1 of 22

Дәріс №8�

Дәріскер: б.ғ.к., доцент Кирбаева Д.К.

Тақырып: Органикалық және бейорганикалық заттар және олардың маңыздылығы

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

 БИОТЕХНОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ

​

«ГМӨ мен органик өнімдерінің қауіпсіздігі» пәні

2 of 22

Жоспар

Кіріспе

Органикалық затардың өздеріне тəн кейбір ерекшеліктері

Органикалық затардың артықшылықтары және зияны

Органикалық химия көптеген өндірістік үрдістердің теориялық негіздері

Органикалық өнімдердің әлемдік нарығы

Органикалық шаруашылықтың нормалары мен талаптары

Тапсырма

​

​

3 of 22

Органикалық заттардың құрамына кіретін элементтер санаулы

болғанымен, олардан түзілетін органикалық заттардың саны көп.

Органикалық қосылыстарда, көбінесе, атомдар ковалентті байланыс түзеді, себебі көміртек атомына элктрондарын беру де, элетронды қосып алу да тəн емес, олар ортақ электрон жұбын түзу арқылы байланысады.

Органикалық қосылыстарға көміртек атомының қосылыстары жатады, оларды құрайтын элементтер органогендер (органикалық заттарды тудырушылар) деп аталады (С, О, Н, N, S, Р, СІ және т.б).

Кіріспе

4 of 22

Органикалық затардың өздеріне тəн кейбір ерекшеліктері бар, олар:

1. Органикалық заттар орасан көп.

2. Органикалық заттар жанғыш, қыздырғанда оңай өзгереді, өздері

тұрақсыз келеді.

3. Органикалық аттардың арасындағы реакциялар бейорганикалық

заттарға қарағанда баяуырақ жүреді.

4. Оларды қасиеттеріне қарай топтастыруға болады, олар гомологты

қатарлар деп аталады. Мұндай қатардың əрбір келесі өкілі

алдыңғысынан бір СН2-топқа артып отырады, СН2-тобы гомологты

айырма деп аталады.

5. Органикалық заттарға изомерия құбылысы тəн.

6. Органикалық заттар өсімдіктер мен жануарлардың жəне тағамның

құрамына кіреді.

5 of 22

6 of 22

Органикалық заттар

ақуыз

көмірсулар

майлар

дәрумендер

нуклейн

қышқылдары

Басқада заттар

Лимон, сүт қышқылы

7 of 22

8 of 22

Бейорганикалық заттар

су

Минералды тұздар

Ас содасы

Минералды тұздар

Қышқылдар (күкірт, азот қышқылы)

9 of 22

10 of 22

Олар тірі ағзалардың денесінде синтезделеді. Бейорганикалық заттарға элементтердің барлық периодтық жүйесіндегі металдар мен бейметалдар кіретін тұздар, оксидтер, қышқылдар жатады.

Биологиялық шыққан органикалық қосылыстардың негізгі кластары - ақуыздар, липидтер, көмірсулар, ферменттер, дәрумендер, нуклеин қышқылдарынан басқа — құрамында негізінен сутегі, азот, оттегі, күкірт, галогендер және фосфор бар.

11 of 22

Органикалық молекулаларды бейнелеу формуласы

Этанол молекуласының көлемдік моделі

12 of 22

13 of 22

Органикалық химия көптеген өндірістік үрдістердің теориялық негізі болып табылады:

1. Мұнай химиясы – мұнай өңдеу мен мұнай өнімдерін өндіру.

2. Кокс химия өндірісі – тас көмірді өңдеп кокс алумен айналысады,

ал кокс домна пешінде пайдаланылады (кокстан басқа кокс шайыры

мен газы түзіледі, олар əрі қарай өндірілетін бағалы шикізаттар).

3. Жоғары молекулалы заттар өндіру – синтетикалық талшықтар,

каучук, пластмасса алумен шұғылданады.

4. Лак-бояу өндірісі.

5. Улы химикаттар (S¸ N¸ P) – органикалық заттар жəне органикалық

тыңайтқыштар алу

6. Дəрі-дəрмек өндірісі: синтетикалық жолмен жəне табиғи

қосылыстардан бөліп алу.

7. Ағаш өңдеу мен целлюлоза-қағаз өндірісі.

8. Тірі ағзаларда жүретін химиялық үрдістерді биохимия зерттейді,

бұл медицинамен жəне биологиямен тығыз байланысқан сала.

14 of 22

Органикалық ауыл шаруашылығының артықшылықтары

  • генетикалық түрлендірілген организмдер қолданылмайды;
  • денсаулыққа, соның ішінде аллергияға қауіп төндірмейді;
  • топырақ эрозиясының алдын алады;
  • су ресурстары мен су сапасын сақтайды;
  • ферма қызметкерлерінің денсаулығын қорғайды;* биоәртүрлілікке ықпал етеді;
  • гумификация арқылы топырақтың құнарлылығын арттырады;
  • шағын фермалар мен ауыл тұрғындарын сақтайды;
  • қатаң сапа стандарттарын қамтамасыз етеді;
  • тағамдардың дәмі мен тағамдық қасиеттері жақсы.

15 of 22

Органикалық өнімдердің әлемдік нарығы

Органикалық өнімдер нарығы әлемдегі ең қарқынды дамып келе жатқан нарықтардың бірі болып табылады:

2021 жылы нарық көлемі 221,3 миллиард АҚШ долларын құрады және 2025 жылға қарай 380,8 миллиард АҚШ долларына дейін өседі деп болжануда.

Жылына 14%-дан астам өсім.

2025 жылға қарай органикалық өнімдер нарығының көлемі әлемдік ауыл шаруашылығы нарығының 3-5%-ын құрауы мүмкін деп жоспарлануда.

Әлемде органикалық өнімдерді үнемі тұтынатын адамдардың саны да 15 жыл ішінде кем дегенде бес есе өсіп, ~ 700 миллион адамды құрады.

Негізгі тұтынушылар – табысты, дамыған елдерде тұратын жоғары немесе орташа табысы бар адамдар.

2016 жылы еуропалық елдер алғаш рет ЕО-да органикалық азық-түлікті тұтыну нарығы оның өндірісінен жылдам өсіп жатқанын мойындады.

16 of 22

17 of 22

18 of 22

Америка Құрама Штаттары органикалық өнімдердің жетекші тұтынушысы (44,7 миллиард еуро), одан кейін Германия (12,0 миллиард еуро) және Франция (11,3 миллиард еуро) болып табылады.

Дүние жүзінде 3,1 миллионнан астам сертификатталған өндірушілер бар.Үндістан ең көп өндірушілер (1 366 000) ел болып қала береді, одан кейін Уганда (210 000) және Эфиопия (204 000).

Жалпы алғанда, 2019 жылдың соңында органикалық ауыл шаруашылығы саласында 72,3 млн га жер аумағы сертификатталды (әлемдегі барлық ауыл шаруашылығы алқаптарының 1,5%).

Органикалық ауылшаруашылық алқаптарының ең үлкен ауданы Австралияда (35,7 млн ​​га), одан кейін Еуропада (16,5 млн га) және Латын Америкасында (8,3 млн га) орналасқан.

19 of 22

Органикалық шаруашылықтың нормалары мен талаптары

Органикалық шаруашылықтың нормалары мен талаптары:

  • Өндірісте химиялық препараттарды қолдану (пестицидтер, минералды тыңайтқыштар, антибиотиктер, өсуді ынталандырғыштар);
  • Экоөнімдердің құрамында жасанды қоспалардың болуы (консерванттар, тұрақтандырғыштар, дәм күшейткіштер);
  • Гендік инженерияның әдістері мен құралдарын пайдалану.

Органикалық табиғи өнімдердің құрамында кемінде 95% органикалық ингредиенттер бар және сонымен қатар экостандарттарға сәйкестігін растайтын тәуелсіз ресейлік немесе халықаралық сертификаттау органымен сертификатталған.

20 of 22

Бақылау сұрақтары

  • Органикалық химия көптеген өндірістік үрдістердің теориялық негіздеріне сипаттамалар беріңіз
  • Органикалық өнімдердің әлемдік нарығына тоқталыңыз
  • Бейорганикалық заттар және олардың маңыздылығы қандай?
  • Органикалық шаруашылықтың нормалары мен талаптары қандай?

21 of 22

Оқу әдебиеттері:�

  • 1. Биологическая безопасность. Современные методические подходы к оценке качества пищевой, фармакологической и сельскохозяйственной продукции С. Е. Дромашко и др.; ред. А. В. Кильчевский; - Минск: Беларуская навука, 2017. - 219 с.
  • 2. Энциклопедия ГМО: мифы и правда / Дж. Фейган, М. Антонио, К. Робинсон ; перевод с английского Н. Струбцовой, научный редактор О. О. Синицына ; Общественная ассоциация генетической безопасности. - Москва : Издательство М. Б. Смолина (ФИВ), 2020. - 359 с.
  • 3. Ермоленков В.В. Органическое сельское хозяйство: устойчивая перспектива. - Минск: Донарит, 2013. - 104 с.
  • 4. Кочурко В.И., Абарова Е.Э., Зуев В.Н., Основы органического земледелия. Практическое пособие 2013. - Минск: Донарит, 2013. - 176 с.
  • 5. Ферменты в пищевой промышленности [Текст] / под ред.: Р. Дж. Уайтхерста, М. ван Оорта; пер. с англ. 2-го изд. д-ра хим. наук С. В. Макарова. - Санкт-Петербург : Профессия, 2014. -404с.

​

1. http://elibrary.kaznu.kz/ru

2.http://bio-x.ru/

3.http://www.biotechnolog.ru

4.http://www.bioinform.ru/

5.http://rusbiotech.ru

6.https://cyberleninka.ru/article/n/perspektivy-razvitiya-geneticheski-modifitsirovannyh-kultur

22 of 22

���НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!�