өнімдерінің (сүт, нан, консервілер) жарамдылық мерзімін тексеріңіз. Киімдеріңіздің затбелгілерін қарап, өндіруші туралы ақпарат бар-жоғын анықтаңыз.
03
Заң бұзушылықты анықтау
Егер мерзімі өткен өнім, затбелгісі жоқ киім немесе қазақ тіліндегі ақпараты жоқ тауар тапсаңыз, суретін түсіріп, қысқаша сипаттама жазыңыз. Бұл сатушының қай міндетін бұзғанын түсіндіріңіз.
Тапсыру форматы: А4 парағына немесе цифрлық форматта (Word, PDF). Мерзімі: келесі сабаққа дейін. Бұл тапсырма тұтынушы құқықтарын өмірде қолдануды үйретеді және заңды сауаттылықты арттырады.