CÜMLENİN ÖGELERİ

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni

CÜMLE

Bir duygu, düşünce veya durumu anlatan ve yargı bildiren sözcük ya da sözcük grubuna «cümle» denir.

2

Cümle içerisinde iş, kişi, zaman, yer vb. bildiren birimlerin her birine de «cümlenin ögesi» denir.

Cümlenin ögeleri «temel» ve «yardımcı» ögeler olmak üzere ikiye ayrılır.

CÜMLENİN ÖGELERİ

3

CÜMLENİN ÖGELERİ

Cümlenin ögeleri bulunurken her zaman ilk olarak yüklem ve ardından özne bulunmalıdır.

4

Yardımcı ögeler ise temel ögeler bulunduktan sonra bulunmalıdır.

CÜMLENİN ÖGELERİ

Cümlenin ögeleri bulunurken

• İsim tamlamaları,
• Sıfat tamlamaları,
• Deyimler,
• Atasözleri,
• İkilemeler,
• Birleşik fiiller ayrılmadan, bütün olarak bir öge kabul edilir.

5

İsim + İsim

Sıfat + İsim

YÜKLEM

6

• Cümlede oluş, iş ve hareket bildiren kelime veya kelime grubuna «yüklem» denir.

• Yüklem olmadan cümle kurulması mümkün değildir.

• Yüklemi bulmak için sorulabilecek herhangi bir soru yoktur.

NELER YÜKLEM OLABİLİR?

7

İdi, imiş, ise, idir

YÜKLEM

8

• Annem, kuruyan çamaşırları topladı.

• Komşu komşunun külüne muhtaçtır.

• Kadın, çocuğunu merak ediyordu.

• Babamın çantası arabanın bagajındaymış.

• Vitrindeki çok süslü bir oyuncaktı.

• Üniversiteyi kazandığını duyunca ağzı kulaklarına vardı.

Fiil + Kip eki + Kişi eki

İsim + Ek Fiil

Birleşik Fiil + Kip eki + Kişi eki

İsim tamlaması + Ek fiil

Sıfat tamlaması + Ek fiil

Deyim + Kip eki + Kişi eki

ÖZNE

9

• Yüklemin bildirdiği işi yapan veya oluş içerisinde bulunan varlığı anlatan sözcük veya sözcük gruplarına «özne» denir.

• Özne olmadan cümle kurulamaz ancak her zaman açıkça yazılmak zorunda değildir.

• Özneyi bulmak için yükleme “Kim, ne?” soruları sorulur.

ÖZNE

10

• Çocuklar bahçede neşeyle koşuyor.

• Küçük kız elindeki sütü kedinin önüne bıraktı.

Kim koşuyor?

Koşan kim?

Kim bıraktı?

Bırakan kim?

ÖZNE

11

• Uzun boylu genç biri kapıyı açtı.

• Akşama doğru bulutlar gökyüzünü kapladı.

Kim açtı?

Açan kim?

Ne kapladı?

Kaplayan ne?

ÖZNE

12

• Dolabın kapısı kilitliydi.

• Sıra arkadaşım Serkan’ın babası emniyet müdürüymüş.

Ne kilitliydi?

Kilitli olan ne?

Kim emniyet müdürüymüş?

Emniyet müdürü olan kim?

GİZLİ ÖZNE

Cümlede açıkça yazılmayan, yüklemin aldığı kişi ekine bakılarak anlaşılabilen öznelere «gizli özne» denir.

13

GİZLİ ÖZNE

14

• Evin kapısını ve pencerelerini güzelce sildim.

• İstanbul’a uçakla gideceklermiş.

Silen kim?

Gidecek olan kim?

Ben

Onlar

GİZLİ ÖZNE

15

• Dün akşam çok eğlendik.

• Bize soğuk davranıyor.

Eğlenen kim?

Davranan kim?

Biz

O

SÖZDE ÖZNE

Eylemin kim tarafından yapıldığı belli olmayan cümlelerde eylemden etkilenen unsur özne olarak kabul edilir. Çünkü özne olmadan cümle kurulamaz demiştik. Bu tür öznelere de «sözde özne» denir.

16

Bu tür cümlelerin yükleminde «-l, -n» eklerinden biri bulunur.

SÖZDE ÖZNE

17

• Ağacın dalları makasla budandı.

Budayan kim?

???

Budanan ne? (İşten etkilenen varlık)

• Bu konu çok iyi anlaşıldı.

Anlayan kim?

???

Anlaşılan ne? (İşten etkilenen varlık)

SÖZDE ÖZNE

18

• Yağmur başlayınca tören içeride yapıldı.

Yapan kim?

???

Yapılan ne? (İşten etkilenen varlık)

• Yerdeki cam kırıkları toplandı.

Toplayan kim?

???

Toplanılan ne? (İşten etkilenen varlık)

Verilen cümlelerin yüklem ve öznelerini bulalım.

19

• Eski evimizde ısınma sorunu yaşıyorduk.

• Tanınmış bir futbolcu olmak en büyük hayalim.

• Sınava pek de çalışmadan girmiş.

• Dökülen yapraklar sabah temizlenmiş.

• Çayı demleyişi ustalığını göstermeye yetiyordu.

• Görmez gözlerim senin varlığını.

• Çekilesi dert değilmiş bu yaşadığım acılar.

• İçeriye girer girmez dertlerini anlattı.

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

Verilen cümlelerin yüklem ve öznelerini bulalım.

20

• Eski evimizde ısınma sorunu yaşıyorduk. (Biz)

• Tanınmış bir futbolcu olmak en büyük hayalim.

• Sınava pek de çalışmadan girmiş. (O)

• Dökülen yapraklar sabah temizlenmiş. (Sözde özne)

• Çayı demleyişi ustalığını göstermeye yetiyordu.

• Görmez gözlerim senin varlığını.

• Çekilesi dert değilmiş bu yaşadığım acılar.

• İçeriye girer girmez dertlerini anlattı. (O)

TEMEL ÖGELER BİTTİ

BAŞA DÖNELİM.

KONUYU TEKRAR EDELİM.

NESNE

22

• Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen varlığı anlatan sözcük ve sözcük gruplarına «nesne» denir.

• Belirtili nesne ve belirtisiz nesne olmak üzere iki başlık altında incelenebilir.

BELİRTİLİ NESNE

23

• Yükleme sorulan “Kimi, neyi?” sorularının cevabı olan sözcük veya sözcük gruplarına «belirtili nesne» denir.

• Belirtili nesne mutlaka ismin belirtme (-i) hâlindedir.

-ı/-i/-u/-ü

BELİRTİLİ NESNE

24

• Bu maçı mutlaka izlemeliyim.

• Öğretmenimiz Yusuf’u çağırıyor.

Kim izlemeli?

İzleyen kim?

Kim çağırıyor?

Çağıran kim?

Ben

Neyi izlemeliyim?

Kimi çağırıyor?

BELİRTİLİ NESNE

25

• Öğretmenin yazdırdığı ders notlarını dikkatlice okudu.

• Babam dün akşam evin çatısını onardı.

Kim okudu?

Okuyan kim?

Kim onardı?

Onaran kim?

O

Neyi okudu?

Neyi onardı?

BELİRTİSİZ NESNE

26

• Yükleme sorulan “Ne?” sorusunun cevabı olan sözcük veya sözcük gruplarına «belirtisiz nesne» denir.

• Belirtisiz nesne mutlaka ismin yalın halindedir.

BELİRTİSİZ NESNE

27

• Odasına geçip kitap okudu.

• Adam bir çuval taşıyordu.

Kim okudu?

Okuyan kim?

Kim taşıyordu?

Taşıyan kim?

O

Ne okudu?

Ne taşıyordu?

BELİRTİSİZ NESNE

28

• İzmir’den yeni bir ev almış.

• Gişedeki memur benden vesikalık fotoğraf istedi.

Kim almış?

Alan kim?

Kim istedi?

İsteyen kim?

O

Ne almış?

Ne istedi?

ÖZNE – BELİRTİSİZ NESNE

Belirtisiz nesneyi ve özneyi bulmak için sorulan “Ne?” sorusu ortaktır.

29

Karıştırmamak için mutlaka önce özne, sonra nesne bulunmalıdır.

ÖZNE - BELİRTİSİZ NESNE

30

• Bu yöreden bakır ve kurşun çıkıyor.

• Bu yöreden bakır ve kurşun çıkarıyoruz.

Ne çıkıyor?

Çıkan ne?

Kim çıkarıyor?

Çıkaran kim?

Ne çıkarıyoruz?

Biz

ÖZNE

BELİRTİSİZ

NESNE

YER TAMLAYICISI

31

• Yüklemin bildirdiği işi veya oluşu yönelme, bulunma ve çıkma bakımından tamamlayan ögeye «yer tamlayıcısı» denir.

• Yer tamlayıcısı ismin yönelme (-e), bulunma (-de) veya çıkma (-den) hâlindedir.

• Yükleme sorulan:

• Kime
• Neye
• Nereye

• Kimde
• Neyde
• Nerede

• Kimden
• Neyden
• Nereden

sorularının cevabıdır.

YER TAMLAYICISI

32

• Toplantıda olanları eşine anlatmış.

• Bu fotoğraflar sende var.

Kim anlatmış?

Anlatan kim?

Ne var?

Var olan ne?

O

Kime anlatmış?

Kimde var?

YER TAMLAYICISI

33

• Babamdan biraz harçlık aldım.

• Annemler Mersin’e gidecek.

Kim almış?

Alan kim?

Kim gidecek?

Gidecek olan kim?

Ben

Kimden aldım?

Nereye gidecek?

YER TAMLAYICISI

34

• Bahçedeki çiçeklere su verdim.

• Bu cümlede yer tamlayıcısı var.

Kim vermiş?

Veren kim?

Ne var?

Var olan ne?

Ben

Neye verdim?

Nerede var?

ZARF TAMLAYICISI

35

• Yüklemin bildirdiği işi veya oluşu zaman, hâl, miktar, yer, araç veya sebep bakımından tamamlayan ögeye «zarf tamlayıcısı» denir.

• Yükleme sorulan “Nasıl, niçin, niye, ne zaman, ne kadar, nereye, ne şekilde, ne ile, kim ile?” sorularının cevabıdır.

ZARF TAMLAYICISI

36

• Arkadaşımı çarşıdan çıkarken görmüştüm.

• Çocuklar sandalyeleri hızla salona taşıdı.

Kim görmüş?

Gören kim?

Kim taşıdı?

Taşıyan kim?

Ben

Ne zaman görmüştüm?

Nasıl taşıdı?

ZARF TAMLAYICISI

37

• Kursta öğrendiklerini iki saat tekrar etti.

• Adam, öfkesinden etrafına bağırıp çağırıyordu.

Kim tekrar etti?

Tekrar eden kim?

Kim bağırıp çağırıyordu?

Bağırıp çağıran kim?

O

Ne kadar tekrar etti?

Neden bağırıp çağırıyordu?

ZARF TAMLAYICISI

38

• İstanbul’a uçakla gidecekmiş.

• İşçi elindeki çuvalı yukarı taşıdı.

Kim gidecekmiş?

Gidecek olan kim?

Kim taşıdı?

Taşıyan kim?

O

Ne ile gidecekmiş?

Nereye taşıdı?

NEREYE?

Yer tamlayıcısını ve zarf tamlayıcısını bulmak için sorulan “Nereye?” sorusu ortaktır.

39

Sözcük yalın hâldeyse zarf tamlayıcısıdır.

Sözcük ismin –e hâlindeyse yer tamlayıcısıdır.

NEREYE?

40

• Sesleri duyunca aşağıya indim.

• Sesleri duyunca aşağı indim.

Kim inmiş?

İnen kim?

Kim inmiş?

İnen kim?

Ben

Nereye indim?

Nereye indim?

YER

TAMLAYICISI

Ben

ZARF

TAMLAYICISI

NEREYE?

41

• Onu içeriye taşıdık.

• Onu içeri taşıdık.

Kim taşımış?

Taşıyan kim?

Kim taşımış?

Taşıyan kim?

Biz

Nereye taşıdık?

Nereye taşıdık?

YER

TAMLAYICISI

Biz

ZARF

TAMLAYICISI

ARA SÖZ

42

• Bir cümlede herhangi bir ögenin anlamını kuvvetlendirmek veya açıklamak için kullanılan sözcük veya sözcük gruplarına «ara söz» denir.

• Ara sözler cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz.

• Ara sözler iki virgül veya iki kısa çizgi arasına yazılır.

• Ara söz hangi ögeyi açıklıyor veya pekiştiriyorsa o öge olarak kabul edilir.

ARA SÖZ

43

• İzmir’e, Ege’nin incisine, gidiyorum.

• Kardeşimi, Leyla’yı çok özledim.

Kim gidiyor?

Giden kim?

Kim özlemiş?

Özleyen kim?

Ben

Nereye gidiyorum?

Kimi özledim?

Ben

YER

TAMLAYICISI

BELİRTİLİ

NESNE

ARA SÖZ

44

• Şuradaki çantayı – kırmızı olanı – uzatır mısın?

• Konuşmayı – en iyi yaptığını düşündüğü şeyi – benden öğrendi.

Kim uzatacak?

Uzatacak olan kim?

Kim öğrendi?

Öğrenen kim?

Sen

Neyi uzatır mısın?

Neyi öğrendi?

O

BELİRTİLİ

NESNE

BELİRTİLİ

NESNE

Verilen cümlelerin nesne, yer ve zarf tamlayıcılarını bulalım.

45

• Eski evimizde ısınma sorunu yaşıyorduk.

• Sınava pek de çalışmadan girmiş.

• Dökülen yapraklar sabah temizlenmiş.

• Çayı demleyişi ustalığını göstermeye yetiyordu.

• Görmez gözlerim senin varlığını.

• İçeriye girer girmez dertlerini anlattı.

DOĞRU YANITLARI GÖSTER.

• Öğretmenimiz fotokopi çekmek için yukarı çıktı.

• Oynayalım diye güzel bir top almış.

Verilen cümlelerin nesne, yer ve zarf tamlayıcılarını bulalım.

46

• Eski evimizde ısınma sorunu yaşıyorduk. 🡪 (Biz), Yer Tamlayıcısı, Belirtisiz Nesne

• Sınava pek de çalışmadan girmiş. 🡪 (O), Yer Tamlayıcısı, Zarf Tamlayıcısı

• Dökülen yapraklar sabah temizlenmiş. 🡪 (Sözde özne), Zarf Tamlayıcısı

• Çayı demleyişi ustalığını göstermeye yetiyordu. 🡪 Yer Tamlayıcısı

• Görmez gözlerim senin varlığını. 🡪 Belirtili Nesne

• İçeriye girer girmez dertlerini anlattı. 🡪 (O), Zarf Tamlayıcısı, Belirtili Nesne

• Öğretmenimiz fotokopi çekmek için yukarı çıktı. 🡪 Zarf Tamlayıcısı, Zarf Tamlayıcısı

• Oynayalım diye güzel bir top almış. 🡪 (O), Zarf Tamlayıcısı, Belirtisiz Nesne

LGS’de Çıkmış Sorular

18. Bu açıklamaya göre aşağıdakilerin hangisinde altı çizili öge cümlenin öznesidir?

​

1. Pencerenin önündeki ağacın çiçekli dalları rengarenk bir kelebeği ağırlıyordu.
2. Sağlı sollu ırmaklar kasabadaki doğuya meyilli sokakları canlandırmıştı.
3. İlkbahar rüzgarıyla neşelenen martılar sessizliğe bürünen sokağı çınlatıyordu.
4. Derme çatma kır bahçesini genç bir dut ağacının gölgesi koruyordu.

​

​

2020 LGS

47

TEBRİK EDERİM.

BURAYA KADAR BAŞARIYLA GELDİYSEN KONUYU ANLADIN DEMEKTİR.

Özgür KAYA

Türkçe Öğretmeni