Προϋποθέσεις για την εφαρμογή του θεσμού του μέντορα στα ελληνικά σχολεία

​

Γιώργος Μπαγάκης

Ομότιμος Καθηγητής, Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Πλαίσιο της συνάντησης μας

• Δεν βρίσκομαι εδώ ως επιμορφωτής μεντόρων γιατί δεν είμαι κάτι τέτοιο παρόλο που ξέρω ότι αυτό θα θέλατε.

​

• Ήρθα να συζητήσω, να ακούσω εσάς τους εκπαιδευτικούς και τα σχολεία, ως προς το πώς αντιμετωπίζετε τον θεσμό του μέντορα σήμερα και τι ενδεχομένως μπορεί να γίνει ως προς το επίκαιρο αυτό θέμα.

​

• Παρόλο που η προσέγγιση μου αυτή, ενδεχομένως δεν αποτελεί την επιθυμητή, χρηστική ή πρακτική λύση για σας, θεωρώ ότι είναι ότι καλύτερο μπορεί να κάνουμε στην ιδιόμορφη τωρινή συνθήκη που θα περιγράψω στη συνέχεια.

​

• Ίσως κάποιες φορές, η επαρκής κατανόηση και συνειδητοποίηση της συνθήκης στην οποία βρισκόμαστε, είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την εύρεση της όποιας λύσης αναζητείται ακόμα και πιεστικά.

Η παρουσίαση

1. Ένα flash back στην επιμόρφωση και στην επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών πριν τη σημερινή συγκυρία

​

• Ο θεσμός του μέντορα στη χώρα μας

​

• Βασικές επισημάνσεις για την εφαρμογή του θεσμού

​

• Πως θα μπορούσε να ξεκινήσει η προετοιμασία της εφαρμογής;

​

• Βασικά στοιχεία τεκμηρίωσης του mentoring σύμφωνα με τους Βubb και Early

1. Ένα «flash back» στην επιμόρφωση και στην επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών πριν τη σημερινή συγκυρία

1. Ένα «flash back» στην επιμόρφωση και την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών πριν τη σημερινή συγκυρία�

• Το έλλειμμα της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών μέχρι τη δεκαετία του 1990

Χαρακτηριστικά στοιχεία: Λιγοστές άτυπες μορφές επιμόρφωσης, έλευση των Σχολικών Συμβούλων

​

• Οι «παχιές αγελάδες» στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών του Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης (ΚΠΣ) και του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ) 1990-2010

Χαρακτηριστικά στοιχεία: Ίδρυση των Παιδαγωγικών Τμημάτων, των Περιφερειακών Επιμορφωτικών Κέντρων (ΠΕΚ), ξεκίνημα της εισαγωγικής Επιμόρφωσης

​

• Οι δυσκολίες των μνημονίων στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στη δεκαετία του 2010 και η συχνότερη εμφάνιση νέων μορφών επαγγελματικής ανάπτυξης

Χαρακτηριστικά στοιχεία: Κατάργηση της Εισαγωγικής Επιμόρφωσης, των ΠΕΚ, κατάργηση των Σχολικών Συμβούλων και εμφάνιση των Συντονιστών Εκπαιδευτικού Έργου

​

• Απόπειρα κατανόησης του τοπίου της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών την τελευταία τριετία: Βρισκόμαστε στον αστερισμό της εξ αποστάσεως επιμόρφωσης και της school based professional development, σε αντίθεση με την κυριαρχία των μεγάλων πολυδάπανων παραδοσιακών προγραμμάτων που κυριαρχούσαν μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2010.

Τα προηγούμενα δίνουν τη δυνατότητα πολλαπλών και μαζικών επιμορφωτικών προγραμμάτων (δες π.χ. τα MOOCS), τα οποία όμως αν ιδωθούν μόνο από τη ποσοτική σκοπιά -κάτι πολύ συνηθισμένο γιατί είναι εντυπωσιακό- είναι δώρο άδωρο αφού συνήθως μένουν κυρίως στη διεκπεραίωση και στη συλλογή τυπικών προσόντων.

​

Συνοψίζοντας το «flash back» επισημαίνουμε ότι το πλαίσιο της επιμόρφωσης και της επαγγελματικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών έχει αλλάξει σημαντικά την τελευταία τριετία σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες. Σε αυτό το ιδιαίτερο πλαίσιο, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες του, θα πρέπει να μελετήσουμε τη θεσμοθέτηση του mentoring

2. Ο θεσμός του μέντορα στη χώρα μας

Στο πλαίσιο του αστερισμού της τελευταίας τριετίας που σκιαγραφήθηκε προηγουμένως, αναφορικά με την επιμόρφωση και την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών, ας εστιάσουμε στον νεοεισερχόμενο θεσμό του μέντορα.

​

• O θεσμός του μέντορα έχει μελετηθεί και δοκιμαστεί σε αρκετές αναπτυγμένες χώρες σε διαφορετικές του μορφές (Μπαγάκης, Τσίγκου, 2017).

​

• Πρόκειται για ένα θεσμό που, παρά την ελληνική προέλευση του ονόματος του, οι εφαρμογή του στην Ελλάδα περιορίζεται σε ελάχιστες εφαρμογές του σε μεγάλα ιδιωτικά μη κερδοσκοπικά σχολεία της Αθήνας (Κολλέγια Αθηνών-Ψυχικού), σε τμήμα ψυχικής υγείας ιδρύματος της Αθήνας (Ίδρυμα Λασκαρίδη) καθώς και σε εμπειρίες προγραμμάτων Erasmus (στο παρελθόν ή σε εξέλιξη).

​

• Σε πολιτικό επίπεδο είναι γνωστή η προσπάθεια θεσμοθέτησης του θεσμού το 2011, που παρά το ότι είχε πραγματοποιηθεί δημόσια διαβούλευση, τελικά ο θεσμός δεν θεσμοθετήθηκε και εγκαταλείφθηκε.

​

​

• Σε ακαδημαϊκό επίπεδο υπάρχει μεγάλος αριθμός διπλωματικών εργασιών γύρω από αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για τον μέντορα. Υπάρχει επίσης ένα ελληνικό βιβλίο (Μπαγάκης, Τσίγκου, 2017) που αποπειράται μια διερεύνηση του θεσμού του μέντορα στην Ελλάδα, Κύπρο και Αγγλία.

​

• Λαμβάνοντας υπόψη το φτωχό ελληνικό πεδίο αναφορικά με την εφαρμογή του θεσμού του μέντορα, εύλογα μπορεί να αναλογιστεί κάποιος κατά πόσο μπορεί να εφαρμοστεί ξαφνικά τη φετινή χρονιά στα σχολεία ο θεσμός αυτός και μάλιστα με μοριοδότηση, με βάση τις λίγες παραγράφους μιας εγκυκλίου.

​

​

3. Βασικές επισημάνσεις για την εφαρμογή του θεσμού

• Στη συνέχεια θα επιδιωχτεί να συγκεκριμενοποιηθεί περισσότερο η συζήτηση για το θεσμό του μέντορα και τις προϋποθέσεις που φαίνεται να απαιτούνται για να υπάρξει πιθανότητα επωφελούς εφαρμογής του, ώστε να μην καταλήξει αυτή η εφαρμογή σε ένα ακόμα γραφειοκρατικό φορτίο για τους εκπαιδευτικούς.

​

Για να μην παρεξηγηθώ και θεωρηθώ πολέμιος του θεσμού του μέντορα, σας δηλώνω ότι είμαι από τους πρώτους που:

• Διερεύνησαν και έγραψαν για το θεσμό του μέντορα στη χώρα μας.
• Είχα την τύχη να συμμετάσχω σε προγράμματα μεντόρων με εκπαιδευτικούς σε πολύ μεγάλο και γνωστό ιδιωτικό μη κερδοσκοπικό σχολείο στη χώρα μας.
• Είχα επίσης την τύχη να συνεργαστώ με Άγγλους ερευνητές και πολύ έμπειρους ειδικούς των μεντόρων από φημισμένο αγγλικό πανεπιστήμιο (UCL), οι οποίοι μάλιστα είχαν πολλές διεθνείς εμπειρίες με μέντορες σε σχολεία.

​

Επιπλέον, ήμουνα από τους πρώτους στη χώρα μας που ασχολήθηκαν με την επαγγελματική ανάπτυξη που εδράζεται/βασίζεται στο σχολείο (school-based professional development):

• Aπό τη δεκαετία του 1990 με την έρευνα δράσης
• Tη δεκαετία 2000 με την αυτό-αξιολόγηση (υπήρξαν μεγάλα σχετικά συνέδρια 2000, 2001 στην Πάτρα και εκδόθηκαν συλλογικοί τόμοι με βάση τα συνέδρια αυτά) καθώς και με σχετικά προγράμματα ηγεσίας που διευκολύνει τη μάθηση.

​

Τονίζω το school-based professional development γιατί το mentoring, συχνά η έρευνα δράσης και άλλες προσεγγίσεις φιλικές προς τους εκπαιδευτικούς ανήκουν σε αυτή την κατηγορία (Μπαγάκης, 2016). Συχνά αυτές είναι εξαιρετικά αποτελεσματικές. Αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι δεν απαιτούν συστηματική υποστήριξη κα τεχνογνωσία.

​

​

​

​

Θα επισημανθούν λοιπόν τα εξής:

• Όπως προαναφέρθηκε υπάρχει ένδεια εμπειριών εφαρμογής του mentoring στη χώρα μας, παρόλο που υπάρχει βιβλιογραφία ως προς τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για τους μέντορες.

​

• Σε πολιτικό επίπεδο -όπως προανέφερα- υπήρξε μια προσπάθεια θεσμοθέτησης μετά από διαβούλευσή το 2011, η οποία όμως τελικά εγκαταλείφθηκε.

​

• Είναι γνωστό ότι υπάρχουν πολλές μορφές άτυπων μεντόρων στα ελληνικά σχολεία, οι οποίες θα μπορούσε να μελετηθούν και να αξιοποιηθούν

​

​

​

• Είναι ηλίου φαεινότερο ότι υπάρχει μεγάλη αναγκαιότητα βοήθειας προς τους λιγότερο έμπειρους εκπαιδευτικούς στο ξεκίνημα της καριέρας τους και σε αυτό συνηγορούν πολλές διεθνείς έρευνες.

​

• Το έντονα διοικητικό κλίμα επιβολής από τα πάνω (top-down) εμποδίζει όμως συνήθως το χτίσιμο εμπιστοσύνης και συνεργασίας στα σχολεία, απαραίτητες προϋποθέσεις για τον πολύ ευαίσθητο αυτό θεσμό. Είναι π.χ. δυνατό να επιβληθεί διοικητικά η ενσυναίσθηση που απαιτείται από τoν μέντορα;

​

• Όπως προαναφέρθηκε το υπάρχον υποστηρικτικό υλικό για την υλοποίηση του θεσμού περιορίζεται σε λίγες παραγράφους μιας εγκυκλίου. Αυτό αντιφάσκει όμως με την απαίτηση μιας αξιόπιστης πιστοποίησης και μοριοδότησης που προβλέπεται.

​

​

​

​

• Το copy-paste θεσμών από άλλες χώρες χωρίς προσεκτική μελέτη του ελληνικού συγκείμενου ως προς την εφαρμοσιμότητα του νέου θεσμού, ο οποίος μάλιστα εισάγεται σε όλη τη χώρα και σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, πολύ φοβάμαι ότι το λιγότερο δηλώνει άγνοια εκπαιδευτικής πολιτικής.

​

• Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες, μεθοδολογίες, μοντέλα για τους μέντορες (Bubb and Early, 2017), που θα πρέπει απαραιτήτως να αποκτήσουν ελληνικά χρώματα στο ελληνικό συγκείμενο.

​

​

Τα ελληνικά χρώματα στο ελληνικό συγκείμενο για το θεσμό του μέντορα προϋποθέτουν:

​

• Σοβαρές ομάδες εργασίας, χρόνο και ενδεχομένως πειραματισμό σε μικρή κλίμακα.

Γιατί το εγχείρημα αυτό υπερβαίνει:

• την ατομική προσπάθεια ενός συντονιστή εκπαιδευτικού έργου
• ενός ΠΕΚΕΣ
• πολλώ δε μάλλον ενός μεμονωμένου εκπαιδευτικού
• ή μιας ομάδας εκπαιδευτικών ενός σχολείου
• ή ενός μεμονωμένου ατόμου από την κεντρική πολιτική σκηνή

Εξ όσων γνωρίζω αυτές οι ομάδες εργασίας δεν υπάρχουν τώρα.

​

• Μια λογική πρόταση λοιπόν θα ήταν, πριν υπάρξει η κατάλληλη προετοιμασία, να μην εφαρμοστεί την τρέχουσα χρονιά ο θεσμός του μέντορα. 

​

4. Πως θα μπορούσε να ξεκινήσει η προετοιμασία της εφαρμογής;

• Συγκρότηση ομάδας εργασίας συντονιστών εκπαιδευτικού έργου, πανεπιστημιακών και έμπειρων εκπαιδευτικών, χωρίς κομματικά κριτήρια, με το συντονισμό κάποιου ατόμου με κύρος και αποδοχή από την εκπαιδευτική κοινότητα.
• Υπάρχουν παραδείγματα τέτοιων ομάδων ακόμα και στην προσπάθεια αναμόρφωσης της εισαγωγικής επιμόρφωσης στις αρχές της δεκαετίας του 2010 (Ομάδα εργασίας Ο.ΕΠ.ΕΚ.: Γεωργιάδου, Πήλιουρας, Βαλμάς, Σκιά, Σαλαγιάννη, Σαλίχος, 2011).
• Μεμονωμένοι γραφειοκράτες ή περίγυροι πολιτικών που συνήθως καθοδηγούν την εισαγωγή νέων θεσμών στην εκπαίδευση, οι οποίοι συχνά είναι αποκομμένοι από τα σχολεία, δεν είναι οι πιο κατάλληλοι.

​

• Διάλογος με την εκπαιδευτική κοινότητα. Αυτό είναι εκ των ων ουκ άνευ. Ο διοικητικός πειθαναγκασμός δεν αποτελεί τον καλύτερο τρόπο επίλυσης των προβλημάτων της εκπαίδευσης καθώς και εισαγωγής νέων βιώσιμων θεσμών. Αυτό έχει ήδη επισημανθεί πρόσφατα για τους τελευταίους θεσμούς που εισήχθησαν (Κωνσταντίνου, 2022).

​

• Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η εκπαίδευση είναι ένα σύνθετο, δύσκολο και πολυπαραγοντικό κοινωνικό πεδίο. Οι θεσμοί της δεν εισάγονται και δεν αλλάζουν μηχανιστικά, απλοϊκά και φυσικά δεν αντιγράφονται.

​

• Απαιτείται προσεκτική μελέτη της υπάρχουσας κατάστασης στα ελληνικά σχολεία ως προς το τι είναι εφικτό να εφαρμοστεί με βιώσιμο τρόπο και όχι προσθήκη περισσότερων δήθεν και γραφειοκρατίας.

​

• Η εισαγωγή του θεσμού του μέντορα δεν είναι κάτι τόσο απλό όσο η αλλαγή μιας ώρας στο ωρολόγιο πρόγραμμα αλλά κάτι που απαιτεί αρκετή υποστήριξη, εποπτεία και λεπτούς χειρισμούς.

​

​

​

​

Τέλος προτείνεται αξιοποίηση δράσεων που προσομοιάζουν με το mentoring όπως:

• Άτυπες μορφές mentoring
• Συνδιδασκαλίες
• Παρατήρηση τάξης
• Δειγματικές διδασκαλίες
• Εμπειρίες πρακτικής άσκησης
• Αξιοποίηση των όποιων πειραματισμών mentoring έχουν υπάρξει στη χώρα μας

​

5. Βασικά στοιχεία τεκμηρίωσης του mentoring σύμφωνα με τους Βubb και Early

The effect of teacher quality

20

Professional development and learning matters

• both formal and informal opportunities for people to deepen knowledge and refine skills that result in changed practice for the benefit of students (Timperley, 2011).

​

21

Many different forms

• Observation
• Being observed
• Learning walks
• Conversations
• Reading
• Coach/mentoring
• Pupils’ views
• Courses/conference

• Teamwork
• Video
• Solving problems
• Networks
• New roles
• On-line communities
• Working with specialist
• Sharing learning
• Qualifications

​

22

Forms of professional development activity

23

Mentor qualities valued by new teachers (Earley & Kinder, 1994)

• supportive/shows genuine interest
• a good listener
• honest/open
• well organised/efficient
• non-judgemental/neutral
• gives ideas/shares resources
• offers reassurance
• available
• someone you can trust/feel comfortable with
• communicates skilfully
• accessible
• gives practical advice/guidance

​

​

​

​

24

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Βubb, S. and Early, P. (2017) To mentoring και το coaching ως επαγγελματική ανάπτυξη. Στο Γ. Μπαγάκης, και Π. Τσίγκου (επιμ) Διερεύνηση του θεσμού του μέντορα: Εμπειρίες από την Ελλάδα, Αγγλία και Κύπρο για τους νεοεισερχόμενους και μελλοντικούς εκπαιδευτικούς. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.
• Κωνσταντίνου, Χ. (2022) Αξιολογώντας τους προσανατολισμούς θέσπισης ή ανανέωσης εκπαιδευτικών θεσμών. Fresh education.
• Μπαγάκης, Γ. (επιμ) (2016) Μεθοδολογία, πολιτικές, πρακτικές επιμόρφωσης και επαγγελματικής ανάπτυξης του εκπαιδευτικού που βασίζονται στο σχολείο. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.
• Μπαγάκης, Γ. Και Τσίγκου, Π. (επιμ.)(2017) Διερεύνηση του θεσμού του μέντορα: Εμπειρίες από την Ελλάδα, Αγγλία και Κύπρο για τους νεοεισερχόμενους και μελλοντικούς εκπαιδευτικούς. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.
• Ομάδα εργασίας Ο.ΕΠ.ΕΚ.: Γεωργιάδου, A., Πήλιουρας, Π., Βαλμάς, Θ., Σκιά, Κ. Σαλαγιάννη, Μ. Σαλίχος, Μ. (2011) Στο Γ. Μπαγάκης (επιμ.) Εισαγωγική επιμόρφωση: Ανάδειξη καλών πρακτικών, διερεύνηση προβλημάτων και ανίχνευση προοπτικής. Αθήνα: 2011.

​

​

​

​