1 of 33

VACCIN &�HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

1

Ths. Huỳnh Văn Trung Hiếu

Trunghieu.mediclabo.123@gmail.com

2 of 33

MỤC TIÊU

Trình bày được nguyên lý cơ bản của việc sử dụng vaccin và huyết thanh miễn dịch
Phân biệt được vaccin và huyết thanh miễn dịch khác nhau
Nguyên tác sử dụng vaccin và huyết thanh miễn dịch
Các tai biến và xử trí ban đầu

2

3 of 33

NỘI DUNG

3

Đại cương

Vaccin

Huyết thanh miễn dịch

4 of 33

ĐẠI CƯƠNG

Sử dụng trên nguyên lý miễn dịch học
Bản chất của sử dụng Vaccin là tạo miễn dịch chủ động
Bản chất của sử dụng Huyết thanh miễn dịch là tạo ra miễn dịch thụ động

4

5 of 33

5

Dr. Edward Jenner

Người đầu tiên sử dụng Vaccin phòng bệnh cho người với phương pháp chủng đậu bò để ngừa bệnh đậu mùa vào năm 1796

6 of 33

6

L.Pasteur

Người khởi đầu cho những kiến thức hiện đại về Vaccin

Trong trường hợp bệnh dại, tác nhân gây bệnh là virus, những vi sinh vật này quá nhỏ nên không thể thấy được dưới kính hiển vi quang học thời bấy giờ. Pasteur đã dành năm năm, từ 1880 đến 1885, để nghiên cứu bệnh này. Xuất phát từ thực tế là bệnh dại tác động đến hệ thần kinh, Pasteur dự đoán rằng tác nhân gây bệnh phải nằm trong não và tủy sống của những người mắc bệnh. Khi lấy bệnh phẩm thần kinh của những động vật mắc bệnh dại (chó, thỏ...) tiêm vào những cá thể khỏe mạnh, ông đã gây được biểu hiện bệnh dại ở các động vật này. Pasteur dùng tủy sống của thỏ mắc bệnh dại để lấy virus dại và nuôi virus này qua nhiều thể hệ khác nhau. Virus thu được đã giảm độc lực rất nhiều so với chủng virus dại ban đầu. Virus này có thể không gây bệnh do đã giảm độc lực nhưng vẫn có thể còn giữ được tính kháng nguyên có thể kích thích hệ miễn dịch sản xuất kháng thểchống lại bệnh.

7 of 33

VACCIN

7

Kháng nguyên

Vi sinh vật

Vaccin tái tổ hợp

Vaccin RNA

Vaccin DNA

Vaccin là chế phẩm có tính kháng nguyên, có nguồn gốc từ vi sinh vật gây bệnh đã được làm mất khả năng gây bệnh

Hay vi sinh vật có cấu trúc kháng nguyên giống như sinh vật gây bệnh đc đưa vào cơ thể để chính cơ thể tạo ra kháng thể đặc hiệu để chống lại bệnh

Theo quan điểm hiện nay , Vaccin không chỉ là những chế phẩm từ vi sinh vật nữa mà còn được sản suất từ các sinh phẩm không có nguồn gốc là vi sinh vật như là Vaccin tái tổ hợp…..

Thuật ngữ Vaccin xuất phát từ Vaccina, tên một loài virus gây bệnh đậu bò nhưng đem chủng cho người lại giúp ngừa dc đậu mùa

Việc dùng Vaccin để phòng bệnh dc gọi là chủng ngừa ( Vaccination)

8 of 33

VACCIN

8

Nguyên lý cơ bản của việc sử dụng Vaccin

AN TOÀN

KÍCH THÍCH MD

9 of 33

9

10 of 33

VACCIN

10

Phân loại VACCIN : có 3 cách

NGUỒN GỐC

TIÊU CHUẨN

HIỆU LỰC

11 of 33

VACCIN

11

Nguồn gốc

Vaccin giảm độc lực
Vaccin chết hay bất hoạt
Vaccin giải độc
Vaccin kháng nguyên chọn lọc
Vaccin kháng nguyên tái tổ hợp
Vaccin kết hợp với Polysaccharide

12 of 33

VACCIN

12

Vaccin giảm độc lực ( live attenuated)

Được điều chế từ vi sinh vật đã được làm giảm độc lực hoặc mất độc lực bằng phương pháp hóa học hoặc phương pháp cấy truyền lâu ngày trong điều kiện không thuận lợi

VD : Vaccin Lao, Sởi, Quai bị, bại liệt dạng uống, thủy đậu

13 of 33

13

VACCIN chống Lao

14 of 33

VACCIN

14

Vaccin chết hay bất hoạt ( Killed/ inactivated vaccin )

Được điều chế từ các vi sinh vật đã bị giết chết bằng các yếu tố vật lý

Vaccin chết có độ an toàn cao, không gây nguy hiểm cho người sử dụng

Nhược điểm : không tồn tại lâu

VD : VACCIN ho gà , Viêm gan A, Dại, cúm

15 of 33

15

16 of 33

VACCIN

16

Vaccin giải độc tố ( anatoxin)

Tạo giải độc tố từ độc đố của vi khuẩn đã qua xử lý bằng formol hay nhiệt độ

Chất giải độc tố không gây bệnh cho người sử dụng và không gây độc nhưng vẫn giữ được yếu tố kháng nguyên

VD: Vaccin uốn ván, Vaccin bạch hầu

17 of 33

VACCIN

17

Vaccin kháng nguyên chọn lọc

Chỉ sử dụng phần kháng nguyên gây đáp ứng miễn dịch của mầm bệnh để loại trừ khả năng gây độc

VD: Vaccin màng não mủ

18 of 33

VACCIN

18

Vaccin kháng nguyên tái tổ hợp

Protein kháng nguyên được sản xuất bằng kỹ thuật tái tổ hợp

Kỹ thuật tái tổ hợp là chèn đoạn DNA lấy từ mầm bệnh cấy vào E.coli, tế bào nấm men

Vaccin được tạo ra với số lượng lớn trên quy mô công nghiệp

VD: Viêm Gan B

19 of 33

VACCIN

19

Vaccin kết hợp với Polysaccharide

Polysaccharide của mầm bệnh + Protein của vật mang

Vaccin viêm não mô cầu

20 of 33

VACCIN

20

Theo hiệu lực miễn dịch

Vaccin đơn giá
Vaccin đa giá

21 of 33

VACCIN

21

Tiêu chuẩn của Vaccin

Hiệu quả

An Toàn

22 of 33

22

23 of 33

VACCIN

Nguyên tắc sử dụng Vaccin

Cần sử dụng vaccin cho cộng động trên qui mô rộng
Đối tượng sử dụng vaccin
Chống chỉ định
Thời gian dùng Vaccin
Liều lượng Vaccin vào cơ thể

23

Tiêm chủng phải được thực hiện trên phạm vi càng rộng càng tốt, và đạt tỉ lệ cao trong cộng đồng. Tối thiểu phải đạt 80% đối tượng chưa có miễn dịch tại nơi nguy cơ xảy ra dịch nếu chỉ có 50%- 80% đối tượng dc tiêm chủng thì cũng có nguy cơ xảy ra dịch, dưới 50% thì không ngăn được dịch bệnh xảy ra
Tất cả những người có nguy cơ nhiễm vi sinh vật gây bệnh mà chưa có miễn dịch chống lại nó
Tùy theo từng loại kháng sinh mà chống chỉ định cho các đối tượng : ví dụ người bị HIV thì không tiêm Vaccin giảm độc lực
Thời gian

Thời điểm tiêm chủng : tiêm chủng đúng lúc , trước mùa dịch để cơ thể có đủ thời gian đáp ứng miễn dịch đầy đủ ( thông thường kháng thể sẽ xuất hiện sau 7 ngày và đạt hiệu quả tối đa sau 2 tuần)
Khoảng cách giữa các lần tiêm chủng : khoảng cách hợp lý nhất là 1 tháng không nên tiêm quá sớm, cũng không dc tiêm quá trễ
Thời gian tiêm nhắc lại : tùy thuộc vào từng loại vaccin , thời gian duy trì hiệu lực của Vaccin

Liều lượng đưa vào cơ thể cũng phải thích hợp nếu quá cao có thể gây sốc phản vệ, nếu quá thấp thì cơ thể không sản xuất đủ lượng kháng thể cần thiết

24 of 33

VACCIN

Phản ứng phụ do tiêm vaccin

Phản ứng tại chỗ
Phản ứng toàn thân

24

25 of 33

VACCIN

Phản ứng tại chỗ:

Thường xảy ra sau khi tiêm, nơi tiêm bị mẩn đỏ, sưng hoặc nổi cục, mất đi sau 1- 2 ngày
Trường hợp bị nhiễm trùng : vết thương sưng và có mủ

25

26 of 33

VACCIN

Phản ứng toàn thân

Thường gặp nhất là sốt ( 20%)
Co giật nhưng không để lại di chứng
Sốc phản vệ

26

27 of 33

VACCIN

Bảo quản Vaccin

Được bảo quản trong điều kiện lạnh (2-8oC), tối và khô
Không được để gần chất sát trùng, tẩy uế

27

28 of 33

VACCIN

28

29 of 33

HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

29

NGUYÊN LÝ SỬ DỤNG

30 of 33

HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

30

Khác loài

Cùng loài

31 of 33

HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

31

NGUYÊN TẮC SỬ DỤNG

Đối tượng

Liều lượng

Đường tiêm

Phối hợp Vaccin

Đối tượng : dùng trong điều trị sống còn, nếu không có kháng thể kịp thời bệnh nhân sẽ chết do bệnh Ví dụ như Dại, uốn ván, bạch hầu

Liều lượng : tùy thuộc vào thể trạng của bệnh nhân, tùy thuộc vào loại huyết thanh ( cùng loài hay khác loài )

Đường tiêm : thường là tiêm bắp, rất hiếm trường hợp tiêm tĩnh mạch và đặc biệt là không được tiêm huyết thanh miễn dịch khác loài và tĩnh mạch

Phối hợp với Vaccin : sau khi tiêm vào thì kháng thể sẽ phát huy tác dụng ngay lập tức nhưng di trì trong thời gian ngắn, do vậy phải chích thêm Vaccin để trong thời gian kháng thể tấn công , hệ miễn dịch có thời gian sản xuất thêm kháng thể hỗ trợ

32 of 33

HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

32

Phản ứng do tiêm huyết thanh miễn dịch

Có 2 cơ chế chính :

1. Phản ứng với thành phần lạ trong huyết thanh mặc dù đã tinh chế cao 🡪 huyết thanh có nguồn gốc là động vật

2. Sản xuất kháng thể chống lại Globulin miễn dịch 🡪 thường gặp trong trường hợp tiêm nhắc lại

33 of 33

HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

Các phản ứng do tiêm huyết thanh miễn dịch cũng giống như tiêm Vaccin

33