การประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ

๓

สาระการเรียนรู้

• บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ
• ประเภทบรรจุภัณฑ์
• วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์
• การประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์

บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ

บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ เป็นบรรจุภัณฑ์ที่ออกแบบและประดิษฐ์มาเพื่อวัตถุประสงค์ในการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม โดยช่วยลดปริมาณขยะและย่อยสลายได้ตามธรรมชาติจึงไม่เป็นอันตรายต่อสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ยังประหยัดค่าใช้จ่าย เมื่อเลือกใช้วัสดุธรรมชาติที่มีมากในท้องถิ่นของตนเองหรือวัสดุที่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ได้ เช่น การนำวัสดุธรรมชาติมาใช้บรรจุสิ่งต่าง ๆ เช่น การใช้ใบตอง ใบตาล ใบจาก ใบเตย ใบผักตบชวา กะลามะพร้าว หวาย และไม้ไผ่

บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ

คำว่าบรรจุภัณฑ์(Package) ดูเหมือนเป็นคำใหม่สำหรับคนไทย ซึ่งความเป็นจริงคนไทยเป็นนักออกแบบและประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์ที่มีความสามารถอย่างยิ่งนับตั้งแต่อดีตมาจนปัจจุบัน

^{ขนมครก}

^{ใส่กระทงใบตอง}

^{ขนมตะโก้}

^{ห่อด้วยใบเตย}

^{ขนมจาก}

^{ห่อด้วยใบจาก}

^{ขนมตาล}

^{ห่อด้วยใบตาล}

^{ห่อหมก}

^{ในผลมะพร้าวอ่อน}

บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ

โดยแรกเริ่มจะใช้ใบไม้ห่ออย่างง่าย ๆ ต่อมาการเคลื่อนย้ายสิ่งของเครื่องใช้ในการแลกเปลี่ยนและซื้อขายกันอย่างกว้างขวาง บรรจุภัณฑ์จึงเข้ามามีบทบาทมากขึ้น จากการห่อด้วยใบไม้จนไปถึงการนำกิ่งหรือเปลือกไม้มาสานทำกระจาด ชะลอม ตะกร้า เพื่อให้บรรจุของได้มากขึ้นและมีความแข็งแรงทนทานมากขึ้น

บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ

เนื่องจากมีการคิดสร้างสรรค์ที่จะพัฒนาบรรจุภัณฑ์

อย่างไม่หยุดยั้ง จึงมีการนำวัสดุอื่น ๆ เข้ามาใช้เพื่อให้มีคุณภาพ

ความสวยงาม ความคงทน หรือเป็นเครื่องมือที่ช่วยส่งเสริม�การขายบรรจุภัณฑ์ที่ดีควรมีลักษณะดังนี้

๑

๒

๓

บรรจุภัณฑ์ควรมีเอกลักษณ์โดดเด่นและสื่อความหมายได้โดยต้องใช้ความคิดสร้างสรรค์ และความรู้ทางศิลปะเกี่ยวกับสี รูปทรง ความสมดุล ผิวสัมผัส และขนาดของ

บรรจุภัณฑ์ควรสะดวกต่อการใช้งานและแข็งแรงทนทาน โดยโครงสร้างของบรรจุภัณฑ์ต้องสมส่วน มีรูปทรงกะทัดรัดสะดวกต่อการจัดเรียงซ้อนกันและขนส่ง

บรรจุภัณฑ์ควรเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ย่อยสลายได้ง่าย

ทำลายได้ง่าย ไม่ก่อให้เกิดปัญหาขยะมูลฝอย และไม่ก่อให้เกิดมลพิษ

ประเภทบรรจุภัณฑ์

บรรจุภัณฑ์เริ่มจากความพยายามของมนุษย์ที่คิดเคลื่อนย้ายสิ่งของต่าง ๆ จากที่หนึ่งไปยังที่หนึ่ง จึงคิดหาวิธีและสิ่งต่าง ๆเข้ามาใช้ ทำให้มีการพัฒนารูปแบบทั้งโครงสร้างและด้านกราฟิกมาอย่างต่อเนื่อง หากจะแบ่งประเภทบรรจุภัณฑ์อย่างกว้าง ๆ สามารถแบ่งได้เป็น ๒ ประเภท คือ

ประเภทบรรจุภัณฑ์

บรรจุภัณฑ์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ หมายถึง เปลือกของผลไม้ที่ธรรมชาติสร้างขึ้นเพื่อห่อหุ้มเนื้อผลไม้ ทำหน้าที่ป้องกันรักษา�เนื้อผลไม้ให้มีคุณภาพดี มีทั้งเปลือกที่รับประทานได้และรับประทานไม่ได้

๑

^{บรรจุภัณฑ์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ}

ประเภทบรรจุภัณฑ์

บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น เป็นบรรจุภัณฑ์ที่สร้างขึ้นเพื่อใช้ปกป้องรักษาผลิตภัณฑ์

เป็นวัสดุที่สร้างจากวัสดุธรรมชาติ และวัสดุสังเคราะห์อื่น ๆ หลากหลายรูปแบบ สีสันสวยงามจึงทำหน้าที่ส่งเสริมการขาย ซึ่งเนื้อหาในหน่วยนี้จะกล่าวถึงการสร้างสรรค์บรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ ซึ่งแบ่งตามหน้าที่ของบรรจุภัณฑ์ ดังนี้

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒.๑บรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่ง เป็นบรรจุภัณฑ์ที่มีขนาดใหญ่ แข็งแรง ทนทานในประเทศไทยนิยมใช้ไม้ กระดาษลูกฟูก ดิน รูปแบบที่พบ เช่น ลัง หีบ เข่ง ตะกร้า ไห

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

กล่องหรือลังกระดาษ ทำมาจากกระดาษลูกฟูกชนิด ๓, ๔, ๕ ชั้นขึ้นไป มีความแข็งแรง ทนทาน รับนํ้าหนัก ทนแรงกระแทก�ได้ดี สามารถใส่ของแห้งได้มาก ตัวบรรจุภัณฑ์มีนํ้าหนักเบา เคลื่อนย้ายสะดวก สร้างและ�ขึ้นรูปได้ง่าย รูปแบบพื้นฐานเป็นกล่องสี่เหลี่ยม มีฝาปิดด้านบน

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ลังไม้ เข่งไม้ไผ่ ตะกร้าหวาย ล้วนเป็นบรรจุภัณฑ์ขนาดใหญ่ ทำจากไม้เพื่อใช้บรรจุสินค้าจำนวนมากและสะดวกต่อการขนส่งไปยังสถานที่ต่าง ๆ

ข้อดี

ข้อเสีย

สามารถใช้บรรจุผักผลไม้ได้เกือบทุกชนิดระ

บายอากาศได้ดี และเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

ไม่นิยมใช้บรรจุสินค้าประเภทผักผลไม้เพื่อการส่งออกเนื่องจากโครงสร้างไม่แข็งแรงการจัดเรียงเพื่อการขนส่งทำได้ยาก

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

โอ่ง ไห เป็นบรรจุภัณฑ์สำหรับบรรจุอาหารเหลวและนํ้าขนาดใหญ่ สำหรับการขนส่งก่อนบรรจุขวดเพื่อจำหน่าย โอ่ง ไห เป็นรูปแบบบรรจุภัณฑ์ที่ทำมาจากวัสดุธรรมชาติ ได้แก่ ดิน ด้วยวิธีการปั้นแล้วนำไปเผาเพื่อเพิ่มความแข็งแกร่ง จึงเรียกภาชนะที่ปั้นจากดินว่าเครื่องปั้น

ดินเผา (Ceramics)

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒.๒ บรรจุภัณฑ์เพื่อการปกป้องสินค้า เป็นบรรจุภัณฑ์ที่สัมผัสโดยตรงกับตัวสินค้า ได้แก่ กระดาษห่อ กล่องที่บรรจุสินค้าก่อนที่จะบรรจุลงในลังหรือตะกร้าเพื่อเคลื่อนย้าย ดังนั้น บรรจุภัณฑ์ประเภทนี้ควรมีรูปร่าง สีสันที่สวยงามแปลกตา ส่วนขนาดขึ้นอยู่กับปริมาตร โดยทั่วไปบรรจุภัณฑ์ประเภทนี้จะเน้นความสวยงามเป็นสำคัญ เนื่องจากต้องทำหน้าที่ดึงดูดความสนใจของผู้บริโภคให้ตัดสินใจเลือกใช้สินค้านั้น ๆ

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ใบกล้วยหรือใบตอง เป็นใบไม้ที่มีความเหมาะสมในการทำบรรจุภัณฑ์อาหาร เนื่องจากมีขนาดใหญ่ สีสันสวยงาม หาง่าย มีการนำมาใช้ในการดำรงชีวิตของคนไทย ทั้งเรื่องอาหารการกิน ประเพณี ตลอดจนงานประดิษฐ์ต่าง ๆ จนคุ้นเคย โดยใช้ในรูปแบบต่าง ๆทั้งการห่อ และทำกระทงบรรจุอาหาร

สาระน่ารู้

ใบตอง

ใบตองกล้วยนํ้าว้านิยมนำมาทำบรรจุภัณฑ์อาหารมากที่สุด เนื่องจากไม่ทำให้กลิ่นและรสชาติของอาหารเปลี่ยนแปลงไป

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

กระบอกไม้ไผ่ ใช้เป็นบรรจุภัณฑ์อาหารที่ทำหน้าที่เป็นภาชนะหุงต้มและภาชนะบรรจุอาหาร ได้แก่ กระบอกข้าวหลาม ปลาช่อนเผากระ

บอก

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

กะลามะพร้าวอ่อน นำมาใช้เป็นบรรจุภัณฑ์อาหารที่ทำหน้าที่เป็นภาชนะบรรจุ และเป็นภาชนะในการรับประทาน ได้แก่ วุ้นในผลมะพร้าวอ่อน ห่อหมกใน

ผลมะพร้าวอ่อน

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ใบจาก นำมาห่อขนมจากก่อนนำไปปิ้ง ย่าง ขนมจะมีกลิ่นหอมอ่อน ๆ

สาระน่ารู้

จานใบจาก

จานใบจากเป็นบรรจุภัณฑ์ที่ใช้ใส่ได้ทั้งอาหารคาวหวาน ร้อน-เย็น โดยมีคุณสมบัติ คือ ย่อยสลายง่าย มีความทนทานสูง เนื่องจากมีก้านใบจากเป็นตัวเสริมแรงและมีการวางซ้อนกัน ๒ ชั้น ในการอัดด้วยระบบแรงดันความร้อน ทำให้สามารถรองรับนํ้าหนักได้มากถึง๐.๕ กิโลกรัม รวมทั้งสามารถนำกลับมาใช้ซํ้าได้

ประเภทบรรจุภัณฑ์

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

ใบเตย นำมาเย็บเป็นกระทงสี่เหลี่ยมเล็ก ๆ ใส่ขนมลืมกลืน ขนมตะโก้ ขนมจะมีกลิ่นหอมจากใบเตย

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

วัสดุธรรมชาติที่นิยมนำมาใช้ทำบรรจุภัณฑ์ต้องมีคุณสมบัติสำคัญ คือ ย่อยสลาย หรือสามารถนำไปเปลี่ยนหรือแปรรูปได้ง่าย ไม่ก่อให้เกิดมลพิษต่อสิ่งแวดล้อม วัสดุธรรมชาติที่สามารถนำมาทำเป็นบรรจุภัณฑ์ที่มีมานานและมีราคาถูก ได้มาจากการแปรรูปเยื่อไม้เป็นกระดาษแผ่นบางและหนา ได้แก่

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

๑.กระดาษ เป็นวัสดุโครงสร้างที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย และยาวนาน เพราะสามารถตัด พับ ม้วนได้ง่าย ทำบรรจุภัณฑ์ได้หลากหลายรูปแบบ เช่น ถุง ซอง กล่อง กระดาษที่นำมาใช้เป็นวัสดุโครงสร้าง ได้แก่ กระดาษลูกฟูก กระดาษขาวเทา

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

สาระน่ารู้

กล่องกระดาษลูกฟูก

กล่องกระดาษลูกฟูกเป็นบรรจุภัณฑ์ที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย มีคุณลักษณะที่แข็งแรงสามารถออกแบบได้ตามความต้องการ เป็นทั้งบรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่ง และชั้นวางสินค้า ซึ่งความแข็งแรงขึ้นอยู่กับโครงสร้างของลอนกระดาษที่นำมาเป็นวัสดุในการออกแบบและผลิต

๒.กระดาษสา เป็นกระดาษเนื้อบาง ผลิตจากลำต้นปอสา ซึ่งเป็นพืชที่มีมากทางภาคเหนือของประเทศไทย นิยมนำมาทำเป็นวัสดุตกแต่งบรรจุภัณฑ์หรือห่อบรรจุภัณฑ์ เป็นวัสดุที่ตกแต่งให้มีความสวยงามได้หลากหลายรูปแบบ ราคาไม่สูงมาก จึงเป็นที่นิยมของผู้ใช้ที่ใส่ใจการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม เพราะย่อยสลายได้ง่าย

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

๓. ไม้ เป็นพืชธรรมชาติ มีทั้งไม้เนื้ออ่อน และไม้เนื้อแข็ง ไม้ที่นำมาทำเป็นบรรจุภัณฑ์ส่วนใหญ่เป็นไม้เนื้ออ่อน ได้แก่ ไม้ลัง (ไม้ฉำฉา) ไม้ไผ่

มีการนำมาใช้ทั้งเป็นวัสดุโครงสร้างและวัสดุตกแต่ง ไม้ไผ่นำมาจักเป็นเส้นแล้วสานเป็นภาชนะต่าง ๆ ส่วนใหญ่ทำเป็นภาชนะบรรจุเพื่อการขนส่ง เช่น เข่ง ลัง ตะกร้า เพราะสามารถปกป้องสินค้าได้ดีกว่ากระดาษ คงทน และรับนํ้าหนักได้มากกว่า

๒

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

สาระน่ารู้

ไม้สำหรับบรรจุภัณฑ์

ลังไม้ทำจากไม้ชนิดต่าง ๆ เช่น ไม้เบญจพรรณ

ไม้สน ไม้ยางพารา ซึ่งไม้ที่ใช้ทำลังไม้จะผ่านการอบ

ความร้อนเพื่อป้องกันแมลง ซึ่งเหมาะสำหรับบรรจุสินค้าเพื่อขนส่งไปจำหน่ายยังต่างประเทศ

๒

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

๔.ไม้ไผ่ เป็นไม้ป่าธรรมชาติที่มีความผูกพันกับการดำรงชีวิตประจำวันของคนไทยในอดีต นับตั้งแต่การสร้างบ้าน ที่อยู่อาศัย เครื่องใช้ต่าง ๆ ตลอดจนเป็นอาหารของมนุษย์ ไม้ไผ่ที่นิยมใช้ทำเครื่องจักสานมากที่สุด คือ ไผ่สีสุก เป็นไผ่บ้านที่พบเห็นได้ทั่วไป ชอบขึ้นริมนํ้า ชอบแสงสว่างมาก ๆ ปลูกตามบ้านเรือนเป็นกำแพงกันลม คนไทยใช้ประโยชน์จากไผ่หลากหลายรูปแบบ แต่ที่นิยมอย่างมากจนเป็นสินค้าประจำท้องถิ่น เช่น เครื่องจักสาน เข่ง

๒

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

๕.หวาย เป็นพืชธรรมชาติที่ขึ้นในป่า นิยมนำมาใช้ในงานจักสานเป็นเครื่องเรือนและภาชนะบรรจุ ได้แก่ ตะกร้าหวาย ลังหวาย ถาด มีนํ้าหนักเบากว่าไม้ แต่ปัจจุบันหายากและมีราคาค่อนข้างสูงการทำบรรจุภัณฑ์จากหวายต้องอาศัยฝีมือและความชำนาญ นอกจากนั้นต้องดูแลป้องกันมอดกัดแทะ และเชื้อรา จึงไม่เป็นที่นิยม แต่นำมาใช้ในการตกแต่งบ้านเรือนมากกว่า เพราะช่วยให้บ้านมีบรรยากาศเป็นธรรมชาติยิ่งขึ้น

๒

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

ย่านลิเภา เป็นไม้เถา จัดเป็นเฟินชนิดหนึ่ง มีมากทางภาคใต้ของไทย ชาวบ้านเรียกว่า

ย่านบองหยอง โดยลอกเฉพาะเปลือกมาจักเป็นเส้นเล็ก ๆ สานหุ้มโครงที่ทำจากไม้ไผ่หรือหวายอีกชั้นหนึ่ง

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

๒

วัสดุธรรมชาติที่ใช้ทำบรรจุภัณฑ์

กระจูด เป็นพืชนํ้า ลำต้นกลม ข้างในกลวง มีเยื่ออ่อนคั่นเป็นข้อ ๆ ประเทศไทยพบมากบริเวณทะเลสาบสงขลา เขตจังหวัดพัทลุง จังหวัดสุราษฎร์ธานี ก่อนนำมาสานต้องทุบลำต้นให้แบน ตากให้แห้งหรือย้อมสีให้สวยงาม เป็นงานหัตถกรรม จักสานกระจูด

^{บรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น}

การประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์

ในการประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์ ก่อนการทำงานจะต้องศึกษาเกี่ยวกับหน้าที่ของบรรจุภัณฑ์นั้น ๆการขนส่ง หรือการห่อหุ้มผลิตภัณฑ์ ความสวยงาม รวมถึงรายละเอียดที่จะต้องพิมพ์ลงบรรจุภัณฑ์ ในหน่วยนี้ได้แสดงรายละเอียดวิธีสร้างบรรจุภัณฑ์จากวัสดุธรรมชาติ ได้แก่ กล่องกระดาษลักษณะต่าง ๆ เพื่อเป็นพื้นฐานการฝึกทักษะในการออกแบบบรรจุภัณฑ์ให้เหมาะสมกับการใช้งาน

การสาน

การประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์ด้วยไม้ไผ่ หวาย กก กระจูด และย่านลิเภา มักขึ้นรูปด้วยการสาน

การสาน คือ การนำวัสดุที่เป็นเส้นยาว ๆ กลมหรือแบนมาสอดสลับขึ้นลงให้ขัดกัน โดยวางวัสดุตามยาว เรียกว่า เส้นยืน ส่วนเส้นที่สอดขวาง เรียกว่า เส้นพุ่ง การเว้นจังหวะการขัดกันของเส้นพุ่งและเส้นยืน ทำให้เกิดลวดลายต่าง ๆ ของการสาน ได้แก่

๑

๒

๓

๔

ลายขัด

ลายขดหรือถัก

ลายทแยง

ลายอิสระ

ลายขัด

ลายขัด เป็นลายพื้นฐานที่เก่าแก่ที่สุด เป็นการขัดเป็นรูปมุมฉากของเส้นพุ่ง และเส้นยืน โดยยกเส้นหนึ่งขัดลงเส้นหนึ่งสลับกันไป เรียกว่าลายหนึ่ง ต่อมาได้พัฒนาเป็นเส้นพุ่งมากกว่า ๑ เส้น แต่ยังคงลักษณะการสอดขัดกันเช่นเดิม เรียกว่า ลายสอง ลายสาม

๑

ลายขดหรือถัก

ลายขดหรือถัก เป็นการสานที่ใช้กับวัสดุที่ไม่สามารถคงรูปอยู่ได้ด้วยตนเอง เช่น หวาย ย่านลิเภา ปอ ผักตบชวา วัสดุเหล่านี้ต้องถักเป็นเส้นแล้วขดเป็นวงกระจาย ถักเชื่อมกันเป็นชั้น ๆ หรือสานโดยใช้วัสดุอื่นเป็นโครงก่อน เช่น การสานกระเป๋า กล่อง ตะกร้าหิ้ว การสอดขัดนี้อาจจะทำให้เป็นลวดลายเพื่อความสวยงาม

๒

ลายทแยง

ลายทแยง เป็นการสานที่ไม่มีเส้นพุ่ง

หรือเส้นยืน แต่จะสานขัดกันตามแนวทแยง

เป็นหกเหลี่ยมต่อเชื่อมกันไปเรื่อย ๆ คล้ายรวงผึ้ง มักสานโปร่ง ๆ เช่น เข่ง สุ่ม ชะลอม

๓

ลายอิสระ

ลายอิสระ เป็นการสานที่ไม่มีรูปแบบ

ตายตัว ขึ้นอยู่กับผู้สานจะสร้างสรรค์ตามจินตนาการเป็นการสานที่มีแบบแผน ถ่ายทอดกันในแต่ละท้องถิ่น เช่น การสานของเล่นต่าง ๆ ด้วยใบมะพร้าว ใบลาน

๔

ประโยชน์ของการประดิษฐ์บรรจุภัณฑ์จากการสาน

อ

๑

๒

๓

๔

๕

๖

ได้บรรจุภัณฑ์ที่ช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายของครอบครัว

ใช้เวลาว่างใช้เกิดประโยชน์ และฝึกนิสัยให้เป็นคนรอบ

คอบ มีความอดทน

เกิดความคิดสร้างสรรค์ผลงานในรูปแบบใหม่

มีความภาคภูมิใจในตนเองที่สามารถประดิษฐ์บรรจุ

ภัณฑ์ได้

ช่วยอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

สามารถนำไปจำหน่าย เพื่อสร้างรายได้

เครื่องมือสำคัญในการจักสาน

มีด ลักษณะสันหนา คม ใบมีดกว้าง ด้ามยาว

๑.๑

มีดโต้ ใช้ผ่าหรือตัดไม้ให้มีขนาดเล็กยาวตามความต้องการ

มีดตอก ตัวมีดสั้นกว่าด้าม ปลายมีดเรียวแหลม ขณะใช้ด้ามมีดจะสอดเข้าไประหว่างลำตัวกับแขน เพื่อให้จักเหลาตอกได้สะดวก มีดชนิดนี้มีสัน

๑

๑.๒

เครื่องมือสำคัญในการจักสาน

เลียด มีลักษณะเป็นแผ่นสังกะสีเจาะรูขนาดต่าง ๆ ใช้สำหรับเกลาไม้ไผ่ ย่านลิเภา หวาย ให้ผิวเรียบ ขนาดเล็กใหญ่ตามความต้องการใช้งาน หากไม่มีอาจใช้กระป๋องหรือฝาโลหะเจาะรูก้นกระป๋องแทนได้ ทำได้โดยการสอดเส้นหวายหรือไม้ไผ่ผ่านรูเพื่อลดความคมและช่วยขูดผิวหวายหรือไผ่ออก ซึ่งเรียกวิธีนี้ว่า “การชักเลียด”

๒

สาระน่ารู้

การชักเลียด

การเหลาเส้นหวายหรือไม้ไผ่โดยวิธีชักเลียดจะทำให้หวายหรือไม้ไผ่มีขนาดเท่ากันตลอดทั้งเส้น ผิวเรียบลื่นสวยงาม และสามารถทำได้อย่างรวดเร็ว

เครื่องมือสำคัญในการจักสาน

คีมไม้ มีลักษณะเป็นคีมทำจากไม้ขนาดใหญ่กว่าคีมเหล็ก ทำจากไม้เนื้อแข็ง ใช้สำหรับจับปากภาชนะเพื่อเข้าขอบ จะช่วยให้ช่างทำงานได้ง่ายโดยไม่ต้องมีผู้ช่วย

๓

เครื่องมือสำคัญในการจักสาน

เหล็กหมาด มีลักษณะปลายแหลม แบ่งเป็น ๒ แบบ ได้แก่

๔.๑

เหล็กหมาดปลายหอก เป็นเหล็กแบนปลายแหลมเหมือนหอก ใช้เจาะรูเครื่องจักสานที่ต้องการผูกหวายเสริมโครงสร้างให้แข็งแรง

๔

เครื่องมือสำคัญในการจักสาน

เหล็กหมาด มีลักษณะปลายแหลม แบ่งเป็น ๒ แบบ ได้แก่

๔

๔.๒

เหล็กหมาดปลายแหลม มีลักษณะเป็นเหล็กกลม ปลายแหลม ด้ามเป็นไม้ นิยมทำจากซี่ล้อรถจักรยาน ก้านร่ม ฝนให้ปลายแหลม

เครื่องปั้นดินเผา

อ

๑

^{เป็นบรรจุภัณฑ์และภาชนะที่เป็นที่นิยม แต่ไม่เหมาะกับการทำบรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่งทั่วไปเพราะแตกหักเสียหายง่าย ดังนั้นจึงต้องมีบรรจุภัณฑ์ชนิดอื่น เช่น ลังไม้รองฟางข้าว หรือเศษกระดาษใส่อีกชั้นหนึ่งเพื่อป้องกันการแตก หรือมีกระดาษกั้นเป็นช่อง ๆแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่มีชื่อเสียงของไทยนับตั้งแต่สมัยสุโขทัย และสืบเนื่องมาจนปัจจุบันมีดังนี้}

อ

อ

อ

เครื่องปั้นดินเผา

เครื่องปั้นดินเผาบ้านเชียงเป็นเครื่องปั้นดินเผา

ของไทยสมัยก่อนประวัติศาสตร์ ซึ่งแบ่งออกเป็น

๓ สมัย คือ

๑

เครื่องปั้นดินเผาบ้านเชียงสมัยต้น เป็นภาชนะดินเผาสีดำ ตกแต่งด้วยลายขูดขีดและลายเชือกทาบ รูปทรงมักเป็นหม้อก้นกลม ปากผายกว้างเชิงสูง

มีทั้งชนิดปลายสอบเข้าและผายออก

เครื่องปั้นดินเผา

๒

เครื่องปั้นดินเผาบ้านเชียงสมัยกลาง ภาชนะส่วนใหญ่มีเนื้อดินสีขาวนวล ไหล่ลู่ ลำตัวกลมและหักเป็นสัน ก้นภาชนะมีทั้งกลมและแหลม มักไม่มีการตกแต่งลวดลาย แต่บางชิ้นมีการตกแต่งด้วยลายขูดขีด

เครื่องปั้นดินเผา

๓

เครื่องปั้นดินเผาบ้านเชียงสมัยปลาย

รูปทรงของภาชนะมีทั้งชนิดก้นกลมและชนิดมีเชิงสูง ปลายผาย ขอบปากมีสัน มีการตกแต่งด้วยการเขียนลวดลายสีแดง สีที่ใช้เขียนเรียกว่า “สีดินเทศ”

อ

๑

^{การเตรียมดิน การเตรียมดินเป็นขั้นตอนแรกของการทำเครื่องปั้นดินเผา เพื่อให้ดินมีคุณสมบัติเหมาะสมมีขั้นตอนดังนี้}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

๑.

การหมักดิน

คือ การนำดิน เหนียวมาก ๒ ส่วน ดินเหนียวน้อย ๑ ส่วน แยกเศษหินเศษไม้ออก รดนํ้าให้ชุ่ม แล้วนำไปหมักในหลุมขนาด ๑ x ๑ เมตร ลึก ๒๐ เซนติเมตร อย่างน้อย ๑ วันก่อนนำไปนวด

๒.

การนวดดิน

คือ การนำดินเข้า เครื่องนวดดิน ดินจะถูกรีดออกมาเป็นท่อน ๆ เรียกว่า “ล่อ” ซึ่งเป็นตัวกำหนดขนาดของภาชนะที่จะปั้น รดนํ้าพอชุ่ม ห่อด้วยพลาสติก เก็บไว้ ๒ วัน จึงนำมาปั้น

อ

๒

^{การขึ้นรูป (การปั้น)}

^{การขึ้นรูปหรือการปั้น ต้องใช้}

^{เครื่องมือแป้นหมุน เรียกว่า “พะมอน” โดยมีลูกศิษย์}

^{เป็นคนหมุนพะมอนให้ ช่างปั้นจะไล่รูปทรงสูงขึ้นเรื่อย ๆ จากล่อที่วางบนพะมอน จนได้รูปทรงและขนาดของภาชนะที่ต้องการ การปั้นและการหมุนต้องสัมพันธ์กัน จึงต้องอาศัยทักษะและความชำนาญของช่างและศิษย์ ขณะปั้นต้องใช้ผ้าชุบนํ้าซับดินตลอดเวลา เพื่อป้องกันดินแห้ง}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

อ

๓

^{การตกแต่ง}

^{การตกแต่งเครื่องปั้นดินเผาในอดีต มีเพียงลายเดียวเรียกว่า ลายตะเกียง ใช้ไม้ขีดลงบนภาชนะขณะที่หมุนพะมอน ปัจจุบันมีการพัฒนาลวดลายมากขึ้น ได้แก่ การขูด การฉลุ และการปั้นแปะ (ใช้นํ้าโคลนของดินชนิดเดียวกัน เรียกว่า “ขี้หวี่” เป็นตัวประสานลาย)}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

อ

๕

^{การเผา}

^{การเผาเครื่องปั้นดินเผา แต่เดิมทำเตาเผาโดยขุดเตาบริเวณจอมปลวก ลึกลงใต้ดินโดยใช้ปากปล่องจอมปลวกเป็นปล่องเตา เรียกเตาชนิดนี้ว่า “เตาทุเรียง” ซึ่งมีหลักฐานค้นพบว่ามีการใช้เตาทุเรียงมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

อ

๕

^{๕.๑ ไฟตํ่า หรือระยะรมไฟ หรือลุ่ม เป็นการไล่นํ้าออกจากเครื่องปั้น โดยการจุดไฟท่อนไม้ใหญ่ให้ไฟอ่อน เรียกว่า “สุมขอน” ที่ปากเตา ทิ้งไว้ ๑๒ ชั่วโมง อุณหภูมิประมาณ ๐-๓๐๐ องศาเซนติเกรด}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

อ

๕

^{๕.๒ ไฟกลาง หรือสุมไฟ หรืออุด เป็นการเผาไม้เล็ก ๆ เผาต่อบริเวณปากเตา ควรใส่ฟืนให้เต็มปากเตาอยู่เสมอ หลังจากผ่านการลุ่มมาเป็นอย่างดี สังเกตจากปากเตามีควันสีดำพุ่งออกจากปล่อง มีเปลวไฟเขม่าตามมา ใช้เวลาประมาณ ๖ ชั่วโมง อุณหภูมิประมาณ ๓๐๐-๙๐๐ องศาเซนติเกรด การอุดสำคัญเป็นอย่างมาก}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

อ

๕

^{๕.๓ ไฟใหญ่ หรือเร่งไฟ หรือขึ้นปล่อง เป็นการเผาไม้ภายในเตา ระยะนี้ต้องเร่งไฟแรง ๆเครื่องปั้นดินเผาจะมีสีแดงเป็นมัน สังเกตเปลวไฟสูงจากปล่องประมาณ ๒-๒.๕๐ เมตร อุณหภูมิประมาณ๙๐๐-๑,๓๐๐ องศาเซนติเกรด ประมาณ ๖ ชั่วโมง หลังจากที่ไฟไหม้ท่อนไม้หมดแล้ว ใช้อิฐดิบ}

^{ปัจจุบันการพัฒนาเตาเผาเซรามิกไม่ต้องใช้ฟืนแต่ใช้ไฟฟ้าแทน โดยควบคุมอุณหภูมิให้เหมาะสมกับการเผาแต่ละขั้นตอน ทำให้สะดวกและทำได้ตลอดเวลา สามารถสร้างชิ้นงานได้จำนวนมาก}

ขั้นตอนการปั้นเครื่องปั้นดินเผา

เตาเผาเซรามิก

เตาไฟฟ้า เป็นเตาที่มีความสะดวกในการเผา ได้ผลแน่นอนและควบคุมอุณหภูมิได้ดี สามารถเผาได้ตั้งแต่อุณหภูมิตํ่าไปจนถึงอุณหภูมิสูง เร่งอุณหภูมิให้ช้าเร็วได้ตามต้องการ เนื่องจากมีสวิตช์อยู่หลายตัวสับเปลี่ยนกัน ในการเผาไม่มีเปลวไฟ ไม่มีควัน เรียกการเผาแบบนี้ว่า การเผาสันดาปสมบูรณ์ (Oxidation Conduction)

๑

เตาเผาเซรามิก

เตาแก๊สเป็นเตาที่นิยมใช้ในโรงงานอุตสาหกรรมเครื่องเคลือบดินเผา เพราะมีความสะดวกต่อการใช้งาน ประหยัดเชื้อเพลิง ปลอดภัย เผาได้ในอุณหภูมิสูง และเป็นเตาที่ค่อนข้างสะอาด เตาแก๊สที่ใช้กันอยู่ทั่วไปมี ๒ ชนิด คือ ชนิดทางเดินลมร้อนขึ้นและชนิดทางเดินลมร้อนลง ซึ่งเตาแก๊สชนิดทางเดินลมร้อนขึ้นจะสามารถเผาได้อุณหภูมิตํ่ากว่าเตาแก๊สชนิดทางเดินลมร้อนลง

๒

สรุป

บรรจุภัณฑ์ที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันจัดได้ ๒ ประเภทใหญ่ ๆ คือ บรรจุภัณฑ์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ได้แก่ เปลือกของผลไม้ และบรรจุภัณฑ์ที่มนุษย์สร้างขึ้น เพื่อใช้ปกป้องรักษาผลิตภัณฑ์โดยแบ่งประเภทตามวัตถุประสงค์ของการใช้งานเป็น ๒ ชนิด ได้แก่ บรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่งและบรรจุภัณฑ์เพื่อการปกป้องสินค้า การเลือกวัสดุธรรมชาติเพื่อนำมาเป็นวัสดุโครงสร้างในการทำบรรจุภัณฑ์หรือภาชนะต่าง ๆ ต้องคำนึงถึงประโยชน์ใช้สอย การดูแลรักษา และความคงทนในการใช้ตลอดจนการกำจัดภายหลังจากใช้ผลิตภัณฑ์