BÀI 9: DÂN CƯ VÀ HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
KHỞI ĐỘNG
KHÁM PHÁ
1/ HOẠT ĐỘNG 1:
+ Vùng Đồng bằng Bắc Bộ có nhiều dân tộc cùng sinh sống như: Kinh, Sán Dìu, Nùng, Tày, Thái, Dao,…Người Kinh có dân số đông nhất
+ Đồng bằng Bắc Bộ là nơi con người sinh sống từ lâu đời, địa hình khá bằng phẳng và đất đai màu mỡ nên có dân số đông. Năm 2020, vùng có hơn 21 triệu người, mật độ dân số của vùng lên đến 1431 người/1 km2
+ Dân cư tập trung đông đúc ở các đô thị. Hà Nội, Hải Phòng là những thành phố đông dân của vùng và cả nước.
HOẠT ĐỘNG 2: HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT:
a/ Trồng lúa nước:
Đồng bằng Bắc Bộ là vùng sản xuất lúa lớn thứ hai của nước ta sau vùng Nam Bộ. Những tỉnh, thành phố trồng lúa nhiều là : Hà Nội, Thái Bình, Nam Định, Hải Dương, Ninh Bình,…Trồng lúa gồm nhiều công đoạn như: làm đất, gieo mạ, cấy lúa, chăm sóc, thu hoạch,…Với kinh nghiệm lâu đời và kĩ thuật canh tác ngày càng hiện đại, năng suất lúa của vùng cao nhất cả nước.
b/ Nghề thủ công truyền thống:
Vùng Đồng bằng Bắc Bộ có hàng trăm làng nghề thủ công truyền thống đã tồn tại lâu đời. Mỗi làng nghề thường làm một sản phẩm đặc trưng như: làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội), làng gốm Bát Tràng (Hà Nội), làng chiếu cói Kim Sơn (Ninh Bình),… Nhiều sản phẩm được xuất khẩu mang lại giá trị kinh tế cao. Để tạo nên sản phẩm hoàn chỉnh, những người thợ đều phải tiến hành nhiều công đoạn khác nhau rất công phu, tỉ mỉ.
Vạn Phúc (Hà Nội) là làng nghề dệt lụa nổi tiếng cả nước, đã tồn tại hơn một nghìn năm. Nguyên liệu làm lụa chủ yếu chủ yếu là tơ tằm. Để tạo ra lụa, người dân đã trồng dâu, nuôi tằm. Sau khi tằm nhả tơ, đóng kén, các thợ thủ công đã chọn ra những chiếc kén già nhất rồi kéo tơ từ tổ kén thành sợi tơ, guồng tơ và mắc cửi, đưa vào máy dệt.
Hiện nay nhiều nghề thủ công có nguy cợ bị mai một dần. Vì thế, chúng ta cần bảo tồn và phát triển các làng nghề thủ công.
Trồng Dâu, Nuôi Tằm
Đây ông đoạn đầu tiên và vô cùng quan trọng khi bắt đầu việc tạo ra một tấm vải lụa hoàn hảo. Chất lượng của tơ thu được ra sao hoàn toàn phụ thuộc vào quá trình chăm tằm. Nuôi tằm rất vất vả, phải theo dõi tằm thường xuyên. Khi tằm lớn, người nuôi còn cần phải làm né – là nơi để tằm nhả tơ, tạo kén. Khi tằm đã hoàn thành quá trình tạo kén của mình, đó cũng là lúc nghệ nhân lựa kén để chuẩn bị cho công việc tiếp theo, tránh để tằm lột bỏ vỏ kén thành ngài.
Lấy Tơ
Sau khi tằm nhả tơ, đóng kén, các nghệ nhân phải chọn những kén già có chất lượng để tiến hành bước đầu tiên: kéo kén (hay nói cách khác là kéo các sợi tơ từ kén con tằm đã đóng). Trước đây, công đoạn này được thực hiện bằng tay, tuy nhiên ngày nay đã được máy móc thực hiện. Xong công đoạn kéo kén, các sợi tơ dài sẽ được chuốt thẳng và bước vào công đoạn guồng tơ. Đây là công đoạn phải làm thủ công để tránh bị rối tơ khi cho vào guồng.
Chuẩn bị Và Dệt vải
Sau khi cho vào guồng, đầu sợi tơ được kéo ra các lõi nhỏ để tiến hành bước tiếp theo: Mắc cửi.
�
Các sợi tơ được bố trí xen kẽ nhau và đều tập trung về chiếc máy mắc cửi. Tại máy mắc cửi luôn có một người túc trực để điều chỉnh và phát hiện ra các lỗi kỹ thuật nếu có. Đây là công đoạn chuẩn bị đủ một lượng tơ nhất định cho từng loại mặt hàng được tính theo khổ ngang của lụa.
Công đoạn tiếp theo là nối cửi. Đây là giai đoạn trung gian quan trọng nhất đòi hỏi người nối cửi vừa phải có kinh nghiệm, vừa phải khéo léo, tỉ mỉ. Những sợi tơ được nối với nhau tỉ mẩn. Chỉ cần một sai sót nhỏ ở công đoạn này, khi dệt sẽ hỏng cả tấm lụa.
�
Những tấm lụa thô vừa được dệt xong đã hiện rõ hoa văn trên đó. Theo các nghệ nhân, những hoa văn này được đồ họa sẵn trên máy theo mẫu hoặc theo đơn của khách và khi dệt sẽ ra luôn chứ không phải hoa văn thêu như một số mặt hàng nhái lụa Vạn Phúc. Sau khoảng 2-3 ngày dệt, ống lụa dài được khoảng 45-50m sẽ được tháo dỡ và mang đi nhuộm.
Nhuộm Vải
Trước khi nhuộm, lụa phải được mang đi nấu tẩy để tẩy bỏ tạp chất. Để có màu tấm lụa đẹp, công đoạn nhuộm vô cùng quan trọng, nhất là khâu pha chế thuốc nhuộm theo tỉ lệ hợp lý của từng loại màu khác nhau. Lụa nhuộm xong được đem đi giặt, sau đó sẽ được các nghệ nhân thực hiện công đoạn sấy lụa. Trước đây, điều kiện thời tiết thuận lợi, có nhiều không gian thì lụa được nhuộm xong mang ra phơi dưới ánh nắng mặt trời. Lụa sấy xong sẽ lên màu theo đúng như lúc nhuộm, các cây lụa sau đó sẽ được trưng bày hoặc giao cho các đại lý chuyên về tơ lụa.
3/ HOẠT ĐỘNG 3: HỆ THỐNG ĐÊ
Sông Hồng và sông Thái Bình là hệ thống sông lớn với hai mùa nước rõ rệt. Mùa mưa lũ dâng cao ảnh hưởng cả một vùng rộng lớn. Vì thế, đê được đắp nhằm ngăn lũ, bảo vệ làng xã, ruộng đồng,…trong đó đê sông Hồng là hệ thống đê tiêu biểu nhất. Trải qua hàng nghìn năm, đê trở thành một hệ thống hoàn chỉnh với chiều dài lên đến hàng nghìn km.
Đê cao trung bình từ 6-8m tùy từng vị trí, có nơi cao đến 10m. Chân đê rộng từ 30-50m. Mặt đê được cải tạo để trở thành các tuyến đường giao thông.
Đê là một biểu tượng về công tác trị thủy ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.