1

WELCOMES

Students, Goodmonring

Paper code:UA06CSOC31

Title:Sociological Thinkers

Semester:06

Year – 2021-22

​

Unit No.I(Karl Marx)

2

Sem. VI Course No.21

( Sociological Thinkers)

Unit No.I (અભ્યાસના મુદ્દાઓ)

કાર્લ માર્કસનો ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદનો સિદ્ધાંતઃ

માર્કસે રજૂ કરેલો “ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદ” (Historical Materialism) ઈતિહાસના ભૌતિકવાદી અર્થઘટન તરીકે (Materialistic Interpretation of History) પણ ઓળખાય છે.

3

હેગલે માનવઇતિહાસની ઉત્ક્રાંતિને પોતાના આદર્શવાદ દ્રારા સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ માર્ક્સે હેગલના આદર્શવાદનો અસ્વીકાર કરીને માનવઇતિહાસના સમગ્ર ઘટનાચક્રને ભૌતિકવાદના આધારે સમજાવવા પ્રયાસ કર્યો છે.

​

માર્ક્સના મતે સમાજનો પાયો ‘ભૌતિક’ છે. સમાજ અને સામાજિક સંગઠનનો અભ્યાસ તેના ભૌતિક પાયાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવો એ જ માર્ક્સનો ભૌતિકવાદ. માર્ક્સ સમાજની ભૌતિક પરિસ્થિતિઓને પ્રાથમિક વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિક્તા (Primary objective reality) તરીકે ઓળખાવે છે અને તેને જ સામાજિક વ્યવસ્થાનો પાયો ગણે છે.

4

• સમાજની આર્થિક રચના (Economic structure) એ જ સમાજનો ભૌતિક પાયો છે. આર્થિક રચનાને તેઓ ઉત્પાદક પરિબળો (Productive forces) તરીકે ઓળખાવે છે. આ ઉત્પાદક પરિબળોમાં તેઓ (1)ભૌતિક ઉત્પાદન અને ઉત્પાદનનાં સાધનો,(2)તેની સાથેના માનવીના સંબંધો (મિલકત સંબંધો અને શ્રમવિભાજન) અને (3) સામાજિક વર્ગોની વ્યવસ્થા.

5

માર્ક્સે પોતાના દ્વંદ્વાત્મક ભૌતિકવાદમાં એવું વિધાન કર્યું હતું કે પ્રકૃતિમાં ભૌતિક પદાર્થ એ જ પ્રાથમિક વાસ્તવિકતા છે. આથી માનવીના ભૌતિક જગત સાથેના સંબંધો, માનવજીવનની ભૌતિક પરિસ્થિતિઓ એ જ પ્રાથમિક વસ્તુલક્ષી વાસ્તવિકતા છે.

6

(i)ઇતિહાસનો અર્થ :----------

• માર્ક્સના આ ખ્યાલના સંદર્ભમાં ઇતિહાસ એટલે માનવસમાજના ઉદભવકાળથી માંડીને આજ સુધીના તમામ આર્થિક, સામાજિક, રાજ્કીય, ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક જીવનનું અખંડ, અતૂટ અને પરિવર્તન પામતું ઘટનાચક્ર.

7

(ii) ભૌતિકનો અર્થ :----------

• માર્કસની વિચારણામાં ભૌતિક અને આર્થિક – એ બંને શબ્દો એકબીજાના પર્યાય તરીકે વપરાયા છે. માર્ક્સના મતે ભૌતિક એટલે આર્થિક રચના. આર્થિક રચનામાં માર્કસે ઉત્પાદક પરિબળોનો સમાવેશ કર્યો છે. આ ઉત્પાદક પરિબળોમાં ભૌતિક ઉત્પાદન અને ઉત્પાદનનાં સાધનો, ઉત્પાદન અને સાધનો સાથેના માનવીના સંબંધો અર્થાત, મિલકત સંબંધો અને શ્રમવિભાજન તથા સામાજિક વર્ગોની વ્યવસ્થા. આ ત્રણેય પરિબળોને માર્કસ આર્થિક રચના કહે છે.

8

�માનવસંબંધો, વિચારસરણી, ધર્મ, કાનૂન, રાજ્ય, લગ્ન, કુટુંબ વગેરે સામાજિક સંસ્થાઓને વિશિષ્ટ ઘાટ આપે છે.�

• માર્ક્સે કરેલું માનવઇતિહાસનું ભૌતિકવાદી અર્થઘટન સમજવા નીચેના મુદ્દાઓ જોઈશું.

9

�ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદના મુદ્દાઓઃ�

• (i) જીવન ટકાવી રાખવાની માનવીની મૂળભૂત જરૂરિયાતો ભૌતિક છે :
• માનવીએ પોતાનું જીવન ટકાવી રાખવા માટે ભૂખ, તરસ, કપડાં અને આશ્રયસ્થાનની જરૂરિયાત સંતોષવી પડે છે. માનવીની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો – રોટી, કપડાં, મકાન- મૂળભૂત રીતે ભૌતિક છે. કારણ કે આવી જરૂરિયાતો માનવી પ્રકૃતિનાં ભૌતિક સાધનોમાંથી મેળવે છે

10

�(ii)ભૌતિક જગત સાથેના માનવીના પ્રત્યક્ષ સંબંધો આર્થિક છે, આથી આર્થિક રચના એ જ સમાજનો ભૌતિક પાયો છે :

​

• ભૌતિક જગત સાથેના માનવીના સંબંધો એ જ પ્રાથમિક વાસ્તવિક્તા છે અને તેમાંથી જ બાકીનું બધું (સામાજિક સંસ્થાઓ) નિર્માણ થાય છે. આમ, સમાજનો મૂળભૂત પાયો ભૌતિક છે અને તેના આધારે જ સમાજની અન્યરચનાઓ ઘડાય છે.

​

11

�(iii)ઉત્પાદક પરિબળોનું સ્વરૂપ ભૌતિક છે :

• ઉત્પાદક પરિબળોને માર્ક્સ Material forces of production તરીકે ઓળખાવે છે. ઉત્પાદક પરિબળોમાં ઉત્પાદન અને ઉત્પાદનનાં સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
• સમુદાયના સભ્યોના સામૂહિક શ્રમથી ઉત્પાદિત થતી આ બધી વસ્તુઓ ભૌતિક છે. ઉત્પાદન સાથે અને ઉત્પાદનનાં સાધનો સાથે માનવીના સંબંધો પણ અમુક ચોક્ક્સ સ્વરૂપે જ ઘડાય છે.

12

• .
• શ્રમવિભાજન અને મિલકત સંબંધોમાં મનુષ્યો ચોક્કસ સ્થાનો પર ગોઠવાયા અને આમાંથી સત્તાવાળા અને સત્તા વગરના, દરજ્જાવાળા અને દરજ્જા વગરના, મિલકતવાળા અને મિલકત વગરના વર્ગો ઉદભવ્યા.

13

�(iv) સામાજિક સંસ્થાઓની અધિરચનાનું સમાજના ભૌતિક પાયાને આધારે થતું ઘડતર :

​

• સમાજના ભૌતિક પાયા દ્રારા જ સામાજિક સંસ્થાઓની અધિરચનાનું સ્વરૂપ ઘડાયું છે.
• કાનૂની સંસ્થાનું સ્વરૂપ મૂળભૂત રીતે મિલકત સંબંધોને આધારે ઘડાયું છે. લગ્ન અને કુટુંબસંસ્થાઓ પણ આર્થિક રચનાની અંદરના વ્યક્તિગત સંબંધોના પ્રતિબિંબ હોય છે. તે જ રીતે કળા, ફિલોસોફી, શિક્ષણ વગેરે પણ આર્થિક હિતોમાંથી ઉદભવેલી વિચારસરણીના પ્રતિબિંબરૂપે છે.

​

14

(v)સામાજિક સંસ્થાઓની અધિરચનામાં રાજ્યનું કેન્દ્રવર્તિ સ્થાન :

• રાજ્ય બીજી બધી જ સંસ્થાઓનું સામૂહિક અને સંયુક્ત સ્વરૂપ છે. વધુ સારી રીતે કહીએ તો અધિરચનાની અન્ય સંસ્થાઓ રાજ્યના ભાગો છે
• રાજ્ય વાસ્તવમાં તો ઉચ્ચ વર્ગનાં હિતો, વિચારસરણીઓ, મૂલ્યો અને સત્તા વિશેના ખ્યાલોનું જ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

15

(vi) સમાજનો રચના – કાર્યવાદી ખ્યાલ :

​

• સમગ્ર સમાજરચના વિવિધ ભાગોની બનેલી છે અને સમાજરચનાના બધા ભાગો કાર્યાત્મક રીતે પરસ્પરાવલંબી છે એવો માર્ક્સે સમાજનો ખ્યાલ કર્યો છે

16

(vii) સમાજ વિશે માર્ક્સનો ખ્યાલ સંપૂર્ણે ઐતિહાસિક છે :

• ફલેચર કહે છે કે, તેમ માર્ક્સનો ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદ આવશ્યક રીતે જ સામાજિક ઉત્ક્રાંતિનો જ એક સિદ્ધાંત છે.
• માનવઇતિહાસના જુદા જુદા તબક્કે ભૌતિક પરિસ્થિતિના આધારે ક્યા ક્યા પ્રકારની વર્ગવ્યવસ્થાઓ વિક્સી તેને લક્ષમાં લઈને માર્ક્સે સમાજનાં પ્રકાર દર્શાવ્યાં છે.

17

• આ વર્ગસમાજમાં , માલિકોનો વર્ગ અને ગુલામોનો વર્ગ, સામંતોનો વર્ગ અને અર્ધગુલામ કિસાનોનો વર્ગ તથા મૂડીપતિઓનો વર્ગ અને મજૂરોનો વર્ગ.

​

18

(viii) મૂડીપતિ માલિક વર્ગ અને મજૂર વર્ગ વચ્ચે સંઘર્ષ :

​

મૂડીપતિ માલિક પોતાને વધુમાં વધુ નફો મળે એ માટે મજૂરને ઓછામાં ઓછી રોજી ચૂકવવા તરફ દોરાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં મજૂર ઉત્પાદન અને ઉત્પાદનનાં સાધનોથી વિમુખ બને છે. આમ, બંને વચ્ચે તીવ્રતમ સંઘર્ષ થાય છે.

​

19

• (ix) ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદનું ભાવિકથન : શ્રમજીવી વર્ગની ક્રાંતિ, સમાજવાદ, સામ્યવાદ અને વર્ગવિહીન સમાજનો ઉદભવ, રાજ્યનો લોપ :

​

20

• સમગ્ર રીતે જોઈએ તો ઔદ્યોગિક મૂડીવાદમાંથી સામ્યવાદ તરફની ક્રાંતિના પરિણામે વર્ગવિહીન સમાજની સ્થાપના સિદ્ધ થશે. તેની સાથોસાથ ઉચ્ચ વર્ગનાં હિતો સંતોષવાના સાધન તરીકે કામ કરતું રાજ્ય પણ , વર્ગો નાબૂદ થતાં, બિનજરૂરી બની રહેશે અને તેથી રાજ્યનો પણ લોપ થશે. આમ, નવી ભૌતિક પરિસ્થિતિ શક્ય બનતાં વર્ગવિહીન અને રાજ્યવિહીન સમાજરચના સ્થાપિત થશે.

​

21

(x) ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદની આલોચના :

• . ભૌતિક જગત સાથે મનુષ્યોના સંબંધો અને મનુષ્યો વચ્ચેના આર્થિક સંબંધો એ બંનેને એકસરખા ગણવાની માર્કસે કરેલી ભૂલ. સામાજિક સંસ્થાઓની અધિરચનાનું પોતાનું આગવું મહત્ત્વ, આર્થિક પ્રવૃત્તિ પર પણ તેની અસર વગેરે ની માર્ક્સે કરેલી અવગણના. વર્ગવિહીન સમાજરચનાની માર્ક્સની ધારણા વાસ્તવિક નથી.

22