1 of 25

SOSYAL ETKİ VE UYMA

BÖLÜM ÜÇ

2 of 25

İnsanın en belirgin özelliği nedir?

  • İnsan sosyal bir varlıktır.
  • İnsan sosyal hayvandır.
  • İnsan toplum içinde yaşar.

3 of 25

ÜÇ SOSYAL ETKİ ARAŞTIRMASI

  • Araştırma 1: Sherif’in “grup normunun oluşması” deneyi (1935a, 1935b, 1936)
      • Sosyal normun oluşması
  • Araştırma 2: Asch’in “uyma” deneyi (1951, 1952)
      • Bireylerin sosyal norma uyması
  • Araştırma 3: Milgram’ın “ itaat” deneyi (1965)
      • Sosyal etkinin ve buna uyma davranışının varabileceği nokta

4 of 25

Sherif’in ve Asch’in araştırmalarının farklı yanları

Sherif

Asch

  • Fiziksel gerçek belirsiz
  • Birey gerçeği tanımlamak için grup kararına muhtaç
  • Grubun kararına doğru olduğuna inandığı için uyar
  • Önceden olmayan bir grup normunun oluşumu
  • Fiziksel gerçek kesin ve net
  • Açık olan fiziksel durum bireye gerçeği gösteriyor
  • Grubun kararına yanlış olmasına rağmen uyar
  • Var olan yerleşmiş grup normuna uyum

​

5 of 25

Sherif’in ve Asch’in araştırmalarının benzer yanları

  • Laboratuvar deneyi
  • Kavramsal açıdan birbirine yakın
  • Sosyal normlar, sosyal etki ve uyma davranışı hakkında bilgi sağlıyor.
  • Kontrollü laboratuvar deneyi kapsamında kavram ve kuram gelişimine katkı sağlıyor.
  • Grup ve grup ruhu kavramlarının bilimsel olarak araştırılmasına yol açıyor.

​

6 of 25

Üç araştırmanın önemli ortak yanı:

​

​

​

  • Hepsinin sosyal etkiyi ve onun meydana getirdiği uyma davranışını incelemesi

7 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Faktörler

  • Ortamsal Etkenler
  • Kişisel Etkenler
  • Kültürel Etkenler

8 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Grubun büyüklüğü etkisi
  • Grubun söz birliğinin etkisi
  • Mevki ve saygınlığın (prestijin) etkisi
  • Yüz yüze olmanın etkisi
  • Kişiliğin kaybolması
  • Gruba bağlılığın etkisi
  • Azınlığın etkisi

9 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Grubun büyüklüğü etkisi
    • Daha büyük grupların bireyi uyma davranışına yöneltme gücü daha fazla
    • Grup da zorlama ya da uymama davranışının cezalandırılması söz konusu olduğunda bu ilişki daha belirgin: büyük grupların bireyi uyma davranışına itici gücü daha fazla…
    • Özellikle laboratuvar ortamında, kişinin etrafındakilere güveni fazla ise, fiziksel gerçek de belirsiz ise,
      • Küçük grupların da uyma etkisi yaratması yüksek olabilir.
    • Günlük hayatta ise,
      • Ortam farklı olduğundan, gruptaki kişi sayısı arttıkça, uyma davranışı da o oranda artabilir.
      • ​
      • ​

​

10 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Grubun söz birliğinin etkisi
    • Sözbirliği halindeki grubun uyma davranışı üzerindeki etkisi
    • Çoğunluk baskısına ya da zorlayıcı yetkeye karşı bir kişi bile direnç gösterse, diğerlerinin cesaret bularak direnmesine yol açabilir.

​

11 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Mevki ve saygınlığın (prestijin) etkisi
    • Yüksek saygınlığa ve mevkiye sahip bir kaynaktan gelen sosyal etkiye uyma davranışı daha fazla olmaktadır.
      • Sherif ve Asch’de de görülmüş…
      • Milgram deneyinin başka yerde yapılması
        • İtaat %48’e düşüyor.

​

​

12 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Yüz yüze olmanın etkisi
    • Yüz yüze olma durumu sosyal etkinin şiddetini dolayısıyla uyma davranışını artırmaktadır.
      • Milgram deneyi
        • Araştırmacıyla aynı odada değilken, itaat %65’den % 22’ye düşüyor…
        • Aynı şekilde öğretmenle öğrenci de aynı odadayken itaat ve şok miktarı azalıyor…
    • Crutchfield (1955) Asch araştırmasına benzer elektronik bir ortam yaratmıştır.
      • Daha az uyma davranışı, ama tahmin edilenden daha fazla uyma davranışı…
    • ​

​

​

13 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Kişiliğin kaybolması
    • Bazı gruplarda, insanların normal kısıtlandırmalardan uzaklaştığı, kendi kişiliklerini yitirdikleri ve grup normlarına daha duyarlı hale geldikleri görülmektedir (Festinger, Pepitone ve Newcomb, 1952): KİMLİK BELİRSİZLİĞİ
    • Kişilik kaybının insanı daha az kendinin bilincinde yaptığı, daha çok grubun bilincinde ve durumdaki ipuçlarına duyarlı hale getirdiğini vurgulamıştır.
      • Hemşire üniforması giymek ve şok verme
        • Üniforma giyenler daha az saldırgan

​

​

14 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Gruba bağlılığın etkisi
    • Gruba bağlılığının nedeni olumlu (grup üyelerini sevmek, grubun önemli amaçları olduğuna inanmak) ya da olumsuz (gruba çok yatırım yapmış olmak, ayrılmanın zor gelmesi, başka seçeneğinin olmaması) nedenler olabilir,
      • ANCAK GRUBA bağlılık arttıkça, gruba uyum gösterme artar.

​

​

15 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Ortamsal Etkenler

  • Azınlığın etkisi
    • Azınlığın grup üzerinde etkili olabilmesi için gerekli şartlar
      • Azınlığın fikirlerinde tutarlı olmaları ve fikirlerini savunurken kendilerine güvenmeleri gerekir.
      • Azınlık üyelerinin tutucu ve katı görünmemeleri
      • Sadece tutum ve düşünce bakımından çoğunluktan ayrılan azınlık grupları, grup üyeliği açısından ayrılanlara göre sosyal etkide daha başarılıdır.
      • Tüm özelliklere sahip olsalar da ETKİLİ OLAMAYABİLİRLER.
    • Azınlığın olması yani yaygın görüşe karşı çıkış olması, diğer kişilerin konunun üzerinde derinlemesine düşünmesini sağlar.

​

​

16 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kişisel Etkenler

  • Benliğin etkileri
  • Birey olma gereksinimi
  • Kişisel kontrol arzusu
  • Cinsiyet ve uyum

17 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kişisel Etkenler

  • Benliğin etkileri
    • İlişkisel yönleri etkili
      • Grubun fikirlerine önem verme
      • Sosyal normlara önem verme
      • Bunlara bağlı olarak daha fazla uyma davranışı
    • Bireyci yönleri etkili
      • Kendi düşünce ve ilkelerine önem verme
      • Gruba uyma zorunluluğu hissetmezler

18 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kişisel Etkenler

  • Birey olma gereksinimi
    • Bireyselliklerini korumayı kendilerine özgü olmayı önemserler
    • Herkesin yaptığını, giydiğini, söylediğini yapmak hoşlarına gitmez.
    • DOLAYISIYLA,
      • Yüksek birey olma gereksinimi içinde olanlar, çoğunluğa daha az uyarlar ve daha az UYMA DAVRANIŞI gösterirler.

19 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kişisel Etkenler

  • Kişisel kontrol arzusu
    • Kendi davranışlarımız üzerinde kişisel kontrole sahip olduğumuzu hissetmek için sosyal etkiye karşı çıkar ve uyum davranışı göstermeyiz.
      • Direnme kuramı (Brehm, 1966)
    • Burger (1987): gazete karikatürleri deneyi…

20 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kişisel Etkenler

  • Cinsiyet ve uyum
    • İlk araştırmalar: kadınlar uyum göstermeye erkeklere göre daha eğilimli…
    • Son yıllarda yapılan araştırmalar: az bir cinsiyet farkı görülmüş…
      • Cinsiyet farkının görüldüğü durumlar: yüz yüze etkileşim
        • Başkalarının kendilerini izlediğini bilen kadınlar aynı durumdaki erkeklere göre daha fazla uyum gösterirler.
    • Uyma davranışı daha çok gösteren ve göstermeyen denekler arasındaki farklar
    • Kişilik özelliklerinin birbiriyle etkileşimi ve ortamsal etkiler DAVRANIŞI etkiliyor…

21 of 25

Uyma Davranışını Etkileyen Kültürel Etkenler

  • Uyma davranışı BİREYCİ ve TOPLULUKÇU kültürler arasında farklılık gösterir.
    • Birey ve grup çıkarları karşılaştırması
  • Toplulukçu kültürlerde grup özelliği ve uyma davranışının ne yönde olduğu uyma davranışı açısından önem taşır.
    • İç grup ve dış grup karşılaştırması

​

22 of 25

İnsanlar Niçin ve Ne Tür Uyma Davranışları Gösterir?

  • İtaat
    • Uymama davranışının doğurabileceği sonuçtan çekindikleri için uyma davranışı gösterme
      • Temelinde uyulanın uyanın üstündeki gücü ya da kontrolü vardır.
  • Özdeşleşme
    • Bireyin birisinin ya da grubun fikrine ona benzeyebilmek için uyma davranışını göstermesi
      • Temelinde uyulanın cazibesi, değeri söz konusu
  • Benimseme (kendine maletme)
    • Kişinin bir kurala ya da görüşe onun gerçekten doğru olduğunu düşündüğü için uyma göstermesi
      • Temelinde inanma,doğru olarak kabul etme vardır.

23 of 25

İtaat, Özdeşleşme ve Benimsemenin Sağladığı Yarar

  • Kelman (1961)
    • Sosyal etki ve tutum değişimi süreçleri
  • İtaat
    • İnsanlar tarafından kabul edilmek, ödüllendirilmek ya da cezalandırılmak
      • Güdü: cezalandırılmamak ve ödüllendirilmek
  • Özdeşleşme
    • Değer verdiği insanlara benzeme, onlar gibi olduğunu düşünme duygusunu sağlamak ,
      • Güdü: beğenilen bir başkası gibi olmak
  • Benimseme (kendine maletme)
    • Kişinin doğruyu anlama ve uygulama gereksinmesini tatmin etmesi (Gerçeği tanımlamaya yaramak)
      • Güdü: kişinin doğru bildiği şeyi yapmak istemesi

24 of 25

Sosyal Etki ve Uyma Davranışının Kavramlaştırılması ve Çeşitleri

  • Sosyal etki ikiye ayrılır:
    • Kuralsal (normatif) sosyal etki
    • Bilgisel sosyal etki

​

  • Uymama davranışı da ikiye ayrılır:
    • Ters tepki
    • Bağımsızlık

25 of 25

Deneylerin Etikliği Üzerine

  • Psikolojik deneyler iki önemli kriter:
    • Araştırmacı denekleri her türlü zarardan korumaktan sorumludur.
    • Etik konu tek taraflı bir konu değildir.
      • İnsanların iyiliği için onları daha iyi anlamaya çalışmak.
    • ​