VIỆN HUYẾT HỌC - TRUYỀN MÁU TW

SÀNG LỌC CÁC BỆNH NHIỄM TRÙNG LÂY QUA ĐƯỜNG TRUYỀN MÁU

Mục tiêu

1. Thông tin về ATTM
2. Tác nhân gây bệnh, giai đoạn cửa sổ trong sàng lọc
3. Kỹ thuật sàng lọc
4. Những điểm cần chú ý trong sàng lọc
5. Khuyến cáo về kỹ thuật và sinh phẩm sử dụng trong sàng lọc

​

2

TÌNH HÌNH CHUNG��Trên thế giới �

• Ngày càng có nhiều các biến thể của các virus.

​

• Kỹ thuật sinh học phân tử đang dần thay thế kỹ thuật ELISA.

​

• Sử dụng các hình thức truyền máu mới như: truyền máu từng phần, truyền máu tự thân…

​

• Sử dụng phương pháp tiệt trùng chế phẩm máu mà không ảnh hưởng đến hoạt tính của chúng.

3

Tại Việt Nam

• Đã trang bị hệ thống sàng lọc các bệnh nhiễm trùng lây qua đường truyền máu tại cơ sở truyền máu cấp tỉnh, huyện từ 1997 tuy nhiên đến nay đã trở nên lạc hậu và không đáp ứng được yêu cầu ATTM: độ nhạy, độ đặc hiệu cao

​

• Kỹ thuật sàng lọc các bệnh nhiễm trùng qua đường máu còn lạc hậu chưa đáp ứng được yêu cầu rút ngắn giai đoạn cửa sổ

​

• Nhận thức của người dân về hiến máu nhân đạo còn thấp.

​

• Chưa có điều kiện để ứng dụng các kỹ thuật truyền máu hiện đại.

​

4

Các mục tiêu an toàn truyền máu

• Bảo đảm 100% đơn vị máu được sàng lọc 5 bệnh trước khi truyền.

​

• Đẩy mạnh cuộc vận động hiến máu theo hai hướng
• Có nhiều người tự nguyện cho máu
• Duy trì và phát triển nguồn người cho máu an toàn.

​

• Đổi mới, bổ xung các trang thiết bị kỹ thuật cho các trung tâm truyền máu.

​

• Hình thành hệ thống truyền máu lâm sàng.

​

5

Các giải pháp

• Hoàn thiện trang bị kỹ thuật giai đoạn 1.
• Nâng cấp các phòng xét nghiệm sàng lọc.
• Đẩy mạnh vận động hiến máu nhân đạo.
• Ứng dụng công nghệ tách các thành phần máu ở 14 tỉnh có thành phố.
• Khuyến khích các loại hình truyền máu mới.
• Xây dựng phòng xét nghiệm chuẩn thức quốc gia.

​

6

• Đảm bảo tối đa điều kiện tiệt trùng, phòng tránh lây nhiễm HIV, HCV, HBV.

​

• Củng cố hệ thống tổ chức quản lý, bổ xung đào tạo cán bộ, tăng cường công tác kiểm tra giám sát.

​

• Nhà nước có chính sách quốc gia về người cho máu.

​

• Kiến nghị với nhà nước để có chương trình quốc gia về truyền máu và truyền máu an toàn.

​

7

Thực hiện an toàn truyền máu

1 An toàn cho người cho máu

- Tôn trọng tinh thần tự nguyện của người có khả năng cho máu.

• Khám tuyển lâm sàng kỹ để không lấy máu ở những người không đủ điều kiện cho máu.
• Tư vấn để nâng cao hiểu biết của người cho máu và hiến máu.
• Bảo đảm vô trùng tuyệt đối khi lấy máu.

8

2. An toàn cho nhân viên y tế.

​

• Trang bị đầy đủ những dụng cụ và phương tiện cần thiết cho công tác lấy máu.

​

- Nhân viên y tế phải tuân thủ nghiêm ngặt qui định tiệt trùng trong phòng thí nghiệm và trong bệnh viện.

9

3 An toàn cho người nhận máu.

- Tổ chức sàng lọc tốt các bệnh lây truyền qua đường truyền máu: HIV, HCV, HBV sốt rét, giang mai.

​

10

I. CÁC TÁC NHÂN GÂY BỆNH

NỘI DUNG

I.Các tác nhân gây bệnh

1.1 Vi rút gây suy giảm miễn dịch (HIV)

1.2 Vi rút gây viêm gan B (HBV)

1.3 Vi rút gây viêm gan C (HCV)

1.4 Giang mai

1.5 Sốt rét

II. Các kỹ thuật sàng lọc máu

2.1. EIA/ELISA

2.2. Ngưng kết

2.3. Thử nghiệm nhanh

2.4. Lựa chọn thử nghiệm

12

Virus gây suy giảm miễn dịch (HIV)

♦ §Æc ®iÓm sinh häc

• Thuộc họ Retroviridae, nhóm lentivirus
• 2 týp: HIV1, HIV2
• Cấu trúc:
• Vỏ ngoài: gp 120, gp41
• Vỏ trong: p17, p24
• Lõi
• Genome: 2 sợi RNA
• Các gen cấu trúc:

gag: mã hoḠp17, p24, p7, p9

pol: mã hoá protease, reverse transcriptase, integrase

env: mã hoá gp120, gp41

​

​

13

14

Chẩn đoán HIV

• Các dấu ấn có giá trị chẩn đoán HIV: RNA, kháng nguyên p24, kháng thể:
• Các kỹ thuật phát hiện:
• Nhóm kỹ thuật khẳng định: PCR, Western Blot, RIPA, nuôi cấy virus, phát hiện p24
• Nhóm kỹ thuật sàng lọc: ELISA, SHPT,ngưng kết, thử nhanh

Tại viện HH-TMTW

2004: thu gom 35.287ĐVM có 0.07%(+)

2005: thu gom52.213ĐVM có 0.02%(+)

2006:thu gom 66.514ĐVM có 0.024%(+)

​

15

16

Virus viêm gan B

• Thuộc họ Hepadnaviridae
• Còn gọi là thể Dane, đường kính 42 nm
• Cấu trúc:
• Vỏ: có 3 loại kháng nguyên bề mặt: HBsAg: nhỏ, trung bình, lớn
• Capsid: Kháng nguyên lõi (HBcAg), bao bọc nhân
• Genome: sợi DNA kép, đóng vòng không hoàn toàn

17

CÊu tróc virót HBV

​

​

18

19

Diễn biến huyết thanh ở các trường hợp

hồi phục sau nhiễm HBV cấp

Số tuần sau lây nhiễm

Hiệu

giá

Triệu chứng

HBeAg

anti-HBe

anti-HBc tæng sè

IgM anti-HBc

anti-HBs

HBsAg

0

4

8

12

16

28

32

36

20

24

52

100

Ph¸t hiÖn HBV

• §­êng l©y truyÒn: nh­ HIV
• XÐt nghiÖm chÈn ®o¸n:
• Tña trªn gel th¹ch
• Ng­ng kÕt h¹t (latex hoÆc gelatin)
• Kü thuËt chÈn ®o¸n nhanh
• MiÔn dÞch g¾n men (ELISA)
• Phãng x¹ miÔn dÞch (RIA)
• PCR HBV DNA

Tại viện HH-TMTW: 2004: thu gom 35.287ĐVM có 2%(+)

2005: thu gom52.213ĐVM có 0.08%(+)

2006:thu gom 66.514ĐVM có 0.1%(+)

​

20

Virus viªm gan C (HCV)

• §Æc ®iÓm sinh häc:
• Thuéc hä Flaviridae
• CÊu tróc:
• Vá: lipid vµ protein xuyªn mµng gióp tiÕp cËn tÕ bµo
• Nh©n:
• Capsid: c¸c protein ®iÒu hoµ sao chÐp gen
• Genome: sîi RNA ®¬n:

♠Gen cÊu tróc: C, E1, E2…

♠Gen kh«ng cÊu tróc: NS2-NS5…

Tại viện HH-TMTW: 2004: thu gom 35.287ĐVM có 0.5%(+)

2005: thu gom 52.213ĐVM có 0.27%(+)

2006:thu gom 66.514ĐVM có 0.3%(+)

​

21

CÊu tróc genom vµ c¬ së ®Ó ph¸t triÓn c¸c bé sinh phÈm � miÔn dÞch g¾n men anti-HCV

22

23

DiÔn biÕn huyÕt thanh ë c¸c tr­êng hîp håi phôc sau nhiÔm HCV cÊp

TriÖu chøng +/-

Thêi gian sau l©y nhiÔm

HiÖu gi¸

anti-HCV

ALT

Bình thường

0

1

2

3

4

5

6

1

2

3

4

N¨m

Th¸ng

HCV RNA

Giang mai

• §Æc ®iÓm sinh häc:

♦ Vi khuÈn h×nh xo¾n, th©n gåm 3 líp

♦ Cã 4 d­íi nhãm:

T. pallidum pallidum

T. pallidum pertenuve

T. pallidum carateum

T. pallidum endemicum

♦ §­êng l©y nhiÔm:

♠ §­êng t×nh dôc

♠ TruyÒn m¸u

♦ MÑ con

​

24

L©m sµng cña nhiÔm giang mai

• §Æc ®iÓm l©m sµng
• Giang mai m¾c ph¶i: ng­êi lín
• Thêi kú 1: h¹ cam cøng xuÊt hiÖn ë ®­êng sinh dôc
• Thêi kú 2: ®èm ®á kh¾p c¬ thÓ, h¹ch b¹ch huyÕt s­ng
• Thêi kú 3: g«m ë da vµ x­¬ng, tæn th­¬ng hÖ tim m¹ch, thÇn kinh
• Giang mai bÈm sinh: trÎ em
• L©y tõ mÑ sang con
• trÎ sinh ra cã môn ë lßng bµn tay, ch©n, ®iÕc, viªm gi¸c m¹c, mï loµ

25

C¸c ph­¬ng ph¸p chÈn ®o¸n

• Soi kÝnh hiÓn vi
• Thö nghiÖm VDRL
• Thö nghiÖm TPHA
• Kü thuËt EIA

​

Tại viện HH-TMTW:

2004: thu gom 35.287ĐVM có 0.04%(+)

2005: thu gom52.213ĐVM có 0.09%(+);

2006: thu gom 66.514ĐVM có 0.06%(+)

​

26

Sèt rÐt

• §Æc ®iÓm sinh häc:
• Thuéc líp protozoa
• 4 lo¹i ký sinh trïng sèt rÐt:
• Plasmodium vivax
• Plasmodium ovale
• Plasmodium malariae
• Plasmodium falciparum (cã thÓ g©y tö vong)
• §­êng l©y nhiÔm: muçi, ®­êng truyÒn m¸u

​

27

XÐt nghiÖm chÈn ®o¸n

​

• Kü thuËt giät ®µn, giät ®Æc
• Kü thuËt huúnh quang, miÔn dÞch
• Kü thuËt ng­ng kÕt h¹t
• Kü thuËt EIA
• Kü thuËt QBC (Quantity of Blood Cells)

28

II. Các kỹ thuật sàng lọc

C¸c lo¹i kü thuËt

• Kü thuËt sinh häc ph©n tö
• Kü thuËt huyÕt thanh häc:
• Kü thuËt miÔn dich g¾n men (EIA/ELISA)
• Kü thuËt ng­ng kÕt (PA)
• Kü thuËt nhanh (quick test)

30

ELISA gi¸n tiÕp

• Ph¸t hiÖn nhê kh¸ng thÓ kh«ng ®Æc hiÖu
• KN + KT + KT b¸m
• Monolisa anti-HCV PLUS version 2
• Monolisa anti-HBc Plus

31

ELISA kÑp giữa (sandwich)

• Ph¸t hiÖn b»ng kh¸ng thÓ hoÆc kh¸ng nguyªn ®Æc hiÖu
• KT + KN + KT b¸m: Monolisa Ag HBs PLUS
• KN + KT + KN: Genscreen HIV 1/2 version 2

32

KT b¸m

KN cÇn ph¸t hiÖn

Pha r¾n = KT

ELISA c¹nh tranh

• Phát hiện nhờ kháng nguyên hoặc kháng thể loại tương tự
• KN + KT (cạnh tranh với) KT bám
• Monolisa anti-HBc (cũ)
• Platelia CMV

33

Xét nghiệm ngưng kết

• Là xét nghiệm phát hiện kháng thể nhờ sự ngưng kết của các hạt đã gắn kháng nguyên
• Các hạt gelatin được gắn kháng nguyên tái tổ hợp gp41, p24 HIV-1 và gp36 HIV-2
• Sự ngưng kết xảy ra giữa các hạt gelatin và kháng thể của HIV trong huyết thanh.

​

34

Kháng thể anti-HIV 1/2

Hạt gelatin

Kháng nguyên HIV 1/2

PHAÛN ÖÙNG NGÖNG KEÁT

35

THỬ NGHIỆM NHANH

​

​

36

Nguyên lý chung: kháng nguyên (kháng thể) cố định trên màng thấm/ bản thấm sẽ phản ứng với thành phần tương ứng trong mẫu huyết thanh. Phức hợp kháng nguyên kháng thể sẽ được phát hiện bằng sự hiện màu

Theo từng loại kít, nguyên lý có thể biến đổi thành các dạng:

• Miễn dịch sắc ký
• Lọc miễn dịch
• EIA thông thường

37

Nhoû maãu

Ñoïc keát quaû

döông aâm laøm laïi

XEÙT NGHIEÄM NHANH: DETERMINE

Lùa chän thö nghiÖm

• Tuú thuéc vµo hoµn c¶nh:
• CÊp cøu (chØ lµm 1-35 xÐt nghiÖm): xÐt nghiÖm nhanh. Trường hợp này cần có giấy cam đoan của gia đình bệnh nhân
• Các xét nghiệm sàng lọc cho virus bắt buộc phải làm kỹ thuật ELISA
• Lùa chän xÐt nghiÖm cã ®é ®Æc hiÖu vµ ®é nh¹y cao

38

Một số yếu tố tác động tới chương trình sàng lọc

• Đào tạo cán bộ: có nhân viên phụ trách đào tạo, loại hình đào tạo, thời gian đào tạo, có đào tạo thường xuyên đều đặn không
• Nhu cầu về dụng cụ và thuốc thử
• Cung cấp kít chẩn đoán, thực tế sử dụng, kiểm tra lô sinh phẩm
• Bảo quản sinh phẩm: nhiệt độ bảo quản..
• Loại mẫu và chất lượng mẫu gửi XN
• Những áp lực về thời gian

​

​

39

Lưu trữ kết quả và mẫu xét nghiệm

• Ghi tên kỹ thuật, người làm xét nghiệm, có vấn đề gì trong quá trình làm xét nghiệm
• Nếu cần làm xét nghiệm khẳng định: tên kỹ thuật, tên kít sử dụng, mẫu xét nghiệm: chất lượng mẫu khi nhận, mã số của mẫu
• Ghi chép kết quả xét nghiệm: mã số của mẫu, ngày làm XN, số lô thuốc thử, kết quả XN, người làm XN ghi rõ tên
• Lưu trữ mẫu: ghi đầy đủ thông tin trên ống nghiệm luu mẫu, hệ thống bảo quản, sổ sách lưu mẫu, hệ thống huỷ mẫu

40

Hệ thống bảo đảm chất lượng trong sàng lọc

• Nhu cầu về chất lượng trong sàng lọc: kỹ thuật bắt buộc và khả năng của labo để thực hiện XN, bảo đảm độ nhạy của XN.Kinh phí chi tiêu cho sàng lọc.Thời gian thực hiện XN phải bảo đảm
• Hệ thống chất lượng: mẫu XN, hoá chất sinh phẩm XN, bảo hành thiết bị phục vụ XN, sổ sách ghi chép mẫu huỷ
• Quy trình thao tác chuẩn (SOP)

41

42

Xin chân thành cảm ơn!