2 of 21

Πηγή: http://www.venetokleio.gr

🏳 Το κείμενο του σχολικού βιβλίου με πλαγιότιτλους

Αίτια εξωτερικού δανεισμού

Οι περιπέτειές τους

Νέα δάνεια

Αίτια

Συνέπειες

4 of 21

Ο ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΔΑΝΕΙΣΜΟΣ ΩΣ ΤΟ 1861

5 of 21

Από τα χρόνια της Επανάστασης, ο δανεισμός υπήρξε μία σημαντική παράμετρος της λειτουργίας του ελληνικού κράτους. ΑΙΤΙΑ
Αυτό ήταν φυσικό για ένα κράτος που ξεκινούσε από το μηδέν και δεν κληρονόμησε από το προηγούμενο καθεστώς οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα.
Τα πρώτα δάνεια κι οι περιπέτειές τους
Είναι γνωστές οι περιπέτειες των δανείων του Αγώνα στη χρηματαγορά του Λονδίνου καθώς και η σύναψη νέων δανείων, που συνόδευσε την άφιξη των Βαυαρών το 1832. Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν την αποπληρωμή των επαναστατικών δανείων, γεγονός που απομόνωσε τη χώρα από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.

Να παρουσιάσετε τον εξωτερικό δανεισμό του ελληνικού κράτους από τα χρόνια της Επανάστασης ως τη δεκαετία του 1860.

6 of 21

Από τα χρόνια της Επανάστασης, ο δανεισμός υπήρξε μία σημαντική παράμετρος της λειτουργίας του ελληνικού κράτους. ΑΙΤΙΑ
Αυτό ήταν φυσικό για ένα κράτος που ξεκινούσε από το μηδέν και δεν κληρονόμησε από το προηγούμενο καθεστώς οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα.
Τα πρώτα δάνεια κι οι περιπέτειές τους
Είναι γνωστές οι περιπέτειες των δανείων του Αγώνα στη χρηματαγορά του Λονδίνου καθώς και η σύναψη νέων δανείων, που συνόδευσε την άφιξη των Βαυαρών το 1832. Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αρνήθηκαν την αποπληρωμή των επαναστατικών δανείων, γεγονός που απομόνωσε τη χώρα από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.

Να παρουσιάσετε τον εξωτερικό δανεισμό του ελληνικού κράτους από τα χρόνια της Επανάστασης ως τη δεκαετία του 1860.

7 of 21

▼ Τα δάνεια ωφέλησαν τον Αγώνα και πώς; Μήπως αποτέλεσαν μια ευκαιρία γρήγορου πλουτισμού για τους τοκογλύφους της εποχής; Τι σημαίνει σήμερα η φράση «χρωστάω τα δάνεια της Αγγλίας»;

▲ Πηγή: http://museduc.gr/docs/Istoria/C/LAI_K03_K04.pdf

8 of 21

Ο ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΣ ΔΑΝΕΙΣΜΟΣ

ΑΠΟ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1860 ΚΑΙ ΜΕΤΑ

9 of 21

Ποιοι παράγοντες οδήγησαν την Ελλάδα σε νέο εξωτερικό δανεισμό από τη δεκαετία του 1860 και πώς εξελίχθηκε η κατάσταση μέχρι τη δεκαετία του 1880;

Δεκαετία 1860

Η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1860 και μετά 🠞οδήγησε αναγκαστικά σε νέο δανεισμό.

Αλλά: (ΑΙΤΙΑ)

✔ Οι περιορισμένοι πόροι της χώρας,

✔ σε συνδυασμό με τα έκτακτα έξοδα που επέβαλαν οι διαρκείς εθνικές κρίσεις,

🠞 καθιστούσαν αδύνατη την εξοικονόμηση κεφαλαίων για δημόσιες επενδύσεις.

Δεκαετία 1880

(ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ) Ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε κατά τη δεκαετία του 1880,
και μέσα σε λίγα μόλις χρόνια η χώρα βρέθηκε 🠞 να οφείλει ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της.

10 of 21

Ποιοι παράγοντες οδήγησαν την Ελλάδα σε νέο εξωτερικό δανεισμό από τη δεκαετία του 1860 και πώς εξελίχθηκε η κατάσταση μέχρι τη δεκαετία του 1880;

Δεκαετία 1860

Η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης από τη δεκαετία του 1860 και μετά 🠞οδήγησε αναγκαστικά σε νέο δανεισμό.

Αλλά: (ΑΙΤΙΑ)

✔ Οι περιορισμένοι πόροι της χώρας,

✔ σε συνδυασμό με τα έκτακτα έξοδα που επέβαλαν οι διαρκείς εθνικές κρίσεις,

🠞 καθιστούσαν αδύνατη την εξοικονόμηση κεφαλαίων για δημόσιες επενδύσεις.

Δεκαετία 1880

(ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ) Ο εξωτερικός δανεισμός διογκώθηκε κατά τη δεκαετία του 1880,
και μέσα σε λίγα μόλις χρόνια η χώρα βρέθηκε 🠞 να οφείλει ποσά πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της.

11 of 21

Ομολογία του 1885

Σχολιάστε τα κυκλωμένα

σημεία:

▲ Με βάση τον πίνακα και τις ιστορικές σας γνώσεις να περιγράψετε την πορεία του δανεισμού στην Ελλάδα από το 1880 έως το 1892. Πώς χρησιμοποιήθηκαν τα δάνεια αυτά;

12 of 21

Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων αυτών χρησίμευσε:

1. για την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων των εθνικών προϋπολογισμών,

2. καθώς και των δαπανών των στρατιωτικών κινητοποιήσεων (του 1877-1880 και του 1885-1886) και των εξοπλισμών (26.000.000 δραχμές από τα δάνεια χρησιμοποιήθηκαν για τη ναυπήγηση τριών θωρηκτών το 1889).

3. Επίσης μεγάλα ποσά διατέθηκαν για την αποπληρωμή παλαιότερων δανείων.

4. Μικρό μέρος απέμενε για παραγωγικές επενδύσεις και δημόσια έργα 🡺 ποσό όμως απαραίτητο, χωρίς το οποίο τα έργα αυτά δεν θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν.

Πώς αξιοποίησε το ελληνικό κράτος τα δάνεια που συνήψε με το εξωτερικό κατά τον 19^ο αι.;

13 of 21

Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων αυτών χρησίμευσε:

1. για την κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων των εθνικών προϋπολογισμών,

3. Επίσης μεγάλα ποσά διατέθηκαν για την αποπληρωμή παλαιότερων δανείων.

Πώς αξιοποίησε το ελληνικό κράτος τα δάνεια που συνήψε με το εξωτερικό κατά τον 19^ο αι.;

14 of 21

► «Ο τρέχων κατόπιν του ισοζυγίου και μη φθόνων ποτέ αυτού». Γελοιογραφία από την εφημερίδα «Νέος Αριστοφάνης», που σατιρίζει την προσπάθεια του Τρικούπη να καλύψει το δημόσιο έλλειμμα. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.

Βαλκάνια 1885

15 of 21

Να χαρακτηρίσετε τις ακόλουθες προτάσεις ως προς την ορθότητά τους, γράφοντας τη λέξη «σωστό» ή «λάθος» δίπλα από τον αριθμό που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση:

Ο εξωτερικός δανεισμός του ελληνικού κράτους μειώνεται μετά το 1880. 25966

Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αποπλήρωσαν τα επαναστατικά δάνεια. 25972, 27443

Οι Οθωνικές κυβερνήσεις αποπλήρωσαν όλα τα επαναστατικά δάνεια. 26192, 30821

Ο εξωτερικός δανεισμός της Ελλάδας διογκώθηκε κατά τη δεκαετία του 1830. 27444

Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων που έλαβε η Ελλάδα κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή δημόσιων έργων και άλλες παραγωγικές επενδύσεις. 28584

Το μεγαλύτερο μέρος του εξωτερικού δανεισμού της Ελλάδας στη δεκαετία του 1880 χρησίμευσε για παραγωγικές επενδύσεις και την κατασκευή δημοσίων έργων. 29687

Οι Οθωνικές κυβερνήσεις προέβησαν σε αποπληρωμή των επαναστατικών δανείων. 29982

16 of 21

1824/5	1832			1860	1870	1880

Δεκαετία του 1860 και μετά: νέος δανεισμός, στον οποίο οδήγησε η αλλαγή των ρυθμών ανάπτυξης.

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ: Σύναψη δανείων στη χρηματαγορά

του Λονδίνου

ΑΦΙΞΗ ΒΑΥΑΡΩΝ: Σύναψη

νέων δανείων

ΟΘΩΝΑΣ

ΟΘΩΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: Απομόνωση της χώρα από διεθνείς χρηματαγορές

Διόγκωση του εξωτερικού δανεισμού

ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ

ΑΓΩΝΑΣ

17 of 21

ΘΕΜΑΤΑ

ΑΠΟ ΤΟ Κ.Ε.Ε.

18 of 21

ΘΕΜΑ 1 Δάνεια

Ο Α. Συγγρός είχε κινητοποιήσει συστηματικά για την διευκόλυνση των Ελλήνων που επιθυμούσαν να αγοράσουν ελληνικά χρεώγραφα του εξωτερικού, τόσο την Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας, όσο και την περίφημη Τράπεζα Κωνσταντινουπόλεως. Και πραγματικά, πολλοί ήταν εκείνοι που, μολονότι Έλληνες, προτιμούσαν να δανείζουν στο ελληνικό κράτος από τα χρηματιστήρια του εξωτερικού ως αλλοδαποί σύμφωνα με τους κανόνες της διεθνούς χρηματαγοράς, παρά ως ημεδαποί σύμφωνα με τους εγχώριους κανόνες. Αυτό εξηγείται από το ότι οι εγγυήσεις που πρόσφερε ο Τρικούπης στους αλλοδαπούς δανειστές ήταν ασύγκριτα ανώτερες από εκείνες που πρόσφερε προς τους εγχώριους.

Έτσι, κατά τον Άγγλο εμπειρογνώμονα Εδ. Λώ, το 1892 βρίσκονταν στα χέρια Ελλήνων της ημεδαπής, ελληνικά χρεώγραφα του εξωτερικού αξίας περίπου 60-80.000.000 χρ. φρ. Επιπλέον θα έπρεπε να προστεθούν τα χρεώγραφα που κατείχαν οι Έλληνες του εξωτερικού. Κατά τον Α. Ανδρεάδη, η συνολική αξία των χρεωγράφων που βρίσκονταν σε χέρια Ελλήνων ήταν ίση με 15% του συνολικού ποσού των δανείων ενώ κατ’ άλλους το ποσοστό αυτό έφθανε στην πραγματικότητα ως 30%.

Η υπηρεσία του δημοσίου χρέους απορροφούσε ένα συνεχώς αυξανόμενο ποσό (σε εκ. δρχ.)

19 of 21

Είναι προφανές ότι το δάνειο του εξωτερικού έγιναν τελικά ένας παράγοντας που συνέβαλε στη διεύρυνση (και όχι στην κάλυψη) του ελλείμματος και μέσω αυτής στην οικονομική χρεωκοπία του1893. Με άλλα λόγια, τα δάνεια αντί να αναστείλουν την πτώχευση, την επέσπευσαν. Όμως από την άλλη πλευρά, ο Τρικούπης, χάρη στα δάνεια, πέτυχε κατά την «τρελή δεκαετία» (κατά την έκφραση του Thery), 1882-1892, να έχει στη διάθεσή του όλα τα απαιτούμενα χρηματοδοτικά μέσα ...

«Ακατανόητον μου φαίνεται πως μέχρι του 1890, οι ξένοι κεφαλαιούχοι εδείχθησαν τόσον πρόθυμοι να μας δανείσωσι τοσαύτα εκατομμύρια», γράφει ο Α. Ανδρεάδης. Πραγματικά, απορεί κανείς τι είδους εμπιστοσύνη ήταν αυτή που έδειχναν οι κύκλοι του κεφαλαίου σε ένα κράτος που είχε επανειλημμένα πτωχεύσει στο παρελθόν, που δεν παρουσίαζε καμιά οικονομική σταθερότητα προτιμήσεως των Ευρωπαίων υπέρ της οθωμανικής ακεραιότητας. Ο ίδιος ο Ανδρεάδης επικαλείται τρεις λόγους στην προσπάθειά του να εξηγήσει αυτό το «παράδοξο». Κατά πρώτο, αναφέρει την εμπιστοσύνη των ξένων προς τον Τρικούπη ... Και τέλος, ο ίδιος αναφέρει τον τρίτο λόγο, ο οποίος στην ουσία είναι και ο μοναδικός: «οι Ευρωπαίοι κεφαλαιούχοι παρεκινήθησαν να μας δανείσωσι τα εκατομμύρια των λόγω των επικρατούντων εκεί χαμηλών τόκων».

Έτσι, ο τόκος των δανείων ήταν σχετικά χαμηλός, γιατί την ίδια εποχή στην Ευρώπη ήταν κατά 4 με 5 φορές χαμηλότερος. Εξάλλου οι δανειστές, εκμεταλλευόμενοι την ανάγκη για κεφάλαια του ελληνικού κράτους, δέχονταν βέβαια μια μακροχρόνια διορία χρεωλυσίας (75-100 έτη), αλλά επέβαλλαν και μια τιμή εκδόσεως εξαιρετικά χαμηλή. Αποτέλεσμα ήταν ότι οι δανειστές με φαινομενικό τόκο 5% στην πραγματικότητα αποκαθιστούν το αρχικό τους κεφάλαιο σε λιγότερο από 10 χρόνια και τα συνεχιζόμενα τοκοχρεωλύσια ήταν γι’ αυτούς καθαρό κέρδος.

20 of 21

Έτσι, αν δάνειζαν την Ελλάδα το έκαναν γιατί οι άλλες λύσεις στον ευρωπαϊκό χώρο είχαν περιορισθεί. Τα δάνεια δεν έγιναν λόγω της εμπιστοσύνης τους προς την Ελλάδα, αλλά «παρά την έλλειψιν εμπιστοσύνης». Στόχος των δανειστών ήταν να έχουν αποκαταστήσει το κεφάλαιο τους το συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα, ώστε να απαλλαγούν έγκαιρα από τις αγωνίες που τόσο άφθονα τους πρόσφερε ένα κράτος σαν το ελληνικό.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ΄, σ. 79

Ο ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ ΑΓΩΝΙΖΟΜΕΝΟΣ ΠΡΟΣ ΕΥΡΕΣΙΝ ΔΑΝΕΙΟΥ

Η χρηματοδότηση της ανορθωτικής προσπάθειας του Χ. Τρικούπη και του «ειρηνοπόλεμου» της κυβερνήσεως Θ.Δηλιγιάννη, το 1886, εξανάγκασε το ελληνικό δημόσιο να αποδυθεί σε αγώνα εξευρέσεως νέων πιστωτών. Η πολιτική αυτή υπήρξε το κυριότερο αίτιο της πτωχεύσεως του 1893. Επάνω: γελοιογραφία από το «Νέο Αριστοφάνη», που εικονίζει τον Τρικούπη σε εναγώνια αναζήτηση νέου δανείου (Αθήνα, Εθν. Ιστορικό Μουσείο).

⮊ Με βάση το παράθεμα, την εικόνα και τις ιστορικές σας γνώσεις:

Να παρουσιάσετε τα αίτια των επανειλημμένων δανεισμών των ελληνικών κυβερνήσεων και τις θετικές και αρνητικές συνέπειες τους στην εθνική οικονομία.

21 of 21

ΔΑΝΕΙΑ

Συνέδριο του Βερολίνου, η Ελλάδα, αποκλεισμένη ως τότε και επί πέντε σχεδόν δεκαετίες, από τα ξένα χρηματιστήρια και από την εγγυητική κάλυψη των Μεγάλων Δυνάμεων, υποχρεώθηκε να προχωρήσει σε διακανονισμό των παλαιών χρεών της (δάνεια του 1824, 1825 και 1832), για να μπορέσει να έχει επιτέλους πρόσβαση στα εν λόγω χρηματιστήρια και στον “πακτωλό” των εξωτερικών δανείων. Υπάρχει κάποια σύμπτωση, για να μην πούμε συνενοχή, ανάμεσα στην ανάγκη του ελληνικού κράτους να εξασφαλίσει χρηματοδότηση και στην έγνοια των Ευρωπαίων να απασχολήσουν τα αδρανή κεφάλαιά τους. Κατά τον ίδιο τρόπο είναι κοινές οι ευθύνες για τις καταχρήσεις που έγιναν τόσο από την πλευρά των πιστωτών (βλέπε π.χ. τους όρους έκδοσης των δανείων ή την “ευκολία” με την οποία τα δάνεια συσσωρεύονται), όσο και από την πλευρά των πιστούχων κυβερνήσεων, στο θέμα της διαχείρισης των δανείων. Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, αν η υπέρμετρη επιβάρυνση του δημόσιου χρέους οδήγησε αναπόφευκτα “εις την οδόν την ευθέως άγουσαν εις την εν Κωνσταντινουπόλει και εν Αιγύπτω συστηματοποιηθείσαν χρεωκοπίαν”, όπως είχε προβλέψει από το 1879 ο Ιωάννης Σούτσος, δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε από την άλλη πλευρά, πως θα ήταν δυνατό να πραγματοποιηθούν, χωρίς τα εξωτερικά δάνεια, ορισμένα δημόσια έργα ή η αναδιοργάνωση του στρατού που ανέλαβαν οι κυβερνήσεις της εποχής.

Χ. Αγριαντώνη, ο.π., σ.σ. 258, 259