1 of 70

Değerlerin Edinilmesinde Ailenin Rolü

Mehmet PEHLİVAN

Din Hizmetleri Uzmanı

1

By:

.com

2 of 70

Değerler Nedir?

Değerler, tutumlarımıza ve davranışlarımıza rehberlik eden ilkelerdir.
Değerlerimizi, içinde doğup büyüdüğümüz toplumda ve ailede etkileşime girdiğimiz çok çeşitli bireyler aracılığıyla öğrenir, hangi değerin hangisinden daha önemli ya da önemsiz olduğuna göre değer önceliklerimizi oluştururuz.

By:

.com

3 of 70

By:

.com

4 of 70

Psikoloji biliminde DEĞER kavramı:

Mercury

hangi davranışların veya hedeflerin istenir olduğunu tanımlayan,

Jupiter

kendi arasında görece öneme göre sıralanan,

Neptune

bireyin kendisini, başkalarını, nesneleri, olayları ve tüm yaşantılarını değerlendirmek için ölçüt olarak kullandığı,

Saturn

tutumlarımızı etkileyen

Mars

davranışlarımızı güdüleyen,

Venus

soyut bilişsel kavramlardır.

Değerler,

By:

.com

5 of 70

Değerlerimiz ne işimize yarar?

Değerlerimiz; çeşitli durumların, olayların, düşüncelerin, insanların veya ortamların kendimiz için, ait olduğumuz grup ya da toplum için ne kadar istendik, tercih edilen veya hoşa gidebilecek olduğunu tanımlar.

Örneğin, EĞLENCE kavramına bir değer olarak önem veren biri için müzik dinlemek davranışı istenen bir davranış, konser ortamı beğenilen bir ortam veya bir müzisyen de hoşa giden bir meslek erbabı olarak değerlendirilecektir.

Değerlerimiz karar verirken, seçim yaparken ya da belli şekilde davranırken bize rehberlik eden temel ilkeler veya inançlardır.

By:

.com

6 of 70

6

By:

.com

7 of 70

7

By:

.com

8 of 70

Değerler Önemlerine Göre Sıralanırlar

Bir insan için en önemli değer DÜRÜSTLÜK olabilir ve bunu sırasıyla ADALET, YARDIMSEVERLİK ve ANLAYIŞ değerleri takip edebilir.
Bu kişi için OTORİTE ve ZENGİNLİK ise en önemsiz değerler olabilir. Buna karşın bir başkası için bu sıralamanın tam tersi geçerli olabilir ve OTORİTE ile ZENGİNLİK en önemli, DÜRÜSTLÜK, ADALET ve YARDIMSEVERLİK ise en önemsiz değerler olabilir.

8

By:

.com

9 of 70

Değerler Tutumlarımızı Belirler

İnsanlar, karşılaştıkları başka insanlar, içinde bulundukları durumlar, ortamlar, etkileşime girdikleri nesneler, çok çeşitli fikirler ve sosyal konularla ilgili çok sayıda değerlendirme yaparlar.
Eğer bir insan için SAĞLIK önemli bir değer ise “diş fırçası”nı da olumlu değerlendirir, yani diş fırçasına karşı olumlu bir tutumu vardır. Tutumlarımız güçlü oldukları nispette de davranışlarımızı belirlerler.

9

By:

.com

10 of 70

Ebeveyni mi Olmalıyım, Arkadaşı mı?

10

By:

.com

11 of 70

Çocuk İçin Üç Önemli Dönem Vardır:

11

0-6 Yaş Arasını Kapsayan Okul Öncesi Dönem
7-15 Yaş Arasını Kapsayan Okul Dönemi
15 Yaş ve Üzerini Kapsayan Ergenlik Dönemi

By:

.com

12 of 70

Her ihtiyacı karşılanan çocuklar bir süre sonra benmerkezci olurlar, hep almak isterler, vermeyi öğrenemezler.

12

By:

.com

13 of 70

�DUR�DÜŞÜN�YAP�

13

Anne babaların görevi çocuklarını mutlu etmek değildir. Gerektiği yerde hayır diyebilmelidirler. Çocuk üzülebilir, ağlayabilir ama iyi yönde değişmesi için bazı acılara katlanması gerekir.

KAR ZARAR ANALİZİ

By:

.com

14 of 70

Ebeveyn Kararlı Olmalıdır

Çocuklara disiplin verirken mutlaka tutarlı olmak gerekir.
Çocuk, sınırları zorlamak ister.
Disiplin sağlamak bir beceridir.
Kararlı olmak önemlidir.

14

By:

.com

15 of 70

15

By:

.com

16 of 70

Değerler Davranışlarımızı Güdüler

Bir davranışın başlatılmasını, hedefe varıncaya dek sürdürülmesini ve gerektiğinde sonlandırılmasını sağlayan her türlü fiziksel ve psikolojik etkiye güdülenme denir.
Değerlerimiz, kontrolümüzde olan, kendimizin seçip sürdürdüğü (iradi) ve değerlerimizi ifade eden davranışlarımızı da güdüler.

16

By:

.com

17 of 70

BÜYÜKLERE SAYGI veya GELENEKLERE SAYGI gibi değerlere önem veren birinin yaşlıların elini öpmesi,
VATANSEVERLİK değerine önem veren birinin İstiklâl Marşı’nı ayakta dinlemesi ve söylemesi,
DOĞA SEVGİSİ kendisi için önemli olan birinin ağaç dikmesi veya ÖZGECİLİK/DİĞERKÂMLIK değerini önemseyen birinin ihtiyaç duyacaklar için kan vermesi,
değerlerimizi ifade eden ve kendi seçimimizle yaptığımız iradî davranışlara örnek gösterilebilir.

17

By:

.com

18 of 70

Değerler Öğrenilir

İçinde doğup büyüdüğümüz toplumda üzerimizde etki sahibi olan anne, baba, temel bakım veren kişi, öğretmen, arkadaş ve benzeri bireyler vardır.
Kavramların adlarını, tanımlarını, anlamlarını ve diğer kavramlarla olan ilişkilerini, hem nesneler ile doğrudan etkileşerek hem de söz edilen bu etki sahibi bireylerin rehberliği ile öğreniriz.

18

By:

.com

19 of 70

Değerler Soyut Kavramlardır

Soyut, psikolojideki anlamıyla altında çok sayıda somut örneği barındıran daha az sayıda bilgi paketine denir.
BAŞARI değeri bir bilgi paketi olarak diploma, madalya, galibiyet, gol, basket, teşekkür belgesi, takdir belgesi, kâr, mezuniyet, kupa, sertifika, ödül, birincilik ve benzeri somut kavramlar ile ilişkilidir.

19

By:

.com

20 of 70

20

By:

.com

21 of 70

Değerler Nasıl Gruplanır?

1

2

3

değerlerin temsil ettiği ihtiyaçlar,

farklı değer tipleri altında toplanan çeşitli değerler,

değer önceliği oluşturma

By:

.com

22 of 70

Değerler, dünyadaki tüm insanlarda bulunan üç temel ihtiyacı temsil ederler. Her insanın;

Yaşamını sürdürmesiyle ilişkili biyolojik ihtiyaçları vardır: Hayatta kalmak, yemek yemek, su içmek gibi...

Kişiler arası ilişkilerini sürdürmesini sağlayan sosyal ihtiyaçları vardır: Aile kurmak, arkadaşlık etmek, kendini ait hissetmek gibi..

Kendini ait hissettiği gruplar dışında var olan toplumun bütün kesimleriyle ve daha da geniş anlamda doğayla uyum içinde yaşamaya dair evrensel ihtiyaçları vardır: Doğayı korumak, sosyal adalet, farklılıklarla bir arada yaşamak gibi...

By:

.com

23 of 70

1. İyilikseverlik Değerleri

Bir parçası olduğumuz ailemiz ve kendimizi yakın hissettiğimiz arkadaşlarımız, çalışma arkadaşlarımız, komşularımız gibi insanların iyiliğini ve esenliğini gözetmemizi sağlayan değerlerdir. SADAKAT, YARDIMSEVERLİK, GÜVENİLİR OLMAK gibi değerler, İyilikseverlik değerleridir.

23

By:

.com

24 of 70

2. Evrenselcilik Değerleri

Bütün insanlık için olması gereken, SOSYAL ADALET, HAKKANİYET, SEVGİ, DÜNYA BARIŞI, DOĞAYI KORUMAK, EŞİTLİK, HOŞGÖRÜ, TAHAMMÜL, LAİKLİK gibi değerleri içerir.

24

By:

.com

25 of 70

3. Geleneksellik Değerleri

Geleneksellik değerleri, tarihi geçmişten gelen kültürel özelliklerimizi, örf ve âdetlerimizi, düşünme ve yaşam tarzlarımızı korumak ve yüceltmek ile ilişkili ilkelerimizi içerir. Örnek olarak, geleneklere saygı, misafirperverlik, alçak gönüllülük, tevazu gibi değerler…

25

By:

.com

26 of 70

4. Uyma Değerleri

Başkalarına zarar verebilecek toplumsal beklentilere aykırı dürtülerin ve davranışların kısıtlanması ile ilişkili değerlerdir. İTAAT, NEZAKET, TERBİYE, İZAN, BÜYÜKLERE SAYGI, KURALLARA UYMAK gibi değerler uyma değerleridir.

26

By:

.com

27 of 70

Thank You!

Lorem ipsum dolor sit amet, tollit epicuri est ex, exerci accumsan singulis ei mel.

First / Last Name

(123) 456-7890

Your Company

27

By:

.com

28 of 70

Çocuklarımıza Nezaket Kurallarını Öğretmek İçin Birkaç Fikir

02

03

04

01

"lütfen” ve "teşekkür ederim” kelimelerini sık sık kullanmasını sağlayın.

Konuşurken bağırıp çağırmak yerine yumuşak ve nazik bir ses tonu kullanın.

Kendi sırası geldiğinde veya birileriyle oynamak istediğinde kendisini ifade etmeyi öğretin.

�

Kendisini tanıtmayı öğretin.

By:

.com

29 of 70

Çocuklarımıza Nezaket Kurallarını Öğretmek İçin Birkaç Fikir

06

07

08

05

Kapıları nasıl açıp kapayacağını öğretin.

�

Hapşurunca ya da öksürünce ne yapacağını öğretin.

�

İnsanlara nasıl iltifat edip onları nasıl cesaretlendireceğini öğretin.

��

İnsanlara yol vermeyi ve önüne geçilmesine izin vermeyi öğretin.

�

By:

.com

30 of 70

Çocuklarımıza Nezaket Kurallarını Öğretmek İçin Birkaç Fikir

10

11

12

09

Birisine çarpınca "özür dilerim” demeyi öğretin.

��

Birisi çağırınca kibarca cevap vermeyi öğretin.

��

Başka çocukların oynadığı alanlardan dikkatlice geçmeyi, onlara çarpmamayı öğretin.

��

Beklemesini öğretin.

�Başka insanlar konuşurken sözlerini kesmemeyi öğretin.

��

By:

.com

31 of 70

5. Güvenlik Değerleri

Kendimizin, yakın çevremizin, sevdiklerimizin, içinde yaşadığımız toplumun ve ülkenin güven içinde ve emniyette olması ile ilişkili ilkeler Güvenlik değerleridir.
DÜZEN VE TERTİP, TEMİZLİK, SAĞLIK, AİLE GÜVENLİĞİ, TOPLUMSAL DÜZEN, SİYASAL İSTİKRAR gibi değerler bu grubun içinde yer alan değer kavramlarıdır

31

By:

.com

32 of 70

6. Güç Değerleri

Sosyal statü, toplumda başkalarından gördüğümüz itibar, insanları ve maddi kaynakları yönetip yönlendirme ile ilişkili ilkelere Güç değerleri denir ve OTORİTE, SAYGINLIK, ZENGİNLİK, YÖNETMEK, HÜKMETMEK gibi değerlerden oluşur.

32

By:

.com

33 of 70

7. Başarı Değerleri

Bir bireyin içinde yaşadığı toplumda kabul görecek şekilde kişisel bir mükemmelliyet hâline yönelmesine dair ilkelerdir ve BAŞARI, HIRS, REKABET gibi değerleri içerir.

33

By:

.com

34 of 70

8. Hazcılık Değerleri

Bedensel ve duyulardan gelen (tat, koku gibi) hazza yönelime Hazcılık değerleri denir. Bu değer tipi altında HAZ, ZEVK, KEYİF, DOYUM gibi değerler sayılabilir.

34

By:

.com

35 of 70

35

By:

.com

36 of 70

9. Uyarılım Değerleri

Hayata heyecan katmak, değişkenlik ve yenilik aramakla ilişkili değerlerdir. DEĞİŞKENLİK, EĞLENCE, HEYECAN gibi kavramlarla örneklendirilebilir.

36

By:

.com

37 of 70

10. Özyönelim Değerleri

İnsanlardaki bağımsız düşünme ve davranma yönelimini ifade eder. Bu değerler arasında BAĞIMSIZLIK, ÖZGÜRLÜK, YARATICILIK, ÖZGÜNLÜK, MERAK değerleri yer almaktadır.

37

By:

.com

38 of 70

11. Ahlaki Değerler

ŞEFKAT, MERHAMET, NAMUS, DÜRÜSTLÜK İNSANİYET, DOĞRULUK, SEVGİ gibi değerler

38

By:

.com

39 of 70

12. Dinî-Manevi Değerler

Dindarlık, kanaat/yetinme, MANEVİYAT, ŞEHÂDET, YETİMİ KORUMAK, HELAL KAZANÇ, TEVEKKÜL, TESLİMİYET gibi değerler

39

By:

.com

40 of 70

13. Millî Değerler

Türk milletini millet yapan tarihi olay, tarihi nesne, tarihi kişi, kazanılmış zaferler veya millî sembol gibi ortak paydalarımızı sevmek, korumak ve saygı göstermek ile ilişkili değerlerimizdir.
BAYRAK SEVGİSİ, VATANSEVERLİK, MİLLET SEVGİSİ, TARİHİ ŞAHSİYETLERE SAYGI, BİRLİK VE BERABERLİK, CESARET, MERTLİK gibi değerler…

40

By:

.com

41 of 70

Değerler Neye / Nasıl Rehberlik Eder?

Değerlerimiz, temelde düşüncelerimize ve davranışlarımıza yol gösterirler. Kendimizi, başkalarını, olayları, durumları veya nesneleri değerlendirmemize yardımcı olurlar.

41

By:

.com

42 of 70

Ebeveynlik Nedir?

Annenin ve babanın, çocuğun fiziksel, duygusal, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişimi için sağladığı ortam ile çocuk yetiştirmeyle ilişkili tutum ve davranışlarına ebeveynlik denir.
Ebeveynler, ödül ve ceza sistemleri ile çocuklarının davranışlarını biçimlendirerek ve onlara kendileri, başkaları ve dünya hakkında bilgiler vererek çocuklarının gelişiminde rol oynar.
Değerler de bu süreç içinde çeşitli ebeveynlik uygulamalarının tekrarlanmasıyla çocuklara aktarılır.

42

By:

.com

43 of 70

Değerlerimizi, içinde doğup büyüdüğümüz toplumun, grupların, kurumların, akran çevremizin ve bütün bu sosyal ortamları kuşatan küresel ve tarihsel bağlamın içinde öğreniriz.
Kendimiz için neyin doğru, iyi, güzel, hoş, önemli, gerekli, veya istenir olduğu ile ilişkili inançlarımızı başkalarıyla etkileşimlerimiz sırasında ediniriz.

43

By:

.com

44 of 70

Değerlerin edinilmesi açısından çok önemli, belki de ilk denebilecek ortam aile kurumudur.
Çocuklar, aileyi meydana getiren bireylerle –yani, anne, baba ve kardeşler ile– etkileşimleri sırasında yavaş yavaş değer kavramlarını öğrenmeye başlarlar.
Bu bağlamda annelerin ve babaların –yani ebeveynlerin– çocuğa nasıl bir sosyalleşme ortamı sağladıkları önem kazanır.

44

By:

.com

45 of 70

45

AİLE İLE İLGİLİ HADİSLER

By:

.com

46 of 70

46

AİLE İLE İLGİLİ AYETLER

By:

.com

47 of 70

Kur’an Kıssalarında Aile Örnekleri

02

Eşi ve Evlatlarına Hz. Nuh’un Sabrı
İsyan Eden Bir Evlat ve Hz. Nuh

Hz. Nuh ve Ailesi

03

Putperest Baba ve Davetçi Bir Oğul
Tevekkül Eden Eşler ve Hz. İbrahim
Allah’a Adanmış Bir Evlat ve Teslim Olmuş Şefkatli Bir Baba

Hz. İbrahim ve Ailesi

04

Evlatlar Arasında Kıskançlık ve Sabreden Bir Baba Hz. Yakup

İffet Örneği Olarak Hz. Yusuf

Hz.Yakup ve Hz. Yusuf Ailesi

01

Hata Karşısında Eşlerin Tutumu
Aile İçinde Haset

Hz. Âdem ve Ailesi

48 of 70

Kur’an Kıssalarında Aile Örnekleri

06

Hz. Zekeriyya ve Hz. Yahya
Allah’a Adanan Bir Evlat Hz. Meryem ve Adayan Bir Anne Hanna
Kadınlarda İffet Örneği Olarak Hz. Meryem
Sorumluluk Bilinci, Babalık Misyonu ve Hz. Zekeriyya’nın Duası

İmrân Ailesi:

Hz. Meryem ve Hz. İsa

07

Cemiyetin ve Ailenin Temeli Olan İlkeler ve Lokman’ın Öğütleri

Hz. Lokman ve Ailesi

08

Hasta Bir Koca ve Onunla İmtihan Olan Bir Hanım

Hz. Eyüp ve Ailesi

05

Annenin Küçük Çocuğuna Şefkati ve Ablasının Fedakarlığı
Kayınpeder- Damat İlişkisi ve Evlilik Öncesi İlişkiler
Üvey Kardeşler Arası İlişkide Hz. Harun ve Hz. Musa

Hz. Musa ve Ailesi

49 of 70

Kur’an Kıssalarında Aile Örnekleri

10

Ebu Leheb ve Ailesi

09

Eşi Asiye’nin Firavunla imtihanı

Firavun ve Ailesi

Ebû Leheb’in elleri kurusun! Kurudu zaten.

Ona ne malı fayda verdi ne de kazandığı başka şeyler.

O, alev alev yanan ateşe atılacak!

Dedikodu yapıp söz taşıyan karısı da.

Boynunda da ipten bükülmüş bir halat bulunacak.

Tebbet Suresi - 1-5 . Ayet

50 of 70

Ahlâkî Değerlerin Kazandırılmasında Aile’nin Rolü

Aile, ahlaki değerlerini çocuğa aktarmak için gerekli olan model ve örnekleri oluşturur, onu doğru davranışa motive eder.

Çocuk ve gençler anne-babasına ait değerleri benimser.

Çocukların gençlik çağındaki aşırılıkları, isyanları, kendi başına birey olmaya çalışırken çevrelerine verdikleri zararları en aza indirmenin ve problemleri çözmenin yolu, ailede sevgi ve güven ortamını temin etmekten geçer.

Güce dayalı ceza yönteminden ziyade, sevgi kaynaklı ceza yöntemi uygulanan ailede yetişen gençlerin, ahlâkî ve dinî gelişiminde model alma yoluyla öğrenmeleri daha sık oluşmaktadır.

51 of 70

Ebeveynler Kendilerini Ahlâklı Bir Çocuk ve Genç Yetiştirme İdealine Bağlamalıdır

Kişiyi dünya ve ahiret mutluluğuna ulaştırmayı amaçlayan İslâm Dini, iman ilkelerini insanlara benimsetmek, ibadet esaslarını hayatlarına aktarmanın yanında ahlâkî ilkeler getirmek suretiyle bireylerin huzurlu bir yaşam sürmelerini sağlamayı amaçlamaktadır.

“Hiçbir anne-baba çocuğuna edep ve terbiyeden daha iyi ikramda bulunmamıştır.” İbn Mâce, Ebî Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, (t.y.): Riyad. Mektebetü’l-Meârif. Mukaddime 17.

Çocuk ve gençlere ahlâkî değerler öğretilirken;

52 of 70

Çocuk ve Gençlere Güçlü Bir “Ahlâkî Model” Olunmalıdır.

Çocuklar anne ve babalarını rol model alırlar.
Örneğin; yalan konuşulup çocuk veya gence yalan konuşma denilemez.
Çocukların ve gençlerin kendilerine olumlu ana-babalık yapan ebeveyne ihtiyacı vardır.
“Çoluk çocuğuna namazı emret, sen de sabırla devam et,” Tahâ 132.
“Farz namazlar dışındaki namazların en faziletlisi evlerinizde kılınandır” Tirmizî, Salât, 331.
Namazı evde kılmak suretiyle ev halkına örnek olmanın, önemini vurgulamaktadır.

52

53 of 70

Ahlâkî Değerlerin Farkında Olunup Bunlar Çocuk ve Gençlerle Paylaşılmalı ve Fırsatlar Kaçırılmamalıdır.

Ahlâkî değerler, insanın doğru ve erdemli davranışta bulunma yeteneğini geliştirdiği gibi, dengeli ve sağlıklı bir kişilik kazanmasını sağlar.
Kur’an-ı Kerim’de bize bildirilen, ahlâkî değerlerimizi oluşturan, evrensel ahlâkî prensiplerden bazıları; “Emr-i bi’l- maruf ve nehy-i ani’l-münker” / İyiliği Emredip kötülükten sakındırmak, çalışmak, adil olmak, doğru olmak, ahde vefalı olmak, emanetin hakkını korumaktır.
Kur’ân-ı Kerim’de bize bildirilen yasaklar; Allah’a ortak koşmak, anne ve babaya asi olmak, haksız yere cana kıymak; rüşvet almak, dedi-kodu ve gıybet etmektir.
Örneğin; çocuk yalan söyleyebilir, duymadığı ve görmediği şeyleri anlatabilir, kıskançlık yapabilir, kendisine ve çevresine zarar verebilir. Eğer çocuğun bütün bu olumsuz davranışları sürekli kınanır ve hiçbir çözüm önerisi sunulmazsa, bu davranışların karakterine yerleşmesine vesile olunur. Bu nedenle gündeme gelir gelmez ahlâkî konular çocuk ve gençlerle konuşulmalı, bu anların avantajları kullanılmalıdır

53

54 of 70

Ahlâkî Değerler Pekiştirilmeli ve Bu Değerler Günlük Yaşamın İçine Katılarak Hayata Geçirilmelidir.

Gençler, ahlâkî olan davranışları kitaplardan okuyarak değil iyi işler yaparak öğrenirler.
Çocuk ve gençler, inancın uygulanışını ailesinden görmüşse, bu davranışları ilgi ve dikkatle karşılayarak benimser ve ailesinde benzemek istediği kişinin ahlâkî tutum ve davranışlarını da kabullenir.
Çocuk ve gençlerin kendi dünyalarında değişiklik yapabilmek için sorumluluk almaları teşvik edilmelidir.

54

55 of 70

55

DEĞERLER LİSTESİ

56 of 70

Ebeveynin Davranış Biçimlendirme İşlevi

Anne Babalar çocuğun, olumlu-istenir davranışları ödüllendirerek pekiştirebilir, olumsuz-istenmeyen davranışları ise cezalandırarak söndürebilir.
Ödül, başımıza geldiğinde bizde olumlu duygular uyandıran ve yeniden yaşamak isteyeceğimiz her türlü deneyimdir. Ödüller duyularımızda haz oluşturarak davranışlarımızı güçlendirip pekiştirirler.
Yemeğini yiyen çocuğa şeker verdiğimizde, şekerin tadını beğenecek ve böylelikle yeme davranışını pekiştirecektir. Ödevini bitiren çocuğun saçını okşamak da çocuğun hoşuna gideceği için ödev yapma davranışını güçlendirecektir.
Sosyal ödüller de aynı şekilde davranış pekiştirebilir.

Örneğin, ödevini bitiren çocuğa gülümseyerek “Aferin!” demek.

56

57 of 70

Ceza, başımıza geldiğinde bizde olumsuz duygular uyandıran ve bir daha yaşamak istemeyeceğimiz her türlü deneyimdir.
Cezalar duyularımızda hoşnutsuzluk oluşturarak davranışlarımızı zayıflatıp söndürürler.
Yemeğini yemeyen bir çocuğa yüksek sesle bağırarak kızmak, işitme duyumunda rahatsızlık verecek bir deneyim olduğundan, yemeği yememe davranışını zayıflatacaktır. Sosyal cezalar da aynı şekilde davranış zayıflatabilir. Örneğin, konuşurken sözümüzü kesen çocuğa ters ters bakmak da davranışın ortaya çıkma olasılığını azaltabilir gelecekte

57

Ebeveynin Davranış Biçimlendirme İşlevi

58 of 70

Çocuklar sadece doğrudan ödüle ya da cezaya maruz kalmakla öğrenmezler. Ayrıca, çocuklar annelerinin ve babalarının çeşitli davranışlarını gözlediklerinde, bu davranışların sonucunda hangi ödüllerin ya da cezaların ortaya çıktığını da öğrenerek dolaylı olarak bu davranışları edinirler. Dolayısıyla anneler ve babalar çocuklar için birer davranış modelidir.
Ebeveynler;
istenir davranışları ödüllendirip istenmeyen davranışları cezalandırırken,
çocukları, onların davranışlarını gözlerken,
doğrudan ya da dolaylı olarak,
zaman içinde çocuklarında çeşitli değerlerin yavaş yavaş gelişmesine aracı olurlar.

58

Ebeveynin Davranış Biçimlendirme İşlevi

59 of 70

ÖRNEK

“Erkan Bey, yanında 7 yaşındaki kızı Burcu ile oturdukları apartmana girdiğinde yaşlı komşuları Muhsin Amca’nın pazar poşetleriyle zorlanarak merdivenlerden çıkmaya çalıştığını görür. Erkan bey hemen Muhsin amcaya yaklaşıp selam verir ve elindeki poşetleri alır. Evin kapısında vedalaşırken Muhsin Amca gülümseyerek ve minnettar bir ifade ile Erkan Bey’e teşekkür eder. Burcu bütün bu olanlara tanık olur.”

59

Ebeveynin davranış biçimlendirme işlevi ve bunun değer edinmedeki rolü nedir?

60 of 70

Ebeveynlerin çocuklarına çeşitli değerleri aktarabilmesi için;

60

• öncelikle hangi değerlerin kendileri için önemli olduğunun farkında olması,

• kendi değerlerini hangi tutumları ve davranışları ile ifade ettiğini iyi bilmesi,

• çocuğunun çeşitli zamanlarda doğal olarak ortaya çıkan davranışlarını doğru zamanda ve doğru şekilde pekiştirip söndürmesi gereklidir.

61 of 70

61

Çocuğunuza aktarmak isteyeceğiniz değerleri ona nasıl öğretebilirsiniz?

62 of 70

62

Ebeveynlik Tarzları

63 of 70

(I) Yetkeci-Otoriter Ebeveynlik

Çocuğu sınırlamaya yönelik kuralları vardır, ancak bu kurallar değişmez şekilde katıdır.
Böyle olmakla, gerektiğinde çocuğun ihtiyaçlarına uyarlanacak şekilde esneklik gösteremez.
Çocuktan koşulsuz şartsız kurallarına uymasını talep eder.
Tek yönlü iletişim kurma eğilimindedir. Kendi bakış açısını ifade edecek ya da buyuracak şekilde ve sadece kendisi konuşur.
Çocuğu anlamak için dinlemez ve/ veya konuşturmaz. Davranışları kısıtlamak söz konusu olduğunda ikna edici ve açıklayıcı değildir.
Kendi bakış açısını üsteler ve çocuğun kendini ifade etmesine imkan tanımaz.
Kuralların ihlalini sert şekilde cezalandırır.

63

Ebeveyn kabulünün düşük, kontrolünün ise yüksek olduğu ebeveynlik tarzıdır. Yetkeci-otoriter ebeveynin temel özellikleri şöyledir:

64 of 70

64

(I) Yetkeci-Otoriter Ebeveynlik

65 of 70

(II) İzin Verici-Şımartan Ebeveynlik

Çocuğun ihtiyaçlarına duyarlıdır.
Davranış denetimi yoktur veya zayıftır.
Çocuksu davranışlara karşı müsamahakârdır.
Çocuk odaklıdır; gerektiğinde çocuğun davranışlarına sınır koyamaz.
Öfke göstermez veya cezalandırmaz.

65

Ebeveyn kabulünün yüksek, kontrolünün ise düşük olduğu ebeveynlik tarzıdır. Böyle olmakla, yetkeci otoriter ebeveynlik tarzının tam zıddıdır. İzin verici şımartan ebeveynin temel özellikleri şöyledir:

66 of 70

(III) İzin Verici-İhmalkâr Ebeveynlik

• Çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı değildir.

• Davranış denetimi yoktur veya zayıftır.

• Çocukla ilişkisi kopuk ve uzaktır.

• Çocuğa sınır koymaz.

66

Hem ebeveyn kabulünün hem de ebeveyn kontrolünün düşük olduğu ebeveynlik tarzıdır. İzin verici-ihmalkâr ebeveynin temel özellikleri şöyledir:

67 of 70

(IV) Açıklayıcı-Otoriter Ebeveynlik

• Çocuğun gelişimine katkı sağlayacak çevresel koşulları sağlar.

• Çocuğun ihtiyaçlarına duyarlıdır.

• Bununla birlikte çocuğun davranışlarını kontrol altında tutar ve gerektiğinde sınır koyar.

• İki yönlü iletişime önem verir. Hem kendi bakış açısını ifade edip açıklamak için kendisi konuşur hem de çocuğun fikirlerini ifade etmesi için konuşmasına imkân verir ve onu dinler.

• Çocuğun kendisini, duygu ve düşüncelerini ifade edip açıklamasına olanak tanır.

• Davranışları kısıtlamak söz konusu olduğunda ikna edicidir ve açıklayıcıdır.

• Koyduğu kuralları önemser ve uygular; ancak çocuğun ihtiyaçlarına göre esneklik gösterebilir.

• Daha az cezalandırıcıdır.

67

Hem ebeveyn kabulünün hem de ebeveyn kontrolünün yüksek olduğu ebeveynlik tarzıdır. Böyle olmakla izin verici-şımartan ebeveynlik tarzının tam zıddıdır. Açıklayıcı-otoriter ebeveynin temel özellikleri şöyledir:

68 of 70

Tavsiye Kitaplar

69 of 70

Tavsiye Filmler

70 of 70

Teşekkür Ederim