1 of 48

Sesiwn Carlam Safon Uwch�Cyfres 2024

2 of 48

Sesiwn 1 Poblogaeth a Ecosystemau Rhan 1

Sesiwn 2 Poblogaeth a Ecosystemau Rhan 2

Sesiwn 3 Atgenhedlu mewn Planhigion Rhan 1

Sesiwn 4 Atgenhedlu menw Planhigion Rhan 2

3 of 48

Carlam Safon Uwch Bioleg

​

Atgenhedlu Planhigion Rhan 1

4 of 48

Peillio

  • Symud paill o y stigma i yr anther (fel arfer blodyn ar blanhigyn arall o’r un rhywogaeth)

​

5 of 48

Adeiledd cyffredinol blodyn deugotyledon sy'n cael ei beillio gan bryfed

6 of 48

Blodyn sy’n cael ei beillio gan y gwynt

7 of 48

Cwestiwn 2 U4 2023

8 of 48

9 of 48

10 of 48

11 of 48

Gwahaniaeth rhwng blodyn sy’n cael ei beillio gan y gwynt a pryfed 1

Blodyn sy’ cael ei beillio gan y gwynt

Blodau sy’n cael ei beilio gan bryfed

Petalau bach gwyrdd neu ddim petalau o gwbl.

Mae'r blodau wedi'u lleoli uwchben y dail,

neu'n cael eu cynhyrchu ar ddechrau'r gwanwyn i fanteisio cymaint â phosibl ar geryntau gwynt, heb i ddail amharu arnynt.

Petalau mawr lliwgar, sy'n aml yn cynnwys canllawiau at y neithdarleoedd i ddenu'r pryfed sy'n eu peillio nhw.

12 of 48

Gwahaniaeth rhwng blodyn sy’n cael ei beillio gan y gwynt a pryfed 2

Blodyn sy’ cael ei beillio gan y gwynt

Blodau sy’n cael ei beilio gan bryfed

Stigmâu mawr pluog yn hongian y tu allan i'r blodyn i ddal paill o geryntau gwynt yn yr aer.

Stigma gludiog i ddal gronynnau paill ar y tu mewn i'r blodyn, lle mae pryfed yn rhwbio yn ei erbyn fel bod y paill yn cael ei adael yno.

13 of 48

Gwahaniaeth rhwng blodyn sy’n cael ei beillio gan y gwynt a pryfed 3

Blodyn sy’ cael ei beillio gan y gwynt

Blodau sy’n cael ei beilio gan bryfed

Antheri mawr yn hongian y tu allan i'r blodyn i ryddhau gronynnau paill i geryntau gwynt.

Antheri ar ffilamentau anhyblyg, y tu mewn i'r blodyn: lle mae'n rhaid i'r pryf rwbio yn eu herbyn. Mae hyn yn cynyddu'r siawns bod y paill yn glynu ar gorff y pryf.

14 of 48

Gwahaniaeth rhwng blodyn sy’n cael ei beillio gan y gwynt a pryfed 4

Blodyn sy’ cael ei beillio gan y gwynt

Blodau sy’n cael ei beilio gan bryfed

Cynhyrchu niferoedd enfawr o ronynnau paill bach, ysgafn â muriau llyfn sy'n hawdd i'r gwynt eu cludo.

Mae'r gronynnau paill yn fawr ac mae ganddynt furiau pigog sy'n glynu ar gyrff pryfed.

15 of 48

Lluniau o wahanol fathau o baill

16 of 48

Cwestiwn 3 U4 2019

17 of 48

18 of 48

19 of 48

20 of 48

Datblygiad y Paill

  • Mae’r anther yn cynnwys pedair coden baill wedi’u trefnu mewn dau bâr, ochr wrth ochr.
  • Mae'r gronynnau paill yn cynnwys y gametau gwrywol ac yn cael eu ffurfio y tu mewn i'r codenni paill.

21 of 48

22 of 48

23 of 48

Cwestiwn 1 U4 2019

24 of 48

25 of 48

26 of 48

27 of 48

28 of 48

Cwestiwn 1 U4 2019

29 of 48

30 of 48

Peilliad

  • Sef:

Trosglwyddo gronynnau paill o’r anther i'r stigma aeddfed mewn planhigyn o’r un rhywogaeth.

31 of 48

Mae dau fath o beilliad – Hunanbeilliad a Trawsbeilliad 1

Hunanbeilliad

Trawsbeilliad

Trosglwyddo paill o anther blodyn i stigma aeddfed yr un blodyn neu flodyn arall ar yr un planhigyn.

Trosglwyddo paill o anther blodyn i stigma aeddfed blodyn arall ar blanhigyn arall o'r un rhywogaeth.

32 of 48

Mae dau fath o beilliad – Hunanbeilliad a Trawsbeilliad 2

Hunanbeilliad

Trawsbeilliad

Arwain at hunanffrwythloniad, sy'n arwain at fewnfridio.

Trosglwyddo paill o anther blodyn i stigma aeddfed blodyn arall ar blanhigyn arall o'r un rhywogaeth.

33 of 48

Hunanbeilliad 3

Trawsbeilliad 3

Mae amrywiad genetig yn dibynnu ar:

• trawsgroesiad yn ystod proffas I meiosis,

• rhydd-ddosraniad yn ystod metaffas I meiosis,

• mwtaniad.

Mae amrywiad genetig yn dibynnu ar:

• trawsgroesiad yn ystod proffas I meiosis,

• rhydd-ddosraniad yn ystod metaffas I meiosis,

• mwtaniad,

A

• Cyfuno genoteipiau gametau o ddau unigolyn gwahanol.

34 of 48

Mae dau fath o beilliad – Hunanbeilliad a Trawsbeilliad 4

Hunanbeilliad

Trawsbeilliad

Llai o amrywiad genetig.

​

Mwy o siawns o ddau alel enciliol allai fod yn niweidiol yn cyfuno.

Mwy o amrywiad genetig.

​

Llai o siawns o gynhyrchu cyfuniadau niweidiol o alelau.

35 of 48

Mae dau fath o beilliad – Hunanbeilliad a Trawsbeilliad 5

Hunanbeilliad

Trawsbeilliad

Gwarchod genomau llwyddiannus, sy'n fantais mewn amgylchedd sefydlog, ond yn anfantais os yw'r amgylchedd yn newid yn sydyn.

Mantais yn nhermau esblygiad, oherwydd os yw'r amgylchedd yn newid yn sydyn, mae'n debygol y bydd rhai unigolion o fewn y boblogaeth â chyfuniad o alelau fydd yn caniatáu i'r rhywogaeth oroesi.

36 of 48

Addasiadau Blodau i Hybu Trawsbeilliad 1

  • 1. Anghydnaws yn gemegol â'i hun - dydy gametau o'r un rhiant blanhigyn ddim yn gallu asio a ffurfio sygot neu, os yw'r sygot yn ffurfio, mae'n methu datblygu.

37 of 48

Addasiadau Blodau i Hybu Trawsbeilliad 2

  • 2. Adeiledd blodyn afreolaidd - e.e. briallu (Primula vulgaris)

38 of 48

39 of 48

Addasiadau Blodau i Hybu Trawsbeilliad 2

  • Mae’r diagram yn dangos dau fath o friallu.
  • Mae stigma'r math pinllygadog uwchben yr antheri, felly fydd dim gronynnau paill yn disgyn arno.
  • Mae pryfed yn tueddu i beillio stigma ar yr un lefel ag antheri maen nhw wedi casglu'r paill ohonynt.
  • Felly, mae paill yn tueddu i gael ei drosglwyddo o flodau pinllygadog i flodau brigerlygadog ac i'r gwrthwyneb

40 of 48

Addasiadau Blodau i Hybu Trawsbeilliad 3

  • 3. Deugamedd - yr antheri a'r stigmâu'n aeddfedu ar adegau gwahanol.
  • 4. Planhigion monoecaidd - blodau gwrywol a benywol ar wahân ar yr un planhigyn, e.e. cyll (Corylus avellana).
  • 5. Planhigion deuoecaidd - planhigion gwrywol a benywol yn bodoli ar wahân, e.e. helyg (Salix sp.)

41 of 48

Cwestiwn Arholiad

  • Uned 4 Cwestiwn 1 2017

42 of 48

43 of 48

44 of 48

45 of 48

46 of 48

47 of 48

48 of 48