SPACERKIEM �PO MOTYWACH LITERACKICH � CZ. II
Motyw znienawidzonego bohatera
Balladyna, Widmo, Chilon Chilonides, Neron, Stolnik Horeszko, Rejent Milczek
Czarne charaktery to typy bohaterów, którzy mają za zadanie wzbudzać �w czytelniku negatywne uczucia.
Czytelnik ich nie lubi, bo są:
chciwi, skąpi, cyniczni, leniwi, obłudni, egoistyczni, zazdrośni, samolubni, próżni, wywyższający się ponad innych i przekonani o własnej wielkości
Kain – pierwszy "czarny charakter"
RZEKŁ BÓG:� �CÓŻEŚ UCZYNIŁ? KREW BRATA TWEGO GŁOŚNO WOŁA KU MNIE Z ZIEMI! �BĄDŹ WIĘC TERAZ PRZEKLĘTY NA TEJ ROLI, KTÓRA ROZWARŁA SWĄ PASZCZĘ, ABY WCHŁONĄĆ KREW BRATA TWEGO
Rdz, 4, 1-16
�Kain i Abel
1 Mężczyzna zbliżył się do swej żony, Ewy. A ona poczęła i urodziła Kaina, i rzekła: «Otrzymałam mężczyznę od Pana». 2 A potem urodziła jeszcze Abla, jego brata.�Abel był pasterzem trzód, a Kain uprawiał rolę. 3 Gdy po jakimś czasie Kain składał Panu w ofierze płody roli, 4 i również Abel składał pierwociny z drobnego bydła i z jego tłuszczu, Pan wejrzał na Abla i na jego ofiarę; 5 na Kaina zaś i na jego ofiarę nie chciał patrzeć. Smuciło to Kaina bardzo i chodził z ponurą twarzą. 6 Pan zapytał Kaina: «Dlaczego jesteś smutny i dlaczego twarz twoja jest ponura? 7 Przecież, gdybyś postępował dobrze, miałbyś twarz pogodną; jeżeli zaś nie będziesz dobrze postępował, grzech leży u wrót i czyha na ciebie, a przecież ty masz nad nim panować».�8 Kain zwrócił się do swego brata, Abla. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata, Abla, i zabił go. 9 Wtedy Bóg zapytał Kaina: «Gdzie jest brat twój, Abel?» On odpowiedział: «Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?» 10 Rzekł Bóg: «Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi! 11 Bądź więc teraz przeklęty na tej roli, która rozwarła swą paszczę, aby wchłonąć krew brata twego, przelaną przez ciebie. 12 Gdy rolę tę będziesz uprawiał, nie da ci już ona więcej plonu. Tułaczem i zbiegiem�będziesz na ziemi!» 13 Kain rzekł do Pana: «Zbyt wielka jest kara moja, abym mógł ją znieść. 14 Skoro mnie teraz wypędzasz z tej roli i mam się ukrywać przed Tobą, i być tułaczem i zbiegiem na ziemi, każdy, kto mnie spotka, będzie mógł mnie zabić!» 15 Ale Pan mu powiedział: «O, nie! Ktokolwiek by zabił Kaina, siedmiokrotnej pomsty doświadczy!» Dał też Pan znamię Kainowi, aby go nie zabił nikt, kto go spotka.�16 Po czym Kain odszedł od Pana i zamieszkał w kraju Nod, na wschód od Edenu.
Zakreśl P przy odpowiedziach prawdziwych i F przy odpowiedziach fałszywych
Kain i Abel hodowali zwierzęta. | P | F |
Bracia składali ofiary Bogu. | P | F |
Kain przyznał się Bogu o zabiciu brata. | P | F |
Kain powiedział do Boga "Zbyt wielka jest kara moja, abym mógł ją znieść". Czy według ciebie kara wymierzona Kainowi przez Boga była zbyt surowa, czy też nie. Zajmij stanowisko w tej sprawie i sformułuj dwa argumenty potwierdzające twój sąd.
Zajęcie stanowiska:.....................................................................................................................................
Argument 1:................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
Argument 2:................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................................
Wyjaśnij sens zdania: „Pan wejrzał na Abla[...];na Kaina[...]nie chciał patrzeć” �....................................................................
Z jakiej przyczyny Bóg naznaczył Kaina znamieniem? Udziel odpowiedzi w formie zdania złożonego.
...............................................................................................................................
Wyrażenie Kainowe piętno (Kainowe znamię) stało się frazeologizmem. Pamiętając, z jaką historią się łączy, napisz, który bohater/bohaterka i za co został/została nim naznaczony/naznaczona i dlaczego.
.........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
Literatura dla dzieci- znienawidzeni bohaterowie
Z historii czarownic
Z dawien dawna uznawano czarownice za pośredniczki diabła. W średniowiecznej Europie głośne były procesy czarownic.� Za takie uznawano kobiety pozostające, według opinii otoczenia, w kontakcie z siłami nadprzyrodzonymi. Przypisywano im zdolność odgadywania przyszłości i wpływania na nią dzięki zabiegom magicznym. Były to zazwyczaj niewinne kobiety, których odmienność wyglądu, obyczajów i zachowania, a czasem niechęć i osobiste porachunki możnych stawały się przyczyną skazywania ich na spalenie na stosie. /…/Podobno słowo "wiedźma" pochodzi od słów: wiedzieć, wiedza. Czyli to kobieta posiadająca wiedzę, i to wiedzę tajemną. Zgłębia ją w mrocznym wnętrzu chaty, z dala od ludzkich siedzib. Według wierzeń średniowiecznych, w pewne określone dni, odbywały się nocne zloty czarownic, tak zwane sabaty, na łysych szczytach gór, dokąd przybywały one na narady i zabawę, lecąc na miotłach. Spotykały się tam ustalając plan szkód i utrapień, jakie przyniosą ludziom w najbliższym czasie. W polskich opowiadaniach ludowych sabaty czarownic odbywały się na Łysej Górze, w Górach Świętokrzyskich, w noc świętojańską, to znaczy z 23 na 24 czerwca. /…/Postacie czarownic występują w wielu sławnych opowieściach ludowych w całej Europie. Straszono nimi dzieci, wymuszając posłuszeństwo. Pozostały świadectwem prymitywnych wierzeń, dawnych obyczajów, należą do historii kultury; dziś już nie straszą, a przedstawiane jako szpetne kobiety na miotle - nawet bawią i śmieszą. /…/Czarownica rzuca uroki i czary, które wymyśla nocą w swoim domu. Musi doskonale znać się na ziołach, latać na miotle i znać na pamięć wszystkie zaklęcia. Sporządza diabelskie napoje i trucizny. Czyta przyszłość z kryształowej kuli i fusów. Do grona znanych czarownic zaliczamy podstępną i próżną macochę królewny Śnieżki. Jest nią królowa, która chce pozostać najpiękniejszą kobietą w królestwie. Pewnego dnia magiczne lusterko oznajmia macosze, że piękniejsza od niej jest Śnieżka. Królowa postanawia ją uśmiercić, podając zatrute jabłko. Śnieżka zapada w długi sen, a czuwają nad nią krasnoludki. Kiedy zjawia się królewicz i całuje królewnę, zły czar pryska.
Najbardziej sławna wiedźma to Baba Jaga, zwana też Babą Jędzą. Jest postacią ze starych ludowych bajek. Pierwsi postać Baby Jagi opisali bracia Jacob i Wilhelm Grimm w baśni "Jaś i Małgosia". Baba Jaga z tej baśni lubi zjeść tłuściutkie dziecko. Kiedy Jaś i Małgosia trafiają do jej chatki, wiedźma zamyka Jasia w komórce, żeby go utuczyć. Ale dzięki sprytowi Małgosi czarownica sama trafia do pieca.
https://www.bibliotekawszkole.pl/inne/gazetki/85/index.php
W artykule napisano, że Postacie czarownic występują w wielu sławnych opowieściach ludowych w całej Europie. Straszono nimi dzieci, wymuszając posłuszeństwo. Uzasadnij, że straszenie dzieci czarownicą nie było właściwym działaniem wychowawczym.
................................................................................................................................................................................
................................................................................................................................................................................
Wymień przynajmniej trzy umiejętności "współczesnej czarownicy".
................................................................................................................................................................................
Jaka kara za czynione zło spotyka baśniową czarownicę? Odpowiedz na to pytanie na podstawie podanego fragmentu lub znanych ci baśni.
................................................................................................................................................................................
�Pinokio�Kot i Lis - złoczyńcy, kłamcy �i oszuści��Opowieści z Narnii. �Lew, czarownica i stara szafa�Biała Czarownica - zła królowa Narnii, która rzuca na swą krainę zaklęcie – panuje tam wieczna zima�i nie ma świąt.��
Słysząc miły dźwięk złotych monet, Lis mimowolnym odruchem wyciągnął łapę, która niby to była koślawa, a Kot otworzył szeroko oczy, które błysnęły jak dwie zielone latarnie, po czym jednak przymrużył je natychmiast, tak że Pinokio niczego nie zauważył.
— A teraz — zapytał Lis — co chcesz zrobić z tymi cekinami?
— Przede wszystkim — odparł pajac — chcę kupić dla mojego tatusia piękny nowy kaftan, cały ze złota i srebra i z brylantowymi guzikami, a potem chcę kupić sobie elementarz.
— Dla siebie? — Rozumie się, ponieważ chcę chodzić do szkoły i uczyć się na dobre.
— Spójrz na mnie — powiedział Lis — z powodu głupiej chęci do nauki postradałem nogę.
— Spójrz na mnie — powiedział Kot — z powodu głupiej chęci do nauki straciłem wzrok. Trzeba ci wiedzieć, że w Kramie Głupków jest takie błogosławione pole, zwane przez wszystkich Polem Cudów. Na tym polu zrobisz w ziemi mały otwór i wsuniesz tam na przykład jeden złoty cekin. Potem zasypiesz otwór odrobiną ziemi, podlejesz go dwoma wiadrami źródlanej wody, posypiesz szczyptą soli, a wieczorem spokojnie pójdziesz sobie spać. W ciągu nocy cekin zacznie kiełkować i kwitnąć, a nazajutrz wstawszy z łóżka i powróciwszy na pole, cóś tam znajdziesz? Znajdziesz cudne drzewo obwieszone tyloma złotymi cekinami, ile ziarnek zboża może zawierać wspaniały, dojrzały kłos w czerwcu. /.../
- Powieśmy go! — Powieśmy go! — powtórzył drugi. Powiedziawszy to, związali mu ręce na plecach i, założywszy pętlicę na szyję, powiesili go dyndającego na gałęzi ogromnego drzewa, zwanego Wielkim Dębem.
fragm. Pinokio
Oszust, kłamca i rozbójnik. Wraz z Lisem tworzą niecną parę złodziei.
Włóczęga i oszust, polujący na bezbronnych podróżników, chytry i bezwzględny.
czynić + zło = zł-o-czyńca
Wskaż wyraz, który został utworzony zgodnie z tą samą zasadą słowotwórczą, co wyraz "złoczyńca"
A/ łamigłówka
B/ czcigodny
C/ Wielkanoc
D/ żaden z wymienionych
na podwyższeniu pośrodku sań, siedziała zupełnie inna postać: wysoka pani, bardziej wysoka niż najwyższa kobieta, jaką Edmund kiedykolwiek widział. Pani również była przykryta białym futrem, w prawej ręce trzymała długą,
prostą laseczkę, a na głowie miała złotą koronę. Jej twarz była biała -nie zwyczajnie blada, lecz zupełnie biała, jak śnieg lub papier, lub wata cukrowa, tylko wargi płonęły jaskrawą czerwienią. Była to twarz piękna, lecz dumna, zimna i surowa.
„- Biała Czarownica? – zapytał Edmund. – Kto to taki?�- To okropna postać. Nazywa siebie królową Narnii, chociaż wcale nie ma do tego prawa, i wszystkie driady i najady, i karły, i zwierzęta, w każdym razie te, które są dobre, po prostu jej nienawidzą. Ona może zmieniać ludzi w kamień i w ogóle potrafi robić różne okropne rzeczy. I to właśnie ona zaczarowała Narnię, tak że zawsze jest tu zima, zawsze zima, a nigdy nie ma Bożego Narodzenia! Jeździ po kraju w saniach zaprzężonych w Reny, ze swoją czarodziejską różdżką i koroną na głowie.”
„Znasz przecież Prawo, które Władca ustanowił w Narnii na samym początku. Wiesz, że każdy zdrajca do mnie należy jako moja prawowita zdobycz i że za każdą zdradę mam prawo zabić. […] to ludzkie stworzenie do mnie należy. Jego życie jest w moich rękach. Jego krew jest moją własnością. […] jeśli nie dostanę tej krwi, jak nakazuje Prawo, to cała Narnia zapadnie się i zniknie w ogniu i wodzie.”
zła do szpiku kości, żądna władzy, sadystyczna, bezwzględna, okrutna, fałszywa, obłudna, budzi strach, zamienia żywych w posągi.
�Hobbit czyli tam i z powrotem�Smaug, Gollum- negatywni bohaterowie
Gollum
W głębi podziemi nad czarną wodą mieszkał stary Golum. Nie wiem, skąd się tutaj wziął ani też kim czy może czym był naprawdę. Nazywał się Gollum i był cały czarny jak noc, z wyjątkiem oczu, wielkich, okrągłych i wypełzłych. Miał łódź i pływał nią bezszelestnie po jeziorze — bo to było jezioro, rozległe i głębokie, i lodowato zimne. Wiosłował wielkimi stopami, zwieszając je po obu stronach łodzi, ale woda nigdy przy tym nawet nie plusnęła. Taką sztukę znał Gollum. Bladymi, wielkimi jak latarnie oczyma wypatrywał ślepych ryb i wyławiał je błyskawicznym ruchem długich palców. Mięso także lubił. Gobliny, jeśli udało mu się którego schwycić, bardzo mu smakowały, ale musiał uważać, by nie dowiedziały się o jego istnieniu. Mógł więc tylko czasem, zaszedłszy od tyłu, zdusić śmiałka, który samotnie zapuścił się nad jezioro, gdy Gollum polował przy brzegu. Ale gobliny rzadko tu się pokazywały wyczuwając, że jakaś szkarada czai się w dole, u korzeni góry. Natrafiły na jezioro przy budowie tunelu, dawno, dawno temu, musiały więc zaniechac wybijania dalszej drogi w tym kierunku; tu się zatem kończył chodnik i nie było po co tędy chodzić, chyba że Wielki Goblin tak rozkazał. Czasem zachciewało mu się ryby z jeziora, ale najczęściej wysłannik nie wracał już z wyprawy, a władca musiał obejść się smakiem. Gollum urządził sobie mieszkanie na oślizłej skalistej wysepce pośrodku jeziora.
Smaug
Szczególnie chciwy, silny i zły był gad imieniem Smaug. Smaug leżał ze złożonymi skrzydłami niby ogromny nietoperz, obrócony trochę bokiem, tak że hobbit widział jego ciało od spodu: długi, blady brzuch oprószony drogimi kamieniami i okruchami złota, które wbiły mu się w skórę od stałego wylegiwania się na tym łożu bogactw. �Oto leży tu olbrzymi, czerwonozłocisty smok, pogrążony w głębokim śnie; z paszczy i z nozdrzy dobywa się pomruk i kłęby dymu, lecz podczas snu potwora ogień ledwie się tli w jego wnętrznościach. �Bilbo oczywiście powinien był mieć się na baczności, ale Smaug naprawdę był dość trudnym do odparcia przeciwnikiem.
Ilustracja przedstawia tort urodzinowy dla dziecka. Zajmij stanowisko czy ta grafika pasuje do fragmentu tekstu, opisującego smoka. Podaj dwa argumenty potwierdzające twoje zdanie.
Stanowisko:..................................................
......................................................................
Argument 1...................................................
......................................................................
…...................................................................
Argument 2...................................................
......................................................................
......................................................................
Podaj dwa argumenty, potwierdzające, że figurka przedstawiająca Golluma, to postać negatywna.
Argument 1...........................................................................
.................................................................................................
…...............................................................................................
Argument 2...............................................................................
..................................................................................................
..................................................................................................
Chłopcy z Placu Broni�bracia Pastorowie, Deżo Gereb�
W pustyni i w puszczy
Gebhr, Idrys, Chamis
Którego z bohaterów lektur szkolnych nie lubię i dlaczego?�Użyj sformułowań:�
• Irytuje mnie…�• Denerwuje mnie…�• Nie pochwalam…�• Nie aprobuję…�• Drażni mnie…�• Nie rozumiem…�• Moją niechęć budzi…�• Sympatii nie wzbudza…
Literackie antypatie w lekturach dla klas VII-VIII
Znienawidzony bohater przedstawiony jest poprzez:
Karykaturę - Żona modna
Realizm - Chilon
Przerażenie - Widmo
DZIADY cz. II – Widmo Złego Pana
Wyszukaj synonimy do wyrazu "Widmo" .
widziadło, duch, zmora, mara, zjawa, mamidło, potwór, stwór, złuda, maszkara, poczwara, straszydło, monstrum
Kto to jest WIDMO!
nadprzyrodzona istota, w której można rozpoznać osobę zmarłą, według legend różnych kultur pojawiająca się nagle, niematerialna i czasem mylona ze złudzeniem
Słownik symboli
WIDMO-
symbolizuje śmierć, zło, pokusę, groźbę.
Jakie rdzenie oboczne występują w rodzinie wyrazów?:�upiór, upiorek, upiorzyca, upiornica, upiornik��upiór-�upior-�upiorz-
Jak rozumiesz zdanie:
Zło jest częścią ludzkiej natury?
Jastrzębiec upiornik
jakaż potwora!
Widzicie w oknie upiora?
Jak kość na polu wybladły;
Patrzcie! patrzcie, jakie lice!
W gębie dym i błyskawice,
Oczy na głowę wysiadły,
Świecą jak węgle w popiele.
Włos rozczochrany na czele.
A jak suchy snop cierniowy
Płonąc miotłę ognia ciska,
Tak od potępieńca głowy
Z trzaskiem sypią się iskrzyska.
Ułóż pytania do �podanego fragmentu "Dziadów" cz. II.
1. Gdzie ukazał się upiór?
2. Jak wyglądała twarz widma?
3. Co przypominały oczy upiora?
4. Co wydobywało się z głowy zjawy?
Upiór
Słowa klucze
kość, dym, błyskawice, węgiel, popiół, cierń, płomień, ogień, potępieniec, iskry
Dlaczego Widmo jest potępieńcem? Jakich złych czynów się dopuściło?
Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;
Trzy dni nic nie miałem w ustach,
Strząsnąłem jabłek kilka.
Lecz ogrodnik skryty w chrustach
Zaraz narobił hałasu
I poszczuł psami jak wilka.
Nie przeskoczyłem tarasu
Dopędziła mię obława;
Przed panem toczy się sprawa,
O co? o owoce z lasu,
Pośród najtęższego chłodu,
Stałam z dziecięciem pod bramą.
Panie! wołałam ze łzami,
Zlituj się nad sierotami!
Przy piersiach maleńkie dziecię.
Panie, daj nam zapomogę,
Bo dalej wyżyć nie mogę!
Ale ty, /.../ Hajdukowi rzekłeś z cicha:
„Kto tam gościom trąbi w uszy?
Wypędź żebraczkę, do licha”.
Quo vadis – Chilon Chilonides
Jak rozumiesz związek frazeologiczny: udawać Greka?
......................................................................
......................................................................
......................................................................
.......................................................................
Wpisz małą lub wielką literę do podanych wyrazów:
GREK- …...rek
GRECZYNKA- ….....reczynka
GRECJA- …...recja
GRECKI- …..recki
Nie lubię go, ponieważ...
"Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za dzban zapłacić."
...jest cyniczny, udaje zrównoważonego, ale marzy �o bogactwie i chciałby być noszony w lektyce
cynik
stoik
perypatetyk
Chilon Chilonides
Cechy negatywne | synonimy |
cyniczny | uszczypliwy, zajadliwy, szyderczy, złośliwy |
zachłanny | ................................................................ |
.......................................................... | chytry, podstępny, sprytny |
kłamliwy | ............................................................. |
…....................................................... | bezwstydny, nieprzyzwoity, obrzydliwy |
podejrzliwy | ................................................................ |
…......................................................... | pamiętliwy, bezwzględny |
Uzupełnij tabelę "nienawistnych cech"
Chilon
Balladyna i Neron – co ich łączy?
...bo choć róże rosnące na ruinach pałacu Nerona rozwidniały nam pięknie te gruzy: to jednak jaśniej mi je oświecił ów duch Irydiona, któregoś ty pod krzyżem w Kolosseum położył i nakrył złotymi skrzydłami anioła.��Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznym uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z ładu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione� �ariostyczny «żartobliwy, lekko ironiczny,� mający zawiłą fabułę �z elementami fantastycznymi»�.
Autorowi Irydiona na pamiątkę
Balladynę poświęca/ Juliusz Słowacki
Paryż, d. 9 lipca 1839 r
Podobieństwa
NERON- cesarz Rzymu | BALLADYNA- grafini, królowa |
Kazał zabić matkę | Wypędziła matkę z pałacu, wydała ją na tortury |
Zabija żonę | Zabija siostrę i Kirkora |
Ma swojego Tygellina | Wysługuje się von Kostrynem |
Pełen kompleksów i bardzo próżny, każe podpalić Rzym | Wstydzi się matki, swój dom rodzinny każe spalić |
Jest okrutny | Jest okrutna |
Prześladuje chrześcijan | Ma na sumieniu Gralona i von Kostryna |
Ginie śmiercią samobójczą | Ginie od pioruna |
Dręczą go wyrzuty sumienia – boi się | Dręczą ją wyrzuty sumienia- widzi widmo Aliny |
Radzi się Petroniusza, który ostatecznie mu się naraża. | Radzi się Pustelnika, którego ostatecznie każe zabić |
Pan Tadeusz - Stolnik Horeszko
„bogacz i famlijant, pierwszy pan w powiecie"
właściciel zamku
zapraszał Wąsala, bo miał �w tym interes
potrzebował jego głosów na sejmikach i jego szlachty
odmówił Jackowi ręki Ewy- podał czarną polewkę
wydał córkę za kasztelana witebskiego, który wydawał mu się lepszą partią
nie zwracał uwagi na uczucia innych
Odmień przez przypadki nazwiska zakończone na "-o"
Fredro, Kościuszko, Lato, Lubaszenko
ZEMSTA - REJENT MILCZEK
MILCZEK
MILCZEK
Kim jest hipokryta? Uzasadnij, że był nim Rejent Milczek.
Pochodzi od greckiego słowa „hypokrisis”, które oznacza „udawanie”
osoba dwulicowa, obłudna, nieszczera, fałszywa
MILCZEK
Znajdź podobieństwa między Stolnikiem Horeszko i Rejentem Miliczkiem.
Stolnik | Rejent |
Zamożny arystokrata, magnat | Bogaty szlachcic, notariusz |
Mieszka w zamku | Jest właścicielem połowy zamku |
Nie pozwala córce wyjść za Jacka, jest wyniosły i uważa, że Wąsal to nieodpowiednia partia dla córki. | Nie pozwala synowi ożenić się z Klarą, aby zrobić na złość sąsiadowi |
Egoista | Myśli tylko o realizacji swoich celów |
Podsumowanie
Literatura dostarcza nam mnóstwa przykładów, niekoniecznie krystalicznych postaci, które ujmują autentycznością i wzbudzają bądź nie, naszą sympatię.
Postaci mogą postępować w sposób zły, ale należy pamiętać, że zawsze za tym stoi jakieś uzasadnienie - określona motywacja, krzywda, cel, który uświęca środki. Czytelnik może ich oceniać i zapewne będzie to robić. To jego święte prawo.
Cechy bohaterów literackich powinny być (zazwyczaj) wyostrzone w stosunku do pierwowzorów. Negatywna postać sprawia, że czytelnik doświadcza katharsis.
Podsumowanie
Odbiorca dzięki odczuwaniu konkretnych emocji, np. lęku czy cierpienia, zaczyna lepiej rozumieć siebie i swoje życie.