Cymraeg Safon Uwch
Adnabod a deall
y Gynghanedd
Beth yw cynghanedd?
Canu Caeth
Mae’r rheolau’r gynghanedd yn eitha cymhleth. Dyna pam mae o’n cael ei ddisgrifio fel ‘Canu Caeth’ – a pam y disgrifiodd yr Archdderwydd Mererid Hopwood o fel ‘singing in chains’.
Mae dysgu cynganeddu ychydig bach fel dysgu iaith neu offeryn.
Nod heddiw?
Dysgu sut i wrando ac adnabod cerdd gaeth.
Does dim rhaid i chi fod yn gerddor gwych i adnabod sŵn y gwahanol offerynnau.
Ond cyn dysgu’n iawn am y cynganeddion rhaid i ni wneud yn siwr ein bod ni’n deall ambell egwyddor pwysig
Odli
Dau gi bach yn mynd i’r coed
Esgid newydd am bob___
Dau gi bach yn dwad adre
Wedi colli un o’i ____
Dyma beth yw odl!
Cyfateb Cytseiniaid�
Mae geiriau sydd efo’r un cytseiniad ynddyn nhw yn perthyn i’w gilydd
e.e Byd. Byw. Bedd. Bwyd/Gwaed. Gwawr. Gwin/ Croes. Craith. Crist
Y mwyaf o gytseiniaid sy’n cael eu hateb y cryfaf ydi’r berthynas.
e.e. Gwario. Gwirion/ Bore. Barod/ Gofyn. Argyfwng
Acen a Phwyslais
Efo geiriau un sill (fel ‘dydd’, ‘pawb’, ‘tro’) mond un lle sydd i roi’r pwyslais.
Ond lle mae’r pwyslais gyda geiriau gyda mwy nag un sillaf – geiriau fel ‘geiriau’, ‘ysgol’. ‘Arholiad’. ‘arholiadau’?
Yn y Gymraeg mae’r pwyslais mewn geiriau gyda mwy nag un sillaf fel arfer yn glanio ar y sillaf olaf ond un.
Ond mae na eithriadau e.e. ‘Cymraeg’ ‘Rhyddhad.’
Lle mae’r acen yn gorffwys yn eich enw chi?
Cynghanedd Groes
Mae’r gynghanedd groes yn rhannu pob llinell yn ddwy ran. Mae’r cytseiniaid, sef y llythrennau caled (p, t,c) ar ddechrau’r llinell yn cael eu hail-adrodd yn yr ail hanner.
(Does dim rhaid i’r lythyren ar ddiwedd y rhan gynta gael ei hateb ar y diwedd)
Dirgelwch ydi’r galon
d rg l (ch) / d r g l (n)
Ydach chi’n clywed yr acen yn glanio ar ‘Dirgelwch’ a ‘galon’?
Cynghanedd Groes
Sŵn y dydd yw hi sy’n dod
Yn fan hyn, aeafau nôl
Cynghanedd Draws
Mae’r gynghanedd draws yn debyg i’r gynghanedd groes – ond bod gennych chi’r hawl i neidio dros rhai llythrenau yng nghanol y llinell.
Y bardd trwm dan bridd tramor
b r dd tr m /d n br dd trm (r)
Weithiau mae bardd yn defnyddio’r gynghanedd draws i neidio dros lawer o lythrennau!
Cynghanedd Draws
a chawsom iaith er na chesiem hi
Yng Nghaerdydd mae nghariad i
Ydi hyn yn syniad da?
Cynghanedd Sain
Mae’r gynghanedd Sain yn rhannu yn dair rhan.
Mae gair ar ddiwedd rhan un yn odli gyda gair ar ddiwedd rhan dau, ac mae’r gair ar ddiwedd rhan dau yn cynganeddu efo gair ar ddiwedd rhan tri.
Dau gariad ar doriad y dydd
Fe’i gwelais, estynais stôl
Cynghanedd Lusg
Mae’r gynghanedd yma yn rhannu yn ddwy ran. Mae’r gair ar ddiwedd y rhan cyntaf yn odli gyda’r sillaf olaf ond un yn yr ail ran.
Yn rehab o dan label
Cawsom wlad i’w chadw
Yr Englyn Penfyr
Yr un fath â’r englyn ond heb y linell olaf.
Yn rehab y colli nabod – sŵn traed
sy’n troi’r awr ddiddarfod,
sŵn y byw diflasa’n bod.
Yr Englyn Milwr
Tair llinell o o gynghanedd 7 sillaf ar yr un odl.
Yn fan hyn, aeafau’n ôl,
yn ddifaddau o feddwol,
fe’i gwelais; estynnais stôl.
Y Cywydd
Mae hwn yn fesur poblogaidd iawn gan feirdd Cymraeg ers canrifoedd. Mae pob llinell yn saith sillaf ac mae pob dwy linell yn creu cwpled sy’n odli.
Wylit, wylit, Lywelyn
Wylit waed pe gwelit hyn.
Ein calon gan estron wr,
Ein coron gan goncwerwr,
A gwerin o ffafrgarwyr
Llariaidd eu gwên lle'r oedd gwyr.
Y Wers Rydd Gynganeddol
Weithiau mae beirdd yn hoffi amrywio hyd eu llinellau a pheidio cynnwys odlau yn eu cerddi caeth fel yn ‘Etifeddiaeth’ Gerallt Lloyd Owen
Cawsom wlad i’w chadw,
darn o dir yn dyst
ein bod wedi mynnu byw.
Cawsom genedl o genhedlaeth
i genhedlaeth, ac anadlu
ein hanes ni ein hunain.
A chawsom iaith, er na cheisiem hi,
oherwydd ei hias oedd yn y pridd eisoes
a’i grym anniddig ar y mynyddoedd.