1 of 8

भारतातील पंचायतराजची उत्क्रांती

डॉ. श्रीकांत मगर

सहाय्यक प्राध्यापक, लोकप्रशासन विभाग,

श्रीमती एस.के.गांधी महाविद्यालय, कडा

2 of 8

भारतातील पंचायतराजची उत्क्रांती

प्रस्तावना:
जेव्हा मानवी उदय झाला तेव्हापासून पंचायतराज व्यवस्थेचा उदय झाला.
शाब्दिक दृष्टिकोनातून पंचायतराज हा शब्द मराठी भाषेतील' पंचायत 'आणि' राज ' या दोन शब्दांनी बनलेला आहे.
याचा अर्थ पाच जन प्रतिनिधींचे समूह
‘पंचायत' शब्द संस्कृत भाषेतील ग्रंथानुसारएखादया अध्यात्मिक पुरुषासहित पाच पुरुषांच्या समूहाला अथवा वर्गाला ‘ पंचायतन' या नावाने संबोधित करण्यात येते.
उल्लेख कौटिल्याचे ‘अर्थशास्त्र' अबूल फजलच्या ‘ऐन-ए-अकबरी’ अशा विविध ग्रंथांत करण्यात आलेला आहे

3 of 8

भारतातील पंचायतराज व्यवस्थेचा विकास

प्राचीन स्वयंशासित खेड्यापासून आधुनिक काळातील लोकशाही विकेंद्रीकरणाच्या तत्त्वाला अनुसरून निर्माण केलेल्या पंचायत राजसारख्या आदर्शवत प्रारूपाचा विकासक्रम अत्यंत रचनात्मक स्वरूपाचा राहिला आहे.
प्राचीन काळातील वैभव संपन्न स्थानिक स्वशासन मध्यकाळातील सत्तासंघर्षाने काहीसे अस्थिर झाले आणि ब्रिटिशांच्या काळात ते पूर्णतः मोडकळीस आले होते
आधुनिक स्वशासनाचे पुनरुज्जीवनही याच कालखंडात इ. स. १८८२ च्या लॉर्ड रिपनच्या स्थानिक स्वशासनाच्या ठरावाच्या रूपाने झाले.
स्वातंत्र्येतर कालखंडात १९९२च्या ७३ व्या घटनादुरुस्तीमुळे देशभर खऱ्या अर्थाने पंचायत ‘राज अस्तित्वात आले.

4 of 8

भारतातील पंचायतराजची उत्क्रांतीचे टप्पे

प्रारूप सामान्यपणे तीन टप्प्यांतून जाणून घेता येईल.
प्राचीन कालखंड

अ) रामायण तसेच महाभारत:

रामायण काळात ग्रामप्रमुखांना 'ग्रामिणी' अथवा 'महत्तर' या नावाने ओळखले जात.
बौद्ध जातक कथांमध्ये बौद्ध काळातील सुस्थापित पंचायत तंत्राचा उल्लेख आढळतो या काळात गावाच्या प्रमुखास 'ग्रामसभोजक' नावाने ओळखले जात असे.

ब) मौर्य काळ:

मौर्यकाळात 'ग्राम' शासनाचा सर्वात खालचा स्तर होता. प्रशासनाच्या रूपात ' जनपदा' चे अस्तित्व होते.
अनेक गावांना मिळून 'जनपद' निर्माण केले जात असे.
मौर्यकाळात ग्रामप्रशासनाच्या देखोरेखीसाठी ग्रामिक तसेच ग्रामिक संघ आणि ग्रामीक सभा या अस्तित्वात होत्या.

5 of 8

मौर्यकाळात 'उपवास' हे ग्रामसभेचे सदस्य असत

प्रत्येक गावाचा प्रमुख ‘ग्रामिक' असे.
पाच किंवा दहा गावांचा शासक ‘गोप' वा प्रमुख स्थानिक नावाचा पदाधिकारी असे.
स्थानिकचा प्रमुख पूर्ण ‘जनपदा' चा प्रभारी अधिकारी 'समाहार्ता' म्हणून ओळखला जात असे.

क) गुप्त कालखंड:

गुप्तकाळात कायदा व सुव्यवस्थेची जबाबदारी ग्रामपंचायतीची असे गावाची सुरक्षा करणाऱ्या अधिकाऱ्याला 'ग्रामरक्षक किंवा प्रतिहार' म्हटले जात असे.

6 of 8

प्राचीन ग्रामपंचायतीची भूमिका

महसूल वसुली
पडिक जमिनीसंबंधीचे अधिकार
संघर्षाची सोडवणूक
मंदिर प्रशासन
आर्थिक कार्ये
नैसर्गिक आपत्ती
सार्वजनिक उपयुक्ततेची कार्ये

7 of 8

२) मध्ययुगीन कालखंड

शेरशाह सुरीच्या काळात स्थानिक शासनाचा सर्वात लहान स्तर 'गाव' चा प्रमुख मुखिया किंवा मुकादम असे.
मोगल प्रांत अनेक सरकार व जिल्ह्यामध्ये विभाजलेला होता.
सर्वात लहान शाखा ‘ परगना ' होती. गावाची सफाई, शिक्षा, सिंचन, वादावर निर्णय इ. कार्ये परगणा करीत असे.
'पटवारी' महसूल वसूल करीत असे. तसेच ‘चौधरी' वादावर निर्णय देत असे.
मोगल काळात सामान्यातः जिल्हा क्षेत्रात काजी, मुफ्ती व मीर आदिल नावाचे न्यायिक अधिकाऱ्यांची कार्य करीत असत.

8 of 8

अकबराच्या काळात ग्रामपंचायतीतील वैधानिक रूपात न्याय देणारी संस्था म्हणून स्वीकृती होती�

लोकांच्या नैतिक व धार्मिक प्रगती प्रबंध व न्याय व्यवस्थेसंबंधी कार्ये पंचायतींनाच करांवी लागत असत.
मोगलकालीन कालखंड पंचायत राज दृष्टीने अंत्यत ‘अंधःकारमय कालखंड ' म्हणून ओळखला जातो.