ГЕОЭКОЛОГИЯ · 20-ПАРАГРАФ

§ 20. Геоэкологиядағы антропогендік факторлар

Сабақтың мақсаты: табиғатқа әсер ететін антропогендік факторларды топтастыру және оларды талдау.

Табиғи орта · тұрақтылық · себеп пен салдар

Табиғи ортаның тұрақтылығы бес көрсеткішпен өлшенеді

01

Тұрақтылық

Сыртқы әсерге қарамастан тепе-теңдікті сақтау.

02

Икемділік

Өзгерген жағдайға бейімделу қабілеті.

03

Инерция

Әсер басталғаннан кейін өзгерісті баяулату.

04

Сыйымдылық

Орта көтере алатын жүктеме мөлшері.

05

Өзгеру шектері

Экожүйе қайта қалпына келе алмайтын шек.

ЖҮЙЕЛІК ҚАРАУ

Қысым бір ғана бағытпен шектелмейді.

Әр бағыт табиғи ортаның тұрақтылығына әсер етіп, келесі өзгерістерді күшейтуі мүмкін.

Антропогендік қысым жеті негізгі бағытқа бөлінеді

1

Құрылықтағы ормандардың жойылуы

2

Топырақтың қарқынды эрозиясы

3

Антропогендік шөлейттену

4

Табиғи ортаның ластануы

5

Жылыжай эффектісінің пайда болуы

6

Табиғи айналымдардың бұзылуы

7

Өзін-өзі қалпына келтіру қабілетінің төмендеуі

1-БАҒЫТ · ОРМАНДАРДЫҢ ЖОЙЫЛУЫ

Орман жойылса, биоалуантүрлілік пен климаттық тепе-теңдік әлсірейді

4 млрд га: орман мен бұталардың жалпы аумағы, құрылықтың 26,8%-ы.

330 млрд м³: ағаш сүрегінің қоры.

Жылына кемінде 6 млн га: ФАО мәліметі бойынша жойылатын орман аумағы.

Негізгі ошақтар: Амазония және Индонезия.

80%: жануарлар мен өсімдіктердің биоалуантүрліліктен айырылу қаупі.

КӨРНЕКТІ БАЙЛАНЫС

Орманның кемуі тіршілік ортасын да, климаттық тепе-теңдікті де әлсіретеді.

Топырақ эрозиясы жер қорын және оның құнарлылығын азайтады

2 млрд га

Адамзат айырылған жер қоры.

Жылына 6–7 млн га: эрозия салдарынан айналымнан шығатын жер.

Су эрозиясы: жауын мен ағын су топырақтың құнарлы қабатын шайып кетеді.

Жел эрозиясы: жел ұсақ бөлшектерді ұшырып, топырақты жұқартады.

Қосымша салдарлар: құнарлылықтың төмендеуі, тұздану және батпақтану.

3-БАҒЫТ · АНТРОПОГЕНДІК ШӨЛЕЙТТЕНУ

Шөлейттену құнарлы жерді ұзақ мерзімге жарамсыз етеді

10 млн км²

Шөлейттену қамтыған аумақ.

8%

Оның әлемдік жер қорындағы үлесі.

50–70 мың км²

Жылына жарамсыз болып қалатын құнарлы жер.

Өсімдік жамылғысының сиреуі

Шамадан тыс мал жаю

Су тапшылығы

Топырақтың тұздануы

Жылыжай эффектісі күшейсе, зат пен энергия айналымы өзгереді

1. Қазба отынын жағу атмосферадағы жылыжай газдарын көбейтеді.
2. Жер беті жылуды көбірек ұстап, жылыну үдерісі жылдамдайды.
3. Температура мен ылғалдың өзгеруі су, көміртек және қоректік заттар айналымын бұзады.
4. Экожүйелердің өзін-өзі қалпына келтіру қабілеті төмендейді.

Бекіту сұрақтары: деректі еске түсіріп көрейік

1

ФАО мәліметі бойынша жылына кемінде қанша орман жойылады?

Жауабы: кемінде 6 млн га.

2

Шөлейттену әлемдік жер қорының қанша пайызын қамтиды?

Жауабы: 8%.

3

Эрозия салдарынан жылына қанша жер айналымнан шығады?

Нұсқау: 6–7 млн га.

ТАЛҚЫЛАУ

Талқылау: себеп пен салдарды байланыстырайық

01

Орман және жылыжай эффектісі

Ормандардың жойылуы жылыжай эффектісіне қалай әсер етеді?

02

Топырақты қорғау

Адамзат топырақ эрозиясын азайту үшін қандай шаралар қолдануы керек?

03

Шөлейттенуді тоқтату

Орман белдеулері мен жайылымды басқарудың рөлі қандай?

СИТУАЦИЯЛЫҚ ТАПСЫРМА

Өзен маңындағы егістік жерде су эрозиясы күшейді.

Себебін анықтап, үш нақты шешім ұсыныңыз.

Геоэкологиялық тепе-теңдік әрекеттен басталады

Антропогендік факторлар табиғи ортаның тұрақтылығына бір-бірімен байланыса әсер етеді.

Орманды сақтау, топырақты қорғау және суды ұқыпты пайдалану қысымды азайтады.

Ластануды қысқарту мен айналымдарды қалпына келтіру экожүйелердің төзімділігін арттырады.

Негізгі ой: табиғи ортаның өзгеру шегіне жеткізбей, алдын ала қорғау шараларын қолдану қажет.