1 of 33

Temel Kavramlar

BBY 253 Bilgi Kullanımı�(2021-2022)

2 of 33

“Bilgi”

Data	Information	Knowledge
Basit gözlemler	Bir ilgi ya da amaca yönelik veri	İnsan zihninden gelen değerli bilgi (yansıma, sentez ve bağlam içerir)
Basit şekilde yapılandırılır Makinalar tarafından basitçe yakalanır/işlenir Genelde sayısaldır Kolayca (başka bir ortama) aktarılabilir	Çeşitli analiz birimleri gerektirir Taşıdığı anlam üzerinde fikir birliği sağlanmış olmalıdır İnsan aracılığı gerektirir	Yapılandırılması zordur Makinalar tarafından yakalanması/işlenmesi zordur Genelde “zımni” bir yapıya sahiptir, sözlü ifade edilmez Kolayca aktarılamaz

3 of 33

Data

“Observations of states of the world.”
Bir sahafta 687 tane plak var =>

Uygun bir teknoloji sayesinde ya da yalnızca insan sayesinde sayılabilir
Bilgi yönetimi perspektifinden bakılırsa?

bu “veri” kolayca tespit edilebilir,
rakamlara ya da “bit”lere çevrilebilir,
asıl kaynakta hiçbir kayıp söz konusu olmaz.

4 of 33

Information

“Data endowed with relevance and purpose.” (İlgi ve amaçla donatılmış veri)
Kim donatıyor?

İnsan !
Bir grup veri bilgisayar ortamına, örneğin Excel’e, atılsa ve bundan otomatik olarak bir grafik yaratılsa .. Bu şeklin daha bilgilendirici olabilmesi, orijinal veriyi en iyi şekilde yansıtabilmesi için hangi tür grafikle görselleştirilmesi gerektiğine insan karar verir.

5 of 33

.. Information

«İnsanlar veriyi bilgiye (info) dönüştürür ve bilgi yöneticileri için hayatı zorlaştıran şey budur. Veriden farklı olarak bilgi (info), bir miktar analiz gerektirir.»
«Bilgi parçacığı -ki bu fiyat, gelir, müşteri, yıl vb. ile ilgili olabilir- ne kadar basit olursa olsun birileri çıkıp sizin tanımınıza katılmayacaktır. Bilgiyi (info) «mutlak sadakatle» transfer etmek çok daha zordur.»

6 of 33

Knowledge

En değerli ama aynı zamanda da yönetilmesi en güç bilgi türü. Neden?

İnsan zihninde sembollerle var olur, açıkça ifade edilmesi zordur.
Bilgisayarlar tarafından depolanabilmesi mümkün olsa da sınıflanması ve erişimi çok güçtür.

7 of 33

.. Knowledge

«Bilgi (knw) çok değerlidir, çünkü birileri bilgi içeriğine anlam, belirli bir yorum katmış, bilgiye kendi bilgeliklerini eklemiş ve bu yeni bilginin yarattığı daha büyük etkileri değerlendirmiştir.»
«Bilgiyi (knw) bir insandan ya da bir gruptan diğerine transfer etmeye çalışmış olan herkes bunun ne kadar zor olduğunu bilir. Sorun sadece alıcıların bilgiyi (info) kullanma zorunluluğu değildir, alıcılar aynı zamanda, kullandıklarının gerçek anlamda bilgiyi (knw) oluşturduğunu anlayabilmelidirler.»

8 of 33

(Aktan ve Vural 2005; 6)

9 of 33

Bilgi kullanımı

“Bilgi kullanımı” kapsamında tüm “bilgi” türleri de genel başlıkla ilgili. Bilgi kullanımı şu üç konuyu da kapsıyor:

Verileri nasıl işlemeliyiz, nasıl görselleştirmeliyiz?
Veriyi ne tür bir “enformasyon”a dönüştürmek istiyoruz, hangi amaçla kullanacağız?
Önceki tecrübelerimiz, konuyla ilgili edindiğimiz kanaat nedir, edindiğimiz enformasyonun zihnimizdeki yansıması ya da bilinç düzeyimize etkisi nedir?

10 of 33

Sizce okuduğunuz bölüm hangi bilgi türü ile ilişkilendirilmeli, neden?

11 of 33

Formal/Informal Information ..

Formal bilgi:

Belirli bir bağlamı vardır ve ölçülebilir.
Formal bilgi insanların zihninde benzer şekilde yorumlanabilir ve bu tip bilgiyi alan benzer tecrübedeki insanlar aldıkları bilgiyi benzer şekilde yorumlayabilir (ilköğretim eğitimindeki gibi).
Formal bilgi, içerdiği konu ile ilgili tüm gerekli içeriği, kanıtlanmış gerçekleri, bunlar arasındaki ilişkileri yapılandırılmış bir şekilde sunar.

12 of 33

.. Formal/Informal Information ..

Formal bilgi ile iletişim yolları:

Metinsel:

Yapılandırılmış bilgidir. Sayısal, alfabetik ya da sembolik ya da bunların kombinasyonundan oluşabilir. Herhangi bir ortamda bulunabilir (basılı, elektronik). Çoğu durumda bu tür bilgi resmi belgeler ya da yayımlanmış materyaller şeklinde karşımıza çıkar.

Resimsel:

Yapılandırılmış bilgidir. Kabul edilmiş standartlarda herhangi bir görsel öge bu tip bilgi sınıfında değerlendirilir. Akış şemaları, her tür diyagram, iki-üç boyutlu çizimler bu bilgi türüne örnektir. Herhangi bir ortamda yer alabilir (basılı, elektronik, üç boyutlu,..)

Sözel:

Açıklayıcı bilgi türüdür. Mantıksal bir yapıya sahip olmalıdır. Sözel bilgi aktarımında konuyu oluşturan tüm bilgi parçaları açık, net ve yeterli ayrıntı düzeyinde sunulmalıdır. Bu tip bilgi genelde iki birey arasındaki açıklayıcı ya da tanımlayıcı diyaloglarda kullanılır.

* Metinsel:

- Yapılandırılmış bilgidir. Sayısal, alfabetik ya da sembolik ya da bunların kombinasyonundan oluşabilir. Herhangi bir ortamda bulunabilir (basılı, elektronik). Çoğu durumda bu tür bilgi resmi belgeler ya da yayımlanmış materyaller şeklinde karşımıza çıkar.

* Resimsel:

- Yapılandırılmış bilgidir. Kabul edilmiş standartlarda herhangi bir görsel öge bu tip bilgi sınıfında değerlendirilir. Akış şemaları, her tür diyagram, iki-üç boyutlu çizimler bu bilgi türüne örnektir. Herhangi bir ortamda yer alabilir (basılı, elektronik, üç boyutlu,..)

* Sözel:

- Açıklayıcı bilgi türüdür. Mantıksal bir yapıya sahip olmalıdır. Sözel bilgi aktarımında konuyu oluşturan tüm bilgi parçaları açık, net ve yeterli ayrıntı düzeyinde sunulmalıdır. Bu tip bilgi genelde iki birey arasındaki açıklayıcı ya da tanımlayıcı diyaloglarda kullanılır.

13 of 33

.. Formal/Informal Information ..

Informal bilgi:

Yapısal olmayan bilgi türüdür.
Çoğunlukla ya kişisel bilgidir ya da iki kişi arasındaki sözlü/yazılı diyaloglar sırasında ortaya çıkar.
Bu tür bilgide aktarılan konu/haber net olarak tanımlanmamıştır.
Bilginin detayı, aktarım sırasında konu geliştikçe ya da diyaloğa taraf olanların bilgi düzeyine göre değişebilir.

14 of 33

.. Formal/Informal Information ..

Informal bilgi ile iletişim yolları:

Metinsel:

Yapısal olmayan bilgi içerir. Bilgi genelde söylenildiği kadar hızlı yazmaya yarayan, kısa ve yalın işaretlerden oluşmaktadır, aktaran kişiye özel biçimde şekillendirilmiştir. Çoğunlukla yalnızca yazarın tam olarak anlayacağı tamamlanmamış bilgi kümeleri (information sets), yönlendirme ve işaretler ve içerir.

Resimsel:

Yapısal olmayan bilgi içerir. Metinsel bilgiye benzer. Oluşum aşamasında hiçbir mantıksal sıra ya da dizi takip etmeyebilir. Kabul edilmiş ya da denenmiş hiçbir standardı karşılamayabilir. Taslak diyagramlar, skeçler, çizime dayalı notlar bu bilgi türüne örnektir.

Sözel:

Karşılıklı konuşmaya dayalıdır. Tartışmalar şeklinde bilgi alışverişinde bulunulabilir ve genelde herhangi bir başlığa bağlı olarak ilerlemez. Burada aktarılan bilgi konuşmanın gidişatına göre evrilir. Konuşma sırasında bilgi kümeleri eklenir/çıkarılır/değiştirilir, çoğunlukla başlangıçtaki konudan uzaklaşılabilir.

Metinsel – Resimsel – Sözel – Hafıza bilgisi – İfadeler (expressions)

* Metinsel:

- Yapısal olmayan bilgi içerir. Bilgi genelde söylenildiği kadar hızlı yazmaya yarayan, kısa ve yalın işaretlerden oluşmaktadır, aktaran kişiye özel biçimde şekillendirilmiştir. Çoğunlukla yalnızca yazarın tam olarak anlayacağı tamamlanmamış bilgi kümeleri (information sets), yönlendirme ve işaretler ve içerir.

* Resimsel:

- Yapısal olmayan bilgi içerir. Metinsel bilgiye benzer. Oluşum aşamasında hiçbir mantıksal sıra ya da dizi takip etmeyebilir. Kabul edilmiş ya da denenmiş hiçbir standardı karşılamayabilir. Taslak diyagramlar, skeçler, çizime dayalı notlar bu bilgi türüne örnektir.

* Sözel:

- Karşılıklı konuşmaya dayalıdır. Tartışmalar şeklinde bilgi alışverişinde bulunulabilir ve genelde herhangi bir başlığa bağlı olarak ilerlemez. Burada aktarılan bilgi konuşmanın gidişatına göre evrilir. Konuşma sırasında bilgi kümeleri eklenir/çıkarılır/değiştirilir, çoğunlukla başlangıçtaki konudan uzaklaşılabilir.

15 of 33

.. Formal/Informal Information ..

Informal bilgi ile iletişim yolları (devam):

Hafıza bilgisi:

Kişiye özeldir. Genelde bu tip bilgi parçaları geçmişteki formal ya da informal tecrübelerden gelir. İçerikleri ya da bir konu ile ilgileri belirsiz olabilir. Bazı durumlarda farkına varılması ancak dış kaynakların ya da durumların kişiyi uyarması ile mümkün olabilir.

İfadeler (expressions):

Bu bilgi aktarım türü hem fiziksel ifadeler hem de ses tonunu kullanarak gerçekleştirilebilir. Her iki tür aktarım da kişinin bir konu hakkındaki yorumunu ifade eder. Bu tip bilgi kişinin konuyu onaylaması/onaylamaması, farklılıklar hakkındaki duygularını ortaya koyması, beğeni/beğenmeme şeklinde ifade edilebilir.
Nerede kullanılır?

“Decision-making process”: İfadelere dayalı bilgi aktarımı genelde kişinin içinde tuttuğu ve tam olarak somutlaştırılamayan/ölçülemeyen bir takım bilgilere (knowledge or information) dayalı olarak ortaya çıkar ve karar alma sürecinde belirleyici olabilir.

* Hafıza bilgisi:

- Kişiye özeldir. Genelde bu tip bilgi parçaları geçmişteki formal ya da informal tecrübelerden gelir. İçerikleri ya da bir konu ile ilgileri belirsiz olabilir. Bazı durumlarda farkına varılması ancak dış kaynakların ya da durumların kişiyi uyarması ile mümkün olabilir.

* İfadeler (expressions):

- Bu bilgi aktarım türü hem fiziksel ifadeler hem de ses tonunu kullanarak gerçekleştirilebilir. Her iki tür aktarım da kişinin bir konu hakkındaki yorumunu ifade eder. Bu tip bilgi kişinin konuyu onaylaması/onaylamaması, farklılıklar hakkındaki duygularını ortaya koyması, beğeni/beğenmeme şeklinde ifade edilebilir.

- Nerede kullanılır?

//“Decision-making process”: İfadelere dayalı bilgi aktarımı genelde kişinin içinde tuttuğu ve tam olarak somutlaştırılamayan/ölçülemeyen bir takım bilgilere (knowledge or information) dayalı olarak ortaya çıkar ve karar alma sürecinde belirleyici olabilir.

16 of 33

.. Formal/Informal Information

Informal bilgi hangi durumlarda çok değerli olabilir?

Bu dinamik yapıdaki bilgi türü yaratıcılık gerektiren işlerde ya da karar alma işlemlerinde çok farklı bilgi perspektiflerinin (knowledge perspectives) ortaya konmasına yardımcı olur.

17 of 33

Formal / Informal Information = > Kimler kullanır?

Bilim adamları ??
Araştırmacılar ??
Öğretmenler ??
Öğrenciler ??
Meslek sahipleri ??
Ev hanımları ??

18 of 33

Formal / Informal Information = > Hangi koşullarda kullanılır?

Araştırma yaparken ??
Bir ürün tasarlarken ??
Günlük olayları takip ederken ??
Yeni bir şey öğrenirken ??
Karar verirken ??
…

19 of 33

Formal/Informal bilgi kullanımı

Her iki tür bilgi de herkes tarafından sürekli kullanılabilir.
Genelde informal bir bilgi ile başlanan araştırma, formal bilgilerle desteklenerek sonuca ulaştırılabilir.
Bir ürün üretirken ya da tasarım yaparken ihtiyaç sahibinin ihtiyacını kendince tanımlaması (informal bilgi) ile başlayan tasarım süreci formal bilgi ile desteklenerek (patentler, daha önce yapılmış araştırmalara ait raporlar, tasarım kitapları, vb.) ve standartlara uygun hale getirilerek tamamlanabilir.

20 of 33

Yapılandırılmış / yapılandırılmamış bilgi

21 of 33

22 of 33

?

23 of 33

24 of 33

Peki bilgi kullanımı süreci?

Farkındalık
İhtiyacın tanımlanması
Bilgi kanallarına karar verilmesi: formal / informal / hepsi
Bilgi arama / keşfetme (information seeking / discovery)
Bilgi erişim (information retrieval)
Bilgiyi depolama/arşivleme
…

hangisi önce/sonra??

25 of 33

«Dijital dönüşüm»

Ne için önemli?
Kim(ler) için önemli?
Süreçler?

26 of 33