��Ғылыми көшбасшылық және командалық басқару����

Темірбекова Жанар Амангелдіқызы�Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ректоры, э.ғ.к.

�Көшбасшылық дегеніміз не?

Көшбасшылықтың анықтамасы

Көшбасшылықтың ең көп тараған анықтамасы – белгілі бір топ мүшелерін ортақ мақсатқа жеткізу үшін жеке тұлғаның қолданатын процесі (Bass, 1990; Howell and Costley, 2001).

​

Maxwell (1993) көшбасшылықты тек қана әсер ету деп анықтайды.

​

Адамның көшбасшы болуына әсер ететін ерекше қасиеттер, іс-әрекет немесе жағдайлар бар ма?

Төмендегі көшбасшылық теориялары туралы көбірек білу арқылы өзіңіздің көшбасшылыққа деген көзқарасыңызды дамыта аласыз:

• Ұлы адам теориялары (Great Man Theory)
• Қасиет теориялары (Trait Theories)
• Іс-әрекет теориялары (Behavioral Theories)
• Жағдай теориялары (Situational Theories)
• Транзакциялық теориялар (Transactional Theories)
• Трансформациялық теориялар (Transformational Theories)

​

5

Транзакциялық Теория

Транзакциялық көшбасшылықта көшбасшы мен ізбасардан келісімшарт жасауды талап етеді. Ізбасар тапсырманы мен бұйрықтарды орындауға жауапты. Көшбасшы тапсырманы орындаған команда мүшелерін марапаттайды. Транзакциялық көшбасшылық адамдар тапсырмаларды сыртқы сыйақылар болған кезде ғана орындайды деп алға тартады.

Мұндай көшбасшы өз ізбасарларына рөл мен міндеттерге қойылатын талаптарды түсіндіре отырып, белгіленген мақсаттарға бағыттайды немесе ынталандырады. Транзакциялық көшбасшылықтың кейбір стильдерінде көшбасшы ынталандыру және мойындау әдістерін қолданады. Бұл тәсіл арқылы жоспарлы нәтижеге жетуге болады, бірақ одан артық, асып түсетін нәтижелерді көру сирек кездеседі. Транзакциялық көшбасшылықтың басқа стильдерінде көшбасшы марапаттау мен мойындауға емес, түзетуге және ықтимал жазаға баса назар аударады.

​

Транзакциялық көшбасшылардың сипаттамалары

Шартты Сыйақы: Келісімшарттар сыйақыларды күш-жігерге айырбастайды, жақсы жұмыс істегені үшін сыйақы береді, жетістіктерін мойындайды.

Ерекшеліктер бойынша басқару (белсенді): Ережелер мен стандарттардан ауытқуларды бақылайды және іздейді, түзету шараларын қолданады.

Ерекшеліктер бойынша басқару (пассивті): Стандарттар сақталмаған жағдайда ғана араласады.

Араласпау: жауапкершіліктен бас тартады, шешім қабылдаудан аулақ болады.

Көшбасшылық моделінің толық спектрі

8

Идеалдандырылған ықпал: Миссияның көрінісі мен сезімін қамтамасыз етеді, мақтаныш сезімін оятады, құрмет пен сенімге ие болады.

Шабыттандырылған ынта: Жоғары үміттерді жеткізеді, күш-жігерді шоғырландыру үшін белгілерді пайдаланады, маңызды мақсаттарды қарапайым тәсілдермен білдіреді.

Интеллектуалды ынталандыру: Интеллектіге, ұтымдылыққа және мәселелерді мұқият шешуге ықпал етеді.

Жекеленген құрмет: Жеке көңіл бөледі, әр қызметкерге жеке қарайды, жаттықтырады, кеңес береді.

Трансформациялық көшбасшылардың

сипаттамалары

8

Трансформациялық Теория

• Трансформациялық көшбасшылық - бұл көшбасшы басқаларды қызықтыратын, сенімді арттыратын және көшбасшының да, ізбасардың да ынтасы мен адамгершілігін арттыратын байланыс орнататын процесс (Northouse, 2001).
• Трансформациялық көшбасшы өз әлеуетіне жетуге көмектесу үшін басқаларға және олардың қажеттіліктеріне назар аударады. Трансформациялық көшбасшылық - бұл көшбасшының көшбасшы үшін де, ізбасар үшін де терең мағыналы мақсатқа байланысты көзқарасты құру қабілеті.

Тиімді команда құру

Тиімді команда құру: Контекст

Жеткілікті ресурстар

Жұмысты аяқтау үшін сізге құралдар қажет тиімді көшбасшылық және структура жеке дағдыларды біріктіру үшін жұмыстың ерекшеліктерін және топтың қалай үйлесетінін келісу «Өзін-өзі басқаратын» командаларға да көшбасшылар қажет көшбасшылық әсіресе көп командалық жүйелерде маңызды сенім атмосферасы қатысушылар бір-біріне және көшбасшыға сенуі керек топ үлестерін көрсететін өнімділік және марапаттау жүйелері бұл тек жеке күш-жігерге негізделуі мүмкін емес

12

Тиімді команда құру: Құрылым

• Мүше қабілеттері

Техникалық білімді, мәселелерді шешуді, шешім қабылдауды және адамдармен жақсы қарым-қатынас дағдыларын талап етеді.

Мүшелердің идентификациясы сауаттылық, тәжірибеге ашықтық және достық қарым-қатынастың барлығы ұжымдық жұмыспен байланысты рөлдердің таралуы және әртүрлілігі көптеген қажетті рөлдерді толтыру керек әртүрлілік көбінесе өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін. команда мөлшері неғұрлым аз болса, соғұрлым жақсы: оңтайлы 5-тен 9-ға дейін қатысушының топтық жұмысқа бейімділігі мүшелер командада болғылары келеді ме?

​

​

Командадағы маңызды рөлдер

14

Тиімді команда құру: Жұмысты жоспарлау

• Бостандық және автономия
• Өз бетінше жұмыс істей алу
• Дағдылардың әртүрлілігі
• Әртүрлі дағдылар мен дарындылықтарды пайдалана білу
• Тапсырманы анықтау
• Біріктірілген және анықталатын тапсырманы немесе өнімді орындау мүмкіндігі
• Тапсырманың мәні
• Басқаларға айтарлықтай әсер ететін тапсырма немесе жобада жұмыс істеу

​

​

​

15

Тиімді команда құру: Процесс

Ортақ мақсатқа адалдық Бағытты анықтайтын ортақ мақсат жасаңыз

Команданың нақты мақсаттарын қою

Нақты, өлшенетін, шынайы және күрделі болуы керек

Команданың өнімділігі Команда өзінің табысқа жету қабілетіне сенеді

Ментальді модельдер Жұмыстың қалай орындалатыны туралы нақты және жалпы ой картасын жасаңыз

.Басқарылатын конфликт деңгейі Тапсырмалардағы қақтығыстар пайдалы; тұлғааралық қақтығыстар – жоқ

Әлеуметтік жалқаулықты азайту Ұжымның жеке де, команда ретінде де жауапкершілігі бар

Назарларыңызға рахмет