1 of 56

Gwersi Carlam Bioleg UG�Gwanwyn 2024

2 of 56

  • Sesiwn 1 – Bioamrywiaeth Rhan 1
  • Sesiwn 2 – Bioamrywiaeth Rhan 2
  • Sesiwn 3 - Maethiad 2 Rhan 1
  • Sesiwn 4 – Maethaid 2 Rhan 2

3 of 56

Sesiwn 3 UG 2024

Maethiad 2– Rhan 2

4 of 56

Addasiadau’r coludd i wahanol ddeietau

5 of 56

6 of 56

Addasiadau’r coludd i wahanol ddeietau

  • Dydy mamolion ddim yn gallu treulio'r cellwlos yng nghellfuriau planhigyn oherwydd dydyn nhw ddim yn cynhyrchu'r ensym cellwlas.
  • Bacteria sy'n dadelfennu llawer o'r cellwlos yn neiet llysysyddion (mae bacteria'n gallu cynhyrchu'r ensym cellwlas).
  • Mae'r bacteria'n bodoli mewn rhan chwyddedig o'r coludd, sef y caecwm.

7 of 56

Pam bod treulio cellwlos yn anodd?

8 of 56

Addasiadau’r coludd i wahanol ddeietau

  • Mae coludd llysysydd yn hir, sy'n adlewyrchu pa mor anodd yw treulio cellwlos; mae'r bwyd yn cymryd mwy o amser i deithio i lawr y coludd, sy'n rhoi mwy o amser i dreulio'r cellwlos.
  • Enw'r broses o hydrolysu cellwlos gan gellwlas, sydd wedi'i gynhyrchu gan facteria, yw eplesiad bacteriol.

9 of 56

Addasiadau’r coludd i wahanol ddeietau

  • Mae gan gigysyddion goludd byr oherwydd mae hi'n hawdd treulio protein. Mae’r caecwm yn fach.
  • Mae gan hollysyddion, fel bodau dynol, goludd hyd canolig gan ein bod ni'n bwyta cymysgedd o gig a phlanhigion

10 of 56

Anifeiliaid cnoi cil

Termau allweddol:

Anifail cnoi cil – Llysysydd â microbau cydymddibynnol yn ei rwmen.

Cydymddibynnol – Cysylltiad agos rhwng organebau o fwy nag un rhywogaeth sydd o fudd i'r naill a'r llall.

11 of 56

Anifeiliaid cnoi cil

1. Mae'r gwair yn cael ei dorri gan y dannedd a'i gymysgu â phoer i ffurfio cil, sy'n cael ei lyncu.

​

12 of 56

Anifeiliaid cnoi cil

2. Yn y rwmen,

    • Sef y stumog gyntaf, mae'r cil yn cael ei gymysgu â bacteria sy'n treulio cellwlos i gynhyrchu glwcos.
    • Mae hwn yn cael ei eplesu i ffurfio asidau organig, sy'n cael eu hamsugno i'r gwaed, ac yn darparu egni i'r fuwch.
    • Y cynhyrchion gwastraff yw carbon deuocsid a methan, ac mae'r rhain yn cael eu rhyddhau.

​

13 of 56

Anifeiliaid cnoi cil

3. Mae'r cil wedi'i eplesu'n symud i'r rhan nesaf, reticwlwm, cyn cael ei ailchwydu i'r geg a'i gnoi eto.

4. Mae'r cil yn mynd yn uniongyrchol i'r drydedd stumog, yr omaswm, lle mae'r dŵr yn cael ei adamsugno.

​

14 of 56

Anifeiliaid cnoi cil

5. Mae'r bedwaredd stumog a'r olaf, yr abomaswm, yn gweithio fel stumog arferol ac yn treulio'r protein [hwn yw y gwir stumog].

6. Mae'r bwyd wedi'i dreulio'n symud i'r coluddyn bach, lle caiff cynhyrchion y broses dreulio eu hamsugno i’r gwaed.

​

15 of 56

Anifeiliaid cnoi Cil

  • Mae'r anifail cnoi cil yn darparu rhan o'r coludd i'r bacteria fyw ynddi ac yna mae'r bacteria'n treulio'r cellwlos dros y llysysydd.
  • Fodd bynnag, rhaid cadw'r rhan hon o'r coludd ar wahân i'r brif system dreulio er mwyn:
    • Rhoi digon o amser i dreulio cellwlos.
    • Cadw’r bacteria o’r suddion treulio'r mamolyn i rhoi pH optimwm a atal iddynt gael eu lladd gan pH eithafol.

​

​

16 of 56

Cwestiwn 7 U2 2016

17 of 56

18 of 56

3 rhan i’r ateb:

​

1 Sut i dreulio protein

2 Egluro sut mae y gwartheg yn medru treulio mwy o protein

3 Egluro pam bod tail y ceffyl gyda lefel uwch o nitrogen organig

19 of 56

20 of 56

21 of 56

22 of 56

23 of 56

Maethiad Parasitig

  • Parasitiaid yw organebau sy’n byw ar, neu mewn, organeb arall, sef yr organeb letyol.
  • Mae parasitiaid yn cael maeth ar draul yr organeb letyol. Mae parasitiaid yn achosi niwed ac yn aml yn achosi marwolaeth.
  • Mae llawer o organebau'n dioddef parasitiaid am o leiaf ran o'u bywydau.

24 of 56

Maethiad Parasitig Planhigion

Mae bacteria, ffyngau, firysau, nematodau a phryfed yn barasitiaid ar blanhigion.

25 of 56

Maethiad Parasitig Anifeiliaid

  • Mae bacteria, ffyngau, firysau, protoctista, llyngyr, nematodau, pryfed a gwiddon yn barasitiaid ar anifeiliaid.

​

26 of 56

Maethiad Parasitig

  • Mae hyd yn oed bacteria yn dioddef parasitiaid, sef bacterioffagau.
  • Mae gwerth economaidd i astudio parasitiaid oherwydd maent yn achosi clefydau mewn bodau dynol, cnydau ac anifeiliaid domestig.

​

27 of 56

Y Llynghyren Borc - Endoparasit

  • Mae parasitiaid wedi arbenigo a gwneud newidiadau esblygol sylweddol er mwyn goroesi yn yr organeb letyol.
  • Mae'r llyngyren borc (Taenia solium) yn byw yng ngholudd anifeiliaid eraill; mae'n endoparasit.

28 of 56

Y Llynghyren Borc - Endoparasit

  • Mae'r llyngyren yn debyg i ruban ac mae'n gallu bod hyd at 10 metr o hyd.
  • Mae ei phen wedi'i wneud o gyhyr, ac mae sugnolynau a bachau arno. Mae'r sugnolynau a'r bachau'n galluogi'r llyngyren i lynu'n gryf at goludd yr organeb letyol.
  • Mae ei chorff wedi'i wneud o gyfres linol o adrannau tenau, sef y proglotisau.

29 of 56

Y Llynghyren Borc - Endoparasit

  • Mae gan y llyngyren borc ddwy organeb letyol – bodau dynol a moch.
  • Yr organeb letyol gynradd yw'r bod dynol a'r organeb letyol eilaidd yw'r mochyn.

30 of 56

Y Llynghyren Borc - Endoparasit

  • Mae'r mochyn yn cael ei heintio drwy fwyta o sianeli draenio sydd wedi'u halogi ag ymgarthion dynol.
  • Mae bodau dynol yn cael eu heintio drwy fwyta cig moch sydd wedi'i heintio a heb ei goginio'n ddigonol.

31 of 56

Ymaddasiadau'r llyngyren

Mae'n rhaid i'r llyngyren borc oresgyn y problemau canlynol er mwyn goroesi yn y coludd:

  • Suddion treulio a mwcws.
  • Cyfangiadau wal gyhyrog y stumog.
  • Peristalsis.
  • pH eithafol.
  • System imiwnedd yr organeb letyol.
  • Os yw'r organeb letyol yn marw, mae'r parasit yn marw.

32 of 56

Ymaddasiadau'r llyngyren

Er mwyn goroesi, rhaid i'r llyngyren borc:

  • Gallu mynd i mewn i'r organeb letyol.
  • Gallu glynu at yr organeb letyol.
  • Amddiffyn ei hun rhag ymateb imiwn yr organeb letyol.
  • Dim ond datblygu’r organau sy'n hanfodol er mwyn goroesi.
  • Cynhyrchu llawer o wyau.
  • Bod ag organeb letyol ryngol.
  • Datblygu cyfnodau ymwrthol i oroesi am gyfnod heb organeb letyol.

33 of 56

Ymaddasiadau'r llyngyren

34 of 56

Ymaddasiadau'r llyngyren

35 of 56

Ymaddasiadau'r llyngyren

36 of 56

Cylchred bywyd llyngyren borc

37 of 56

Cylchred bywyd llyngyren borc

38 of 56

Cylchred bywyd llyngyren borc

39 of 56

Cylchred bywyd llyngyren borc

40 of 56

Cylchred bywyd llyngyren borc

41 of 56

Systemau organau llyngyren borc

  • Heblaw am y pen, mae pob segment mewn llyngyren borc yn union yr un fath, ac yn cynnwys y systemau organau.

42 of 56

  • Mae gan bob segment system atgenhedlu sy'n cynnwys organau gwrywol a benywol.
  • Hefyd, mae yna system nerfol a system ysgarthol syml.
  • Does dim system dreulio'n bresennol oherwydd mae bwyd sydd eisoes wedi'i dreulio'n cael ei amsugno ar draws arwyneb allanol y llyngyren.

43 of 56

Effeithiau niweidiol y llyngyren

  • Dydy'r llyngyr llawn dwf ddim yn achosi llawer o anghysur
  • Ond, os yw bodau dynol yn bwyta'r wyau, mae embryonau cwsg yn ffurfio codennau mewn gwahanol organau.
  • Gall hyn difrodi meinweoedd o'u cwmpas nhw.
  • Gallwn ni drin oedolion â chyffuriau priodol.
  • Mae mesurau iechyd cyhoeddus, ac archwiliadau cig rheolaidd, yn hanfodol.

44 of 56

Cofiwch

  • Term allweddol: Parasit - Organeb sy'n byw mewn, neu ar, organeb letyol gan achosi niwed iddi.

​

  • Mae llyngyren yn barasit anorfod; dim ond fel parasit mewn organeb letyol mae'n gallu bodoli.

45 of 56

Pediculus (louse/lice)

  • Lleuen sy'n heintio bodau dynol yw Pediculus;
  • Mae'n ectoparasit oherwydd mae'n byw ar yr organeb letyol, yn hytrach na thu mewn iddi.
  • Mae yna ddwy isrywogaeth:
    • Pediculus humanus humanus – heintio corff bodau dynol
    • Pediculus humanus capitis – heintio croen pen bodau dynol

46 of 56

Pediculus

  • Dim ond gwaed dynol mae'r llau'n ei fwyta.
  • Pryfed heb adenydd ydynt, ac maent yn treulio eu holl gylchred bywyd ar groen yr organeb letyol.
  • Dydy eu coesau ddim wedi addasu'n dda i neidio; mae llau pen yn cael eu lledaenu wrth i ddau ben gyffwrdd.

47 of 56

Pediculus

  • Maent yn dodwy wyau ar y blewyn, yn agos at groen y pen.
  • Mae'r llau'n deor ar ôl 7 – 10 diwrnod ac yn gallu dechrau dodwy eu hwyau eu hunain 9 diwrnod ar ôl deor.
  • Mae llau pen yn bwyta drwy frathu croen y pen a bwyta'r gwaed.
  • Os ydynt yn cael eu tynnu oddi ar y bod dynol y maent yn byw arno, maent yn marw.

48 of 56

Pediculus

Mae tri cham yng nghylchred bywyd Pediculus sef yr wy, y nymff a'r oedolyn:

  • Ar ôl 1-2 wythnos, mae wy'n deor ac mae nymff yn dod allan.
  • Mae'n edrych fel yr oedolyn, ond mae'n llai; mae hyn yn enghraifft o fetamorffosis anghyflawn.
  • Wyau gwag sydd i'w gweld ar y blewyn.
  • Mae nymffod yn troi'n oedolion ar ôl tua 10 diwrnod.
  • Mae'r nymffod a'r oedolion yn sugno gwaed o groen pen yr organeb letyol.

49 of 56

Cwestiwn 1 U2 2017

50 of 56

51 of 56

52 of 56

53 of 56

I ateb y cwestiwn mae angen:

  1. Addasiadau cyffredinol
  2. Addasiadau y llyngyren (Taenia)
  3. Addasiadau y lleuen (Pediculus)

54 of 56

55 of 56

56 of 56