ЖАРАТЫЛЫСТАНУ · § 17
Заттар неден тұрады?
Денелер, заттар және оларды құрайтын бөлшектер.
БҮГІНГІ МАҚСАТ
Бөлшектерді ажырату
Сабақ соңында сен:
НЕГІЗГІ БАЙЛАНЫС
Денелер заттардан, заттар бөлшектерден құралады
Кесе, су тамшысы, ауа — әртүрлі денелер мен материалдар. Заттарды құрайтын бөлшектер өте ұсақ болғандықтан, күнделікті көзбен көрінбейді.
Көрінетін дене → оны құрайтын зат → өте ұсақ бөлшектер
ЕКІ ТЕРМИН
Атом және молекула
Бірі — жеке бөлшек, бірі — байланысқан бөлшектер тобы.
Атом
Химиялық элементті сипаттайтын ең кіші бөлшек.
Жеке бөлшек
Молекула
Бір-бірімен байланысқан екі не одан көп атомнан тұратын бейтарап бөлшек.
Атомдар тобы
Айырмасы: атом — жеке бөлшек; молекула — байланысқан атомдар тобы.
ЗАТТЫҢ ҚҰРАМЫ
Жай затта — бір элемент, күрделі затта — бірнешеу
Оттек · жай зат
O₂
O
—
O
Екі атом да оттек элементінікі — жай зат.
Су · күрделі зат
H₂O
H
—
O
—
H
Екі сутек және бір оттек атомы — күрделі зат.
Маңыздысы — атом саны емес, элементтердің әртүрлілігі.
Күрделі зат атомдарының бір бөлігі емес, элементтердің түрі әртүрлі болады
ӨЛШЕМДЕР ӘЛЕМІ
Шаң түйірінен де кіші — атомдар әлемі
Атомдарды жай көзбен көре алмаймыз. Өте жоғары ажыратымдылықтағы электрондық микроскоптар атомдық деңгейдегі құрылымды бейнелей алады.
Шаң түйірі
Кейбір атомдардан әлдеқайда ірі көрінетін бөлшек.
Үлкенірек шаң түйіріндегі атомдарды
Атомдар әлемі
Көзге көрінбейтін өте ұсақ деңгей.
Галактика жұлдыздарымен салыстыруға болады — бұл өлшемге тәуелді шамамен алынған мысал. Салыстыру — өлшемге тәуелді жуық мысал.
1-ТАПСЫРМА · ЖАУАПТЫ ТАҢДА
Су жай зат па, күрделі зат па?
Алдымен өз жауабыңды таңда:
A
Жай зат
Себебі ол бір молекуладан тұрады.
B
Күрделі зат
Себебі молекуласында екі түрлі элементтің атомдары бар.
C
Жай зат
Себебі молекуласында үш атом бар.
ДҰРЫС ЖАУАП
B
Су — күрделі зат.
H₂O құрамында сутек пен оттек бар. Заттың түрін атом саны емес, элементтердің әртүрлілігі анықтайды.
2-ТАПСЫРМА · СЕБЕБІН ТҮСІНДІР
Атом мен молекуланың айырмасы қандай?
Жауапты таңда да, себебін түсіндір:
A
Атом — жеке бөлшек; молекула — байланысқан екі не одан көп атом.
B
Атом мен молекула бір мағынаны білдіреді.
C
Молекула әрдайым бір атомнан тұрады.
ДҰРЫС ЖАУАП
A
Молекула атомдардан түзіледі.
Атом — сол топты құрауы мүмкін жеке бөлшек. Бірнеше атом байланысқанда молекула пайда болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Құрамын білсең, затты ажыратасың
Дене
Денелер заттардан, заттар бөлшектерден құралады.
Бөлшек
Атом элементті сипаттайды; молекула — байланысқан атомдар тобы.
Құрам
Жай затта бір элемент, күрделі затта әртүрлі элементтер болады.
Сұрақтарың бар ма? Қай мысал атом мен молекуланың айырмасын жақсы көрсетті?