FILOSOFÍA MODERNA I

MARCO HISTÓRICO E CONCEPTUAL

Filosofía 2º Bach.

Leonardo da Vinci, o home de Vitrubio

RACIONALISMO E EMPIRISMO

Guión

1. Renacemento e Reforma

2. A vinculación do empirismo e o racionalismo coa revolución científica

​

• Recursos

1. RENACEMENTO E REFORMA

Séculos XV-XVI

a) Renacemento

Cambios en:

 política

 economía

 acontecementos sociais

(descubrimentos xeográficos, imprenta)‏

 cultura. HUMANISMO

 arte

Significado de ‘Renacemento’

• Representa o inicio da Idade Moderna
• Desde a metade do XV empeza a empregarse o concepto de “Idade Media” para designar algo superado; ten, pois, un sentido polémico –contra a cultura medieval-.
• ​
• “Renacemento” fai referencia ao desexo de recuperar aos antigos clásicos (= antigüidade greco-romana) deixando de lado á “idade media”. É un “renacemento das letras”.

​

• Nesta época acontecen numerosas transformacións:

En política

• En Europa están creándose os estados nacionais:

​

• Francia, España, Inglaterra vanse unificando.
• Italia permanece dividida en multitude de pequenas repúblicas e principados enfrontados entre si (Venecia, Florencia, Milán, Nápoles, Estados Pontificios).
• Debido á fragmentación e aos enfrontamentos, os estados máis poderosos (+ Francia e España) continuamente interveñen militarmente.
• Italia (xunto Países Baixos) é a rexión máis rica, poboada e culta de Europa. É alí onde comeza o Renacemento e de onde irradia ao resto de Europa.

En política

Por outra parte,

​

• 1453. Caída de Constantinopla a mans dos turcos.
• Obrigou a moitos intelectuais orientais a emigrar a Europa, e unha vez aquí impulsaron o estudo da lingua grega e a transmisión dos filósofos gregos.
• ​
• Aínda que a fins da Idade Media tamén os escritores italianos Dante, Bocaccio e Petrarca contribuiron ao descubrimento e conservación das obras clásicas.

Na economía

• Aparición dunha burguesía capitalista
• Primeiros banqueiros (fan préstamos mesmo a emperadores).
• Problemas relixiosos: a Igrexa condenaba o préstamo a interese como usura

Na sociedade

• Ampliación do horizonte xeográfico
• Descubrimento de América
• Viaxes dos portugueses por África

​

Na sociedade

• A invención da imprenta deu un novo impulso ao humanismo mediante a difusión das edicións dos clásicos.

​

Na cultura. HUMANISMO

• O humanismo é o fenómeno máis importante da nova cultura, aínda que non o único (existíu, por exemplo, unha certa repulsa do humanista pola ciencia).

​

• De todos modos, os conceptos de HUMANISMO e RENACEMENTO están moi relacionados entre si, polo que practicamente se poden considerar como sinónimos.

​

O humanista quere ser todo na busca dun ideal de humanidade.

Na cultura. HUMANISMO

TRAZOS DO HUMANISMO:

• 1. Retorno aos clásicos grecolatinos coa intención de promover unha nova cultura
• Contraste de opinións fronte ao argumento de autoridade medieval (a imprenta multiplica os puntos de vista e discusións)‏

​

• 2. Descalificación da cultura medieval (como bárbara, inculta)‏

​

• 3. Antropocentrismo. O centro xa non é Deus, senón o ser humano. En filosofía, faise fincapé na dignidade e o valor da persoa
• Distáncianse do teocentrismo e tamén do xeocentrismo

​

Na cultura. HUMANISMO

DIFERENZAS ENTRE HUMANISMO E ESCOLÁSTICA:

​

Antropocentrismo: o home é o centro do Universo.

Naturalismo: a natureza é un organismo ao servizo do home.

Humanismo: o home é dono do seu destino.

Heliocentrismo: a terra móvese arredor do sol.

Política: a sociedade civil é autónoma.

Teocentrismo: Deus é o centro das reflexións.

Transcendencia divina: a natureza está supeditada a Deus.

Providencialismo: Deus intervén no destino humano.

Xeocentrismo: a terra inmóbil é centro do universo.

Política: o Estado está supeditado á Igrexa.

Humanismo

Escolástica

HUMANISTAS

​

• Os humanistas foron homes das cidades que se ocuparon da ensinanza, da investigación e que foron moitas veces secretarios de persoas importantes.

​

• Ocuparon eses cargos non pola súa riqueza ou nacemento, senón pola súa cultura. Coas súas obras, buscaban sentar as bases dunha nova cultura independente da tradición cristiá escolástica. En contraposición ao sistema xerárquico da sociedade feudal, afirmaron a dignidad e o valor de cada individuo; buscaban o ideal de humanidade.

Erasmo de Rotterdam

N. Maquiavelo

Tomé Moro

Outros humanistas: Juan Luis Vives, Marsilio Ficino, Pico della Mirándola

Na arte

Florencia, berce do Renacemento

Boticelli, O nacemento de Venus

Donatello, David

Leonardo da Vinci

1452-1519

• Realizou importantes contribucións ao desenvolvemento científico e artístico da humanidade.
• Ademais de ser un gran pintor, fixo aportacións á enxeñería, física, mecánica, bioloxía, arquitectura, anatomía, xeoloxía e matemáticas.

​

NA ARTE

Miguel Anxo (Michelangelo)‏

Capela Sixtina, Vaticano

David

A Piedade

1475-1564

• Gran escultor, pintor e arquitecto

Retrato de Michelangelo

A creación do home

NA ARTE

Rafael

1483-1520

Retrato de Rafael

A escola de Atenas

Donna velata

• Pintor e arquitecto

NA ARTE

Tomé Moro (1478-1535)

A illa de utopía

Na filosofía

Giordano Bruno (1548-1600)‏

Nicolás de Cusa (1401-1464)‏

Erasmo de Rotterdam (1469 –1536)‏

Francis Bacon (1561-1626)‏

b) A Reforma

A REFORMA

• No século XV produciuse unha gran crise na Igrexa Católica en Europa Occidental debido aos numerosos problemas de corrupción eclesiástica e falta de piedade relixiosa. A gota que colmou o vaso foi a venta de indulxencias para financiar a construción da Basilica de San Pedro en Roma.

• Durante o XVI, varios relixiosos, pensadores e políticos intentaron provocar un cambio profundo e xeneralizado nos usos e costumes da Igrexa, especialmente con respecto ás pretensións papais de dominio sobre toda a cristiandade.

= Reforma Protestante = un intento de reformar a Igrexa Cristiá buscando a revitalización do cristianismo primitivo.

A Reforma

Martín Lutero (1483-1546)‏

A Reforma

• En realidade, o século XVI foi unha época de acrecentamento da sensibilidade relixiosa. Xa desde moito antes fermentaban en toda Europa correntes de carácter espiritualista e desexos de reforma da Igrexa e volta ás orixes. Tamén os humanistas (Erasmo) criticaran á Igrexa.

​

​

• A Reforma tivo amplas repercusións políticas (apoio aos príncipes alemáns; oposición do emperador; o rei de Inglaterra como cabeza da Igrexa anglicana) e sociais (guerra dos campesiños en Alemaña) e provoca continuos conflitos (guerra contra os hugonotes en Francia…).

A Reforma

• A Contrarreforma (Trento, 1545-1563) e a fundación da Compañía de Xesús (1534) conseguiron conservar para o catolicismo os países do sur de Europa.

2. A VINCULACIÓN DO EMPIRISMO E O RACIONALISMO CA REVOLUCIÓN CIENTÍFICA

A ciencia comeza a separarse da filosofía

Revolución científica

• A ciencia moderna ou renacentista está constituída por un conxunto de teorías astronómicas e físico-matemáticas que supuxeron unha auténtica revolución na historia do pensamento e a ciencia.
• Pode dicirse que a denominada “revolución científica” se iniciou coa publicación dunha obra de Copérnico “Sobre a revolución das órbitas celestes” (1543), na que se defendía a hipótese do heliocentrismo. E durou ata a pulicación de “Principios matemáticos”, de Newton (1687).

Comeza a separación entre filosofía e ciencia

Revolución científica

• As causas da orixe e florecemento da ciencia moderna:
• novas necesidades de tipo técnico que foron xurdindo coa revalorización da observación e a experimentación por parte dos filósofos nominalistas (s. XIV)
• independencia da razón respecto da fe, que favoreceu un clima máis libre para investigar.

• A isto hai que engadir o redescubrimento da tradición pitagórica que sostiña que o Universo posúe estrutura e ordenación matemática.

Revolución científica

• Desta maneira, tanto a dimensión empírica como a racional recuperaron o seu valor na cosmovisión renacentista e ambas terán a súa influencia nas correntes filosóficas do XVII- XVIII:
• Racionalismo. Centrado na razón, nas matemáticas. + Francia e Alemaña
• Empirismo. Máis centrado na experiencia sensible, no experimental. + Reino Unido.

Revolución científica

• Os autores que levaron a cabo a revolución científica foron:

N. Copérnico (1473-1543)‏

J. Kepler (1571-1630)‏

Galileo (1564-1642)‏

Revolución científica

• A astronomía non é única ciencia do Renacemento (+ anatomía), pero é nela onde se realiza a revolución científica, é dicir, o cambio de modelo científico (o modelo aristotélico-ptolemaico é substituído por un novo modelo de ciencia).
• Aparece unha nova imaxe do universo:
• ​

UNIVERSO INFINITO

• HELIOCÉNTRICA (Copérnico)‏

​

Xeocéntrica

• HOMOXÉNEA (Galileo): hai os mesmos elementos en todo o universo

​

Heteroxénea: mundo sublunar (terra, auga…), e mundo supralunar (éter)‏

CON ÓRBITAS ELÍPTICAS (Kepler)‏

Esférica

NOVA IMAXE (MODERNA)‏

IMAXE ANTIGA (ARISTOTÉLICA)‏

Revolución científica

• nova imaxe do universo:
• ​

Galileo fronte ao tribunal da Inquisición

Revolución científica

Paracelso (1493-1541)‏

ANATOMÍA

Vesalio (1514-1564)‏

ASTRONOMÍA

N. Copérnico (1473-1543)‏

“Revolución copernicana”

Revolución científica

• Ademais da nova imaxe do universo, con Galileo aparece novo método científico:

que se convertirá en modelo e ideal para os filósofos dos séculos seguintes: O MÉTODO HIPOTÉTICO DEDUTIVO: matemáticas + comprobación empírica

​

• E un novo modelo de ciencia:

ciencia MECANICISTA, que interpretará a natureza como unha máquina, da que se teñen que determinar as pezas e de que modo move unha a outra.

​

​

UNIVERSO INFINITO

Vinculación con Empirismo e Racionalismo

• Os racionalistas inspiraranse no matematicismo do novo método
• Os empiristas ingleses tomarán o aspecto experimental do método.

​

​

​

Así pois, a filosofía seguinte é continuadora da ciencia e non da filosofía renacentista.

4. RECURSOS

• EN INTERNET:
• www.webdianoia.com

RECURSOS

• NO CINE:
• Película “Lutero” (2005)‏
• Película “Galileo Galilei”

​

fin