Hava sıcaklıklarının artışı, karbondioksit oranının yükselmesi, buzulların erimesi, fırtınaların artması, kuraklık ve çölleşmenin artışı artık herkesin kabulleneceği netlikte iklim değişikliği gerçeğini ortaya çıkarmıştır. Günümüzde küresel ısınma ve iklim değişikliğinin etkileri artık rahatsız edici düzeye gelmiştir. Bu konuda mücadele kaçınılmazdır. İnsanların dış ortamla sürekli irtibatta olduğu en önemli yerlerinden biri de solunum sistemidir. Sürekli dış havayı içindeki zararlı maddelere dikkat etmeden solumaktayız. Bunun sonucu solunum sistemi hastalıkları giderek artış göstermektedir. Hastalıklarda uygulanan ilaç ve tedavi masrafları ekonomimizi oldukça olumsuz etkilemektedir. Özellikle kış aylarında Büyük şehirlerde başta bronşit olmak üzere birçok solunum sistemi hastalık oranında artış vardır.
Türkiye iklim değişikliğinin olumsuz etkileri açısından “risk grubundaki ülkeler” arasında yer alıyor. Küresel ısınma nedeniyle kuraklaşmaya başlayan Türkiye 100 yıl içinde Kuzey Afrika’ya dönecek. Türkiye’de kuraklaşma, seller hızla artıyor, içme suları ise azalıyor. Son 70 yılda 70 istasyonda kaydedilen sıcaklık verilerine göre, Türkiye’nin yıllık ortalama sıcaklıkları artma eğiliminde.
ufuk
kâkül
çardak
kehribar
dişbudak
asma
şafak
Bu ufuklarda şafak, gül gül olur;
Tanıdık asmaların çardakta
Muhteşem yangını güz ülkesinin, / Doymadan seyrine, bir gün kül olur!
BENZETME
KİŞİLEŞTİRME
ABARTMA
…yağmur…�…olur!
…dereler,�…olur!
Ses benzerlikleri şiire ahenk katmıştır.
Karikatürde nesli tükenmekte olan iki hayvanın (kutup ayısı ve penguen), buza benzetilmiş erimekte olan bir dünyanın üzerinde, ellerinde bir pankartla görüyoruz. Karikatürün verdiği mesaj: Eğer küresel ısınmaya engel olamazsak dünya ve canlılar yok olacak!
1) BASİT YAPILI FİİLLER
Yapım eki almamış, kök halindeki fiillere basit yapılı fiil denir.
Bu fiiller;
kip,
şahıs,
Olumsuzluk,
soru ekleri alabilirler.
Kağıtları çöpe at.
at
Emir kipi
Basit fiil
Görevli sana bakıyor
bak
-ıyor
Basit fiil
Bu akşam buraya gelir mi?
Gel-
-ir
-mi
Soru eki
Geniş zaman
kök
Basit fiil
Okula gelmiyor musunuz?
gel
mi
sunuz
mu
yor
kök
Olumsuzluk eki
Kip eki
Soru eki
Şahıs eki
Basit fiil
2) TÜREMİŞ YAPILI FİİLLER
Yapım eki alarak anlamı değişen, yeni anlam kazanan fiillere türemiş fiiller denir.
Türemiş fiiller, iki şekilde oluşur:
1. İsimden Türemiş Fiiller
İsim veya isim soylu sözcüklere yapım eki getirilerek türetilen fiillerdir.
İsim kökü
İsimden fiil türeten ek
Türemiş fiil
Çiçekleri suladık.
su
-la
-dı
-k
İsim kökü
Şahıs eki
Görülen geçmiş zaman
İsimden fiil yapan yapım eki
Hava aniden karardı.
kara
-r
-dı
Yapım eki
İsim kökü
Kip eki
Arkadaşımla haberleştim..
haber
-leş
-ti
-m
Şahıs eki
Kip eki
Yapım eki
İsim kökü
Ali çok susamış.
su
-sa
Yapım eki
Kip eki
-mış
İsim kökü
İsimden isim yapan yapım ekleri şunlardır:
-le,-la
-r-er-ar
-el ,-al
-se,-sa
-leş,-laş
-e,-a
-kır,kür-
Göz-le/ot-la/tuz-la/bağış-la/hav-la/hor-la
Baş-ar/mor-ar/kara-r/boz-ar/yaş-ar
Az-al/düz-el/kör-er/sivri-l/dar-al
Yaş-a/kan-a/tün-e/oyun-a(oyna)
Haber-leş/mektup-laş/güzel-leş/iyi-leş
Benim-se/su-sa/garip-se
Püs-kür/hay-kır/hıç-kır
2. Fiilden Türemiş Fiiller
Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek türetilen fiillerdir.
Kardeşimi uyuttum.
Uyu-
-tu
-t
-m
Şahıs eki
Kip eki
Yapım eki
Fiil kökü
Soruyu yazdırdı.
Yaz-
-dır
-dı
Kip eki
Yapım eki
Fiil kökü
Fiilden fiil yapan yapım ekleri şunlardır:
-(a)la/-(e)le
-ı-i-u-ü
-ıl,-il-ul,-ül
-dir-dır-tır-tir
-t
-ış,-iş,-uş,-üş
-ın,-in,-un,-ün
Eş-ele-/kov-ala-
Sür-ü-/kaz-ı-
Dik-il-/yak-ıl-/üz-ül-
Sil-in-/kaç-ın-/gör-ün-
Gir-iş-/kız-ış-/böl-üş-
Eri-t-/oyna-t-/yürü-t-
Çiz-dir-/yaz-dır-/aç-tır-
3) BİRLEŞİK YAPILI FİİLLER
Yeni bir eylemi karşılamak üzere, en az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillere birleşik fiil denir.
Birleşik fiili oluşturan kelimeler biri veya her ikisi fiil olabilir. Ama en az biri fiil olmalıdır.
Birleşik fiiller üç grupta incelenir:
1-Yardımcı Eylemle Yapılan Birleşik Fiiller
İsim soylu sözcüklerden sonra gelen “etmek, olmak, kılmak, eylemek ve buyurmak” yardımcı eylemlerinin kendisinden önceki isimle birleşmesiyle oluşur.
isim
Etmek
Olmak
Kılmak
Eylemek
buyurmak
Ayrı yazılırlar.
Sevdiğim için bu mesleği tercih ettim.
Sınavdan yüksek puan alınca mutlu oldu.
Adam, etrafındakilere sürekli emir buyuruyordu
Mevla bize yardım eylesin.
Dili sade kullanarak sözü etkili kılmış.
Arkadaşıma bugün de yardım ettim.
NOT
Yardımcı eylemle birleşik fiil oluşturulurken ses türemesi veya ses düşmesi olursa yardımcı fiile isme bitişik yazılır.
Ayrılığın acısını derinden hissetti.
(his + etmek → hissetmek )
Marketi oğluna devretti.
(devir + etmek → devretmek)
sabrettim
Sabır etmek
Ünlü düşmesi
Kayıp olmak
kaybolmak
Ünlü düşmesi
Ünsüz türemesi
affetmek
Af etmek
2. Kurallı Birleşik Fiiller
İki fiilin belli kurallara göre birleşmesiyle oluşan birleşik fiillerdir.
Kurallı birleşik fiiller de kendi anlamından uzaklaşarak ana fiile “yeterlik, tezlik, yaklaşma, sürerlik” gibi anlamlar katar.
Kurallı birleşik fiiller her zaman birleşik yazılır.
fiil
-ı
-i
-u
-ü
-e
-a
fiil
gel
ver
-i
gelivermek
-a
otur
bil
oturabilmek
-e
düş
yaz
düşeyazmak
Kurallı birleşik fiiller dörde ayrılır:
a. Yeterlilik Fiili
Bir fiile “ebil(mek)” yardımcı fiili getirilerek yapılır.
fiil
bil
-e
-a
Cümleye “gücü yetme” veya “olasılık” anlamı katar.
Soru olarak kullanıldığı bazı durumlarda ise “rica” anlamı katar.
Öğretmeniyle konuşabilmiş.
gücü yetebilme, yapabilme”
Bu yıl kış geç gelebilir.
(İhtimal)
Mektubu okuyabildin mi?
(Gücü yetme, yapabilme)
Biraz daha sessiz olabilir misiniz?
(Rica)
Yeterlilik fiilinin olumsuzu iki şekilde yapılır:
1-Yeterlilik fiili gücü yetmezlik, yapamama anlamı taşıyorsa “ebilmek” yardımcı fiilinin “bilmek” kısmı atılır, onun yerine “-ma, -me” olumsuzluk eki “ama(mak), eme(mek)” şeklinde getirilir:
Başarabilirim
Açabilirim
Okuyabilir
Başaramam
Açamam
Okuyamaz
Yeterlilik fiili gücü yetmezlik, yapamama ihtimali içeriyorsa :
Yazabilirim
Gelebilirim
Yazamayabilirim
Gelemeyebilirim
b. Tezlik Fiili
Bir fiile “iver(mek)” yardımcı fiili getirilerek yapılır.
Cümleye “çabukluk (tezlik), birdenbirelik ve kolaylık ” anlamı katar.
fiil
Ver-
-ı
-i
-u
-ü
yap
gel
ver
ver
gül
Ver-
koş
ver
-ı
-i
-u
-ü
yapıvermek
gelivermek
koşuvermek
gülüvermek
Penceredeki güvercin pır diye uçuverdi.
Dağ gibi bulaşığı yıkayıverdi.
Öğretmenimiz zor soruyu çözüverdi
(Çabukluk)
(Kolayca)
Tezlik fiilinin olumsuzu iki şekilde yapılır:
“-ma, -me” olumsuzluk eki ya yardımcı fiilden sonragetirilir ya da ana fiilden sonra getirilir.
“ebilmek” yardımcı fiilinin “bilmek” kısmı atılır, onun yerine “-ma, -me” olumsuzluk eki “ama(mak), eme(mek)” şeklinde getirilir:
Olumlu
1. Olumsuz
2. Olumsuz
Alıverdi
Alıvermedi
Almayıverdi
geliverdi
gelivermedi
gelmeyiverdi
c. Sürerlik (Süreklilik) Fiili
Ana fiile “edur(mak)”, “ekal(mak)” ve “egel(mek)” yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur.
Cümlelere işin, oluşun hareketin bitmediği, devam ettiği anlamı katar.
fiil
-e
-a
yatakalmak
sür
dur
koş
gel
kal
Dur-
Kal-
Gel-
yat
süregelmek
koşadurmak
-e
-a
-e
-a
-e
-a
Siz resimli kitaplara bakadurun.
Koltuğun üzerinde uyuyakalmış.
Bu gelenek nesilden nesile süregelmiş.
Sürerlik fiilinin olumsuz biçimi yoktur.
d. Yaklaşma Fiili
Bir fiile “eyaz(mak)” yardımcı fiili getirilerek yapılır
Fiile “hemen hemen, az kalsın” anlamı katar.
Fiilin gerçekleşmesine çok yaklaşıldığı anlamı taşıdığı için buna “yaklaşma fiili” adı verilmiştir.
fiil
Yaz-
düş
dök
yaz
-e
-a
yaz
öle
dökeyazmak
düşeyazmak
yaz
öleyazmak
-e
-a
-e
-a
-e
-a
Bir genç havuzda boğulayazdı.
Kardeşim yolda yürürken düşeyazdı.
Yaklaşma fiilinin olumsuz biçimi yoktur.
3. Deyimleşmiş (Anlamca Kaynaşmış) Birleşik Fiiller
En az iki sözcüğün genelde gerçek anlamından uzaklaşarak kaynaşmasıyla oluşan fiillerdir.
Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiiller grubuna girer.
Odunların depoya taşınmadığını görünce küplere bindi.
FİİL
Onun söylediklerine artık kulak asmıyorum.
Masanın üzerindeki gazetelere göz gezdirdi.
Bunları söylemeye dilim varmıyor.
FİİL
FİİL
FİİL
Sevdiği yazarın tüm kitaplarını al-dır-mış
Hasan amca sonunda memleketinden ayrılmayı göze almış.
Gittiği her ülkeden süs eşyası almış.
Basit Fiiller
okurum
unutursun
izleyecekler
bekleyeceğiz
doğuyor
Türemiş Fiiller
başlıyoruz
hatırlatınız
görüşelim
ağlattı
susturmalısın
kızdırdım
Birleşik Fiiller
burnunun dikine gitmek
gülüverdi
kayboldu
uyuyakalsam
teşekkür etmeli
Doğal çevrenin diğer ismi Ekosistem'dir. Ekosistem insan etkisi olmadan doğal şekilde oluşur. Bir bölgedeki organizmalar ve canlı varlıklar, bitkiler, o bölgenin doğal çevresini oluşturur. Doğal çevre oluşumunda, bölgede bulunan canlı ve cansız varlıklar birbirine güçlü bir bağ ile bağlıdır ve bu unsurlar doğal çevreyi oluşturur.
Canlı ve cansız varlıklar doğada birbirlerini etkileyerek doğal çevre oluştururlar. Doğal çevreyi oluşturan önemli etkenler maddeler, antibiyotik maddeler, tüketiciler, üreticiler olarak ayrılan canlılardır. Organizmalar birbirleri ile bir döngü, bir besin alış verişi içerisinde olurlar. Ekosistem bu şekilde işler. Ancak insanlar doğal çevreyi bozmaktadırlar. Doğal çevreyi bozmadan yaşamak gayet mümkündür. Dünyada bir çok ülke doğal çevreye zarar vermeden, doğayı koruyarak yaşamlarına sağlıklı bir şekilde devam etmektedirler. Doğal çevreyi bozmamak adına, ağaçlara zarar vermemeli, ormanları yok edip yerine binalar yapmamalıyız. Suları kirletmemeli, içme ve kullanma sularımıza kimyasal atıklar atmamalıyız. Ayrıca, gölleri ve denizleri çöp ve kimyasal atıklarla kirletmemeliyiz.
�
Doğaya ve çevreye saygılı şekilde yaşamak gayet mümkündür. Hepimiz bilinçli kişiler olmalıyız ve doğal çevreye zarar vermemeliyiz. Unutmayalım ki, doğal çevre yok olursa bizler de yok oluruz.