10-MAVZU� XVIII guruh elеmеntlari

​

• XVIII guruh elementlariga inert gazlar deyiladi.

​

• 18-guruhning barcha tabiiy elementlari shotland kimyogari Uilyam Ramsey tomonidan kashf etilgan yoki birinchi bo'lib ajratib olingan.

Inert gazlarning eng muhim kattaliklari

• Inеrt gazlar rangsiz va hidsiz.
• Boshqa gazlarga nisbatan yuqori elеktr o’tkazuvchanlik xossasini namoyon qiladi.
• Ulardan tok o’tganda gеliy oq-sariq, nеon qizil spеktrlarni namoyon qiladi.

​

• Geliy-quyosh
• Neon-yangi
• Argon-yalqov

• Kripton-yashirin
• Xsenon- beagona
• Radon-shu’la sochuvchi

Tabiatda tarqalishi…

• Inert gazlar barchasi havo tarkibida uchraydi.
• Tabiiy gazlar tarkibida 7-10 % gacha geliy bo’ladi. Masalan, AQSh da tabiiy gazdan yiliga 100000 m3 dan He olinadi.
• He quyosh atmosferasida vodoroddan hosil bo’ladi.

• Inert gazlar texnikada suyuq havoni fraksion haydab olinadi:
• Havoning tarkibiy qismi qaynash tabiatiga qarab 3 xil bo’ladi:
• I-fraksiya: He-269, Ne-246 va N-196 C kiradi.
• II-fraksiya: N-196, Ar-186, O-183
• III-fraksiya: O-183, Kr-153, Xe-108
• So’ngra bu fraksiyaning har qaysiga alohida ishlov beriladi.

​

• Inert gazlar inson nerv to’qimalarida eriydi va xuddi spirtli ichimliklar qatori insonni mast holatga tushiradi.
• Ularning atom og’irligi ortishi bilan eruvchanligi ham oshadi va o’z navbatida insonni mast holga keltirishi ham kuchayadi.

​

• Geliy yengil gaz havo sharlari va dirjabellarni to’ldirishda,
• qattiq moddalarda yuqori o’tkazuvchanlik hodisasini o’rganishda,
• inert muhit sifatida,
• vodolazlarga nafas olishlarida,

​

• Geliy-neonli lazer bilan ko'z operatsiyasi.
• Ushbu turdagi lazer uzoq vaqtdan beri shtrix-kod kitoblar va CD pleerlarda ishlatilgan, ammo bu ilovalarda kichikroq, arzonroq diodli lazerlar bilan almashtirilgan.

• He-O₂ aralashmasi astma va turli xil nafas olish yo’llari kasalliklarini davolashda, Si,Ge,Ti va Zr larni olishda yadro reaktorlarini sovutish uchun ishlatiladi.

​

• He, Ne, Ar, Kr, Xe-1894-1898 yillarda havo azoti zichligini tekshirish natijasida kashf etilgan.
• Radon 1900 yilda radioaktiv hodisalarni tekshirishda kashf etilgan.
• Inert gazlar atomlarining tashqi elektron qavati tugallangan bo’lib 8 elektrondan tuzilgan (2-s 6-p) He da 2 ta s elekktron bor.

​

• Suyuq geliy fizikada juda past haroratli muhit hosil qilish uchun ishlatiladi.
• Gazsimon geliy metallarni payvand qilishda inert muhit sifatida.
• Geliy oziq-ovqat sanoatida konservant sifatida ishlatiladi.
• Argon metallarning xossalarini yaxshilaydi va asosan elektrosvarkada ishlatiladi.

​

• Neon fotoelementlar tayyorlashda, yoritgichlar yasashda ishlatiladi.

​

Geliy

• Yulduzlarda, quyoshda, kometalarda geliy borligi aniqlangan.
• Quyosh va yulduzlarda vodorodning geliyga aylanish termoyadro reaksiyasi sodir bo'ladi:

​

Neon

• Neon juda past suyuqlanish haroratiga (-248,6°C) va qaynash haroratiga -245,9°C ega bo'lgan element.

• Odatda kashfiyotlar (elementlar)ning nomi shu elementni kashf etgan yoki tekshirgan kishi nomiga qo'yiladi. Tarixda shunday ajoyib voqealar ham bo'ladi. Hozir sizlarga aytmoqchi bo‘lgan elementning nomini uni kashf etgan yoki tekshirgan kimyogar emas, balki 12 yashar bola qo‘ygan. Bu qanday element deysizmi? Bu neon dementi bo‘lib, uning tarixi quyidagicha. Ingliz olimi V. Ramzay o‘zi kashf etgan yangi element spektorini tekshirayotganida uning 12 yashar o ‘g‘li kelib:

-Dada bu chiroyli gazning nomi nima? — deb so‘raydi.Bu gazga hali ism berilmagan, chunki bu yangi topilgan gaz, — deb javob beradi Ramzay.

— Unday bo‘lsa, uning nomini ,,yangi“ — hovum deyaqoling, — deydi o ‘g‘li.Ramzay erkatoy o ‘g‘lining so'zini yerda qoldirmay, kashf etgan elementiga ,,yangi“ so ‘zini grekehaga aylantirib, n e o n deb nom beradi.

12 yashar bola taklifi

Argon

• Oddiy modda holatida argonning suyuqlanish harorati (-189,3°C) va qaynash harorati

(-185,9°C) ancha yuqori.

• Argonning adsorbsiya qilish xossasi ham kuchliroq.

​

• Argon ba’zi moddalarning mag‘ziga singib ketib, birikmalar hosil qiladi.
• Suv, fenol, toluol tarkibida ana shunday birikmalar hosil bo'lishi kuzatilgan. -42,8 °C da parchalanadigan Ar •6H2O (klatrat) tarkibli argon gidrati ma’lum .

Kripton

• Kripton rangsiz, hisdsiz gaz.
• Bir litr suvda 110 ml (0°C) kripton eriydi.

• Argonga o‘xshash suvda, fenol, toluol, atsetonda singish (klatrat) birikmalari hosil qiladi.
• Bunday birikmalarga:

Kr • 5,75 H₂O;

2,14 Kr • 12 C₆H₅—CH₃;

2,14Kr • 12C₆H₅OH kiradi.

​

Ksenon

• Ksenon molekulasining qutblanuvchanligi geliyga nisbatan 20 marta yuqori.
• Ksenon-112°C da suyuqlanuvchi gaz modda.
• Ksenonning eruvchanligi, adsorbsiya qilish xususiyati ancha yuqori.

​

• Ksenon oksidlari qattiq qoldiq qoldirmaydigan portlovchi moddalar tayyorlashda, atom texnikasida, shuningdek ftorlovchi va oksidlovchi agentlar sifatida keng qo'llanilmoqda.
• Ksenon faqat ftor bilan bevosita birikadi va barqaror birikma hosil qiladi.

​

• Ksenon meditsinada rentgen bilan o’rganishda bosh miya va oshqozonni tekshirishda rentgen nurlarini kuchli yutib oladi.
• Ksenon lampalar ham bir qancha atmosferada yoritadi.
• Ksenon -133 izotopi o’pka va yurakni o’rganishda ishlatiladi.

​

Radon

• 1899-yilda ingliz olimlari E.Rеzеrford va R.Ouens radonning birinchi izotopini (Rn) olishdi.
• Radon – radioaktiv, rangsiz, hidsiz inеrt gaz

Radon, eng og'ir tabiiy gaz, juda radioaktivdir.

• Radon meditsinada (radonli vannalar) ishlatiladi .

• Radonning yer osti suvlaridagi konsentratsiyasi o’zgarishiga qarab , zilzilani oldindan aytish metodi ishlab chiqilgan.

​

• U avvalo qattiq jismlarning fizik – kimyoviy xossalarini o’rganishda, neytronlar manbaida ,

​

• Tish protеzi ishlab chiqarishda ba’zi bir elеmеntlar bilan aralashmasi ishlatiladi.
• Shifobaxsh suvlarning elеktr zaryadi yoyi orqali ionlashgan radon olinadi.