ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ �ΣΤΗΝ «ΕΛΕΝΗ» ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ�ΜΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕ ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ
Ρ******* Γ****** Γ4
Περιεχόμενα
Πρόλογος σελ. 3
Μέρος πρώτο - Ευριπίδης
Επίλογος σελ. 15
2
Πρόλογος
Ο πόλεμος είναι ένα διαχρονικό φαινόμενο. Ο Ευριπίδης θεωρείται ένας από τους πιο «αντιπολεμικούς» τραγικούς ποιητές. Έζησε την εποχή του Πελοποννησιακού πολέμου και βίωσε τις συνέπειές του στην κοινωνία. Μέσα από τα έργα του, όπως Ελένη, Τρωάδες, Φοίνισσες και Ικέτιδες, καταδικάζει τον πόλεμο και αναδεικνύει τα δεινά του.
Από την «Ελένη» του Ευριπίδη μέχρι σήμερα, έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια, αλλά ο πόλεμος παραμένει ο ίδιος. Στην εργασία αυτή βλέπουμε πώς η τέχνη, από την αρχαία τραγωδία μέχρι τα σύγχρονα ποιήματα, τραγούδια και τα γκράφιτι αντιδρά στη φρίκη του πολέμου. Καταλήγοντας, είτε μιλάμε για την Τροία είτε για το σήμερα, το συμπέρασμα είναι ένα: στον πόλεμο δεν υπάρχουν πραγματικοί νικητές, υπάρχουν μόνο άνθρωποι που υποφέρουν.
3
Μέρος πρώτο - Ευριπίδης�Η «Ελένη»�
Όπως αναφέρεται από τον Ευριπίδη, στο Α΄ Στάσιμο της Ελένης, ο ολέθριος πόλεμος μεταξύ Ελλήνων και Τρώων έγινε μάταια, για ένα είδωλο. Το ομοίωμα της Ήρας ήταν η αιτία του πολέμου. Είχε σαν αποτέλεσμα πλήθος νεκρών τόσο από την πλευρά των ηττημένων, όσο και από την πλευρά των νικητών, χήρες γυναίκες και έρημα σπίτια. Ο ποιητής μέσω του Χορού καταδικάζει τον πόλεμο. Αυτοί που επιδιώκουν να αποκτήσουν δόξα μέσω του πολέμου και νομίζουν πως ο πόλεμος μπορεί να επιλύσει τις διαφορές των ανθρώπων, χαρακτηρίζονται άμυαλοι. Ο καλύτερος τρόπος για να επιλύονται οι διαφορές είναι ο διάλογος.
4
«Με πετροβόλημα και με κοντάρι�πλήθος χαθήκαν οι Αχαιοί και κατοικούν στον άραχλο Άδη τώρα· οι δύστυχες γυναίκες τους πενθώντας�έκοψαν τα μαλλιά· απομείναν�έρμα τα σπίτια, δίχως άντρες· …όταν γυρνούσε στην πατρίδα φέρνοντας�τ' ομοίωμα της Ήρας, του πολέμου�βραβείο ή κάλλιο την αιτία�να σφάζονται για χρόνια οι Δαναοί.» | «Ανέμυαλοι όσοι αποζητούν τη δόξα �με λόγχες και με δυνατά στον πόλεμο κοντάρια,�λογιάζοντας αστόχαστα πως έτσι�θα πάψουν των θνητών τις συμφορές· γιατί, αν το δίκιο σου ζητάς με το αίμα,�η αμάχη δε θα λείψει από τον κόσμο·�γι’ αυτήν οι Πριαμίδες πήγαν�κάτω στη γης, ενώ μπορούσαν�μονάχα με τα λόγια, Ελένη,�τέλος να δώσουνε στην έχθρα». |
Άμεσες ή έμμεσες αναφορές στον πόλεμο υπάρχουν σε διάφορα σημεία της «Ελένης», όπως για παράδειγμα στη 2η Σκηνή του Προλόγου, όπου ο Τεύκρος αναφέρει: «Την κούρσεψα, μα πάω κι εγώ χαμένος» δείχνοντας πάλι ο ποιητής ότι οι συμφορές του πολέμου δεν πλήττουν μόνο τους ηττημένους αλλά και τους νικητές. Επιπλέον, η αξιοθρήνητη κατάσταση του Μενέλαου (σαν ζητιάνος) ως συνέπεια του Τρωικού πολέμου, από τον οποίο μάλιστα βγήκε νικητής, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι στον πόλεμο δεν υπάρχουν ουσιαστικά νικητές. Στο Α΄ Επεισόδιο, στην 1η Σκηνή ο ποιητής στους παρακάτω στίχους δείχνει ότι ο πόλεμος φέρνει πολλές απώλειες και θλίψη, ακόμη και σε όσους γλιτώνουν.
«Ευριπίδη Ελένη», Δραματική Ποίηση, Γ΄ Γυμνασίου
«Χαθήκανε πολλοί, πολλοί κι εκείνοι που χαίρονται, γιατί έχουνε ξεφύγει�τον κίνδυνο της θάλασσας και φέραν �τα ονόματα των σκοτωμένων πίσω�στα σπίτια τους» |
Οι «Τρωάδες»�
Στις Τρωάδες, ο Ευριπίδης προβάλλει τον αντιπολεμικό χαρακτήρα μέσα από τα δεινά των ηττημένων, όπως αυτά παρουσιάζονται σε διάφορα σημεία του έργου από την αρχή έως το τέλος. Οι γυναίκες της Τροίας χάνουν την πατρίδα, την ελευθερία και την αξιοπρέπειά τους και οδηγούνται στη σκλαβιά.
Συγκλονιστική είναι στο δεύτερο επεισόδιο η τύχη του Αστυάνακτα, του αθώου παιδιού που καταδικάζεται σε θάνατο, γεγονός που αναδεικνύει τη βαρβαρότητα και την απανθρωπιά του πολέμου. Παράλληλα, ήδη από τον πρόλογο, στον διάλογο του Ποσειδώνα με την Αθηνά, φαίνεται ότι και οι νικητές διαπράττουν ύβρη και τελικά οδηγούνται σε τιμωρία, γεγονός που τονίζει ότι ο πόλεμος δεν έχει πραγματικούς νικητές.
https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=11
6
«Ω βάρβαρων βασάνων εφευρέτες,�Έλληνες, τί σας φταίει τ᾽ αθώο παιδάκι�και το σκοτώνετ᾽ έτσι;»
| «Τρελός αυτός που πολιτείες ρημάζει,�ναούς και τάφους, των νεκρών ιερά·�τα ρίχνει αυτά, μα τότε πέφτει κι ο ίδιος». |
Οι «Φοίνισσες»�
Οι Φοίνισσες έχουν στο επίκεντρο τη διαμάχη των γιων του Οιδίποδα, του Ετεοκλή και του Πολυνείκη για τον θρόνο της Θήβας και την μάταιη προσπάθεια της Ιοκάστης να συμφιλιώσει τους δυο γιους της. Στο τέλος πεθαίνουν και οι δύο. Στις Φοίνισσες ο Ευριπίδης δείχνει ότι ο εμφύλιος πόλεμος οδηγεί σε αδελφοκτονία, οικογενειακή καταστροφή και απόλυτη τραγωδία, υπογραμμίζοντας ότι κανείς δεν βγαίνει πραγματικά νικητής. Παρακάτω δίνονται δύο μικρά απόσπασμα από τον λόγο του Ετεοκλή της Ιοκάστης.
7
«Δεν έπρεπε ένοπλος, μητέρα, για συμφιλίωση να μιλάει, αφού ο λόγος πετυχαίνει και όσα τα όπλα ενός εχθρού μπορούν».
| «Γιατί, παιδί μου, σε έχει κυριέψει η φιλαρχία; Γιατί; Δαίμονας άγριος είναι αυτή, που ορμάει μέσα σε ευτυχισμένα σπίτια και σε πόλεις και μόνο ερείπια αφήνει πίσω της. Γι᾽ αυτήν λοιπόν έχασες το μυαλό σου; Όχι, παιδί μου. Αγκάλιασε την άλλην, την ισότητα, ό,τι καλύτερο στον κόσμο· αυτήν που ενώνει φίλο με φίλο, χώρα με άλλη χώρα, σύμμαχο με σύμμαχο». |
Οι «Ικέτιδες»�
Οι Ικέτιδες είναι οι μητέρες των Αργείων και θρηνούν για τα παιδιά τους που σκοτώθηκαν στον πόλεμο. Οι Θηβαίοι αφήνουν τους νεκρούς άταφους, πράγμα που θεωρείται μεγάλη ασέβεια και δείχνει την βαρβαρότητα του πολέμου. Ο Θησέας υποστηρίζει την δικαιοσύνη και τον σεβασμό στους νόμους και τους νεκρούς. Στις Ικέτιδες ο Ευριπίδης προβάλλει το αντιπολεμικό του μήνυμα παρουσιάζοντας τα δεινά των νεκρών και των συγγενών τους και τονίζοντας την ανάγκη για δικαιοσύνη και σεβασμό ακόμη και σε καιρό πολέμου.
8
Μέρος δεύτερο – Σύγχρονα έργα �Το «Γιατί;» του Γιάννη Μαγκλή �
Το κείμενο αναφέρεται σε έναν στρατιώτη που μετά το τέλος μιας μάχης πηγαίνει σε μια πηγή να ξεδιψάσει. Μετά από λίγο βλέπει έναν αντίπαλο στρατιώτη να πλησιάζει στην πηγή, βγάζει το όπλο του και τον σκοτώνει. Εκείνη τη στιγμή είναι τόσο τυφλωμένος, ώστε δε βλέπει απέναντι του έναν άνθρωπο – αδερφό, αλλά έναν εχθρό. Όταν συνειδητοποιεί την πράξη του, αισθάνεται ενοχές, μετανιώνει και ζητά συγχώρεση από το θύμα του, τονίζοντας ότι δεν το ήθελε, δεν είναι φονιάς και ότι υπεύθυνοι για το κακό που έγινε είναι αυτοί που προξενούν τους πολέμους που τον έκαναν να ξεχάσει ότι είναι άνθρωπος. Ο στρατιώτης γίνεται τραγικό πρόσωπο, καθώς είναι θύμα του πολέμου που τον έχει αλλοτριώσει και τον έχει κάνει να σκέφτεται μόνο τον εαυτό του και την επιβίωσή του.
Γ. Μαγκλής, «Γιατί;», Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Γυμνασίου
9
Τα «Γράμματα για το μέτωπο» του Γιάννη Ρίτσου�
Στο ποίημα αυτό, ο πόλεμος παρουσιάζεται μέσα από τα μάτια μιας μάνας που περιμένει τον γιο της. Ο Ρίτσος κάνει μια συγκλονιστική αντίθεση: από τη μία θυμάται τη ζεστασιά του σπιτιού, το τσάι και τη φροντίδα, και από την άλλη φαντάζεται τον γιο της παγωμένο στο χαράκωμα, με την απειλή του θανάτου. Το αντιπολεμικό μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ο πόλεμος είναι ο φόβος και ο πόνος που αφήνει πίσω του μητέρες «ντυμένες στα μαύρα».
10
«Χιονίζει απόψε, γιε μου, και παγώνει�το αίμα μου από το κρύο κι από τον τρόμο·�κουλουριασμένη εδώ στο παραγώνι�κοιτάζω τη φωτιά στοχαστικά�κ' η σκέψη μου τραβάει τον ίδιο δρόμο�να σε καλησπερίσει γκαρδιακά. Τέτοιες βραδιές νωρίς ερχόσουν σπίτι,�σ' έβλεπα εκεί στην πόρτα να τινάζεις�τα χιόνια απ' το γιακά σου σα σπουργίτι�κ' έτρεχα να σου βγάλω το παλτό.�«Αχ, γιε μου, έχεις μουσκέψει· δεν αλλάζεις;»�κι αποκρινόσουν «μάνα, ευχαριστώ». | Σ' έβαζα πλάι στο τζάκι να στεγνώσεις,�σου 'ψηνα ευωδιασμένο τσάι βουνίσιο�να πιεις, να πυρωθείς και να ξαπλώσεις.�Χιόνιζε, μα δω μέσα είταν ζεστά,�τ' όνειρο φωτογέλαε παραδείσιο�πίσω απ' τα βλέφαρά μας τα κλειστά. Κι απόψε, γιε μου, θα 'σαι μες στο χιόνι�κι ο χάρος στο χαράκωμα θα σκύβει�και κόκκινο το βλέμμα θα καρφώνει�στο βλέμμα σας. — Ποιανού θα 'ναι η σειρά;�Ποια θα ντυθεί στα μαύρα; Ποιο καλύβι�θα κλειστεί μπρος στον ήλιο, στη χαρά;» |
Τα «Ποιήματα που μας διάβασε ένα βράδυ ο λοχίας Όττο V…» του Μανόλη Αναγνωστάκη�
Εδώ ο ποιητής μας μεταφέρει στην στιγμή μόλις ένα λεπτό πριν από την επίθεση. Ενώ οι διαταγές λένε «Εμπρός» και «Χτύπα ανελέητα», η ψυχή του στρατιώτη αντιστέκεται. Το πιο δυνατό αντιπολεμικό μήνυμα κρύβεται στο τέλος: ο στρατιώτης συνειδητοποιεί ότι απέναντί του δεν έχει έναν εχθρό, αλλά έναν «δίδυμο αδερφό» – έναν άνθρωπο ακριβώς σαν κι αυτόν, που φοράει άλλη στολή και κρατάει άλλη σημαία, αλλά έχει τον ίδιο φόβο.
11
«Σε δύο λεπτά θ’ ακουστεί το παράγγελμα «Εμπρός»�Δεν πρέπει να σκεφτεί κανένας τίποτ’ άλλο�Εμπρός η σημαία μας κι εμείς εφ’ όπλου λόγχη από πίσω�Απόψε θα χτυπήσεις ανελέητα και θα χτυπηθείς�Θα τραβήξεις μπροστά που μαντεύονται χιλιάδες ανήσυχα μάτια�Εκεί που χιλιάδες χέρια σφίγγονται γύρω από μι’ άλλη σημαία�Έτοιμα να χτυπήσουνε και να χτυπηθούν. | Σ’ ένα λεφτό πρέπει πια να μας δώσουν το σύνθημαΜια λεξούλα μικρή μες στη νύχτα, που σε λίγο εξαίσια θα λάμψει. (Κι εγώ που ‘χω μια ψυχή παιδική και δειλή�Που δε θέλει τίποτ’ άλλο να ξέρει απ’ την αγάπη�Κι εγώ πολεμώ τόσα χρόνια χωρίς, Θε μου, να μάθω γιατί�Και δε βλέπω μπροστά μου τόσα χρόνια παρά μόνο τον δίδυμο αδερφό μου)». |
Ο «Στρατιώτης» της Κωστούλας Μητροπούλου (τραγούδι)�
Το τραγούδι είναι αντιπολεμικό γιατί παρουσιάζει τον στρατιώτη ως θύμα και όχι ως ήρωα. Η στολή του πέφτει μεγάλη και το εμβατήριο τον κάνει να θέλει να κλάψει, δείχνοντας πως ο πόλεμος καταπιέζει την ανθρώπινη φύση. Όταν ο στίχος λέει πως ο στρατιώτης «μίλαγε για λάθος», καταγγέλλει τον παραλογισμό των συγκρούσεων που στερούν την ελευθερία και τη ζωή. Το πέταγμα της στολής στο τέλος, είναι μια κραυγή διαμαρτυρίας: ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε για να πολεμά, αλλά για να ζει ελεύθερος.
https://stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=details&song_id=868
12
«Του `παν θα βάλεις το χακί�θα μπεις στην πρώτη τη γραμμή�θα μπεις στην πρώτη τη γραμμή�και ήρωας θα γίνεις Εκείνος δε μιλάει πολύ�του `ναι μεγάλη η στολή�του `ναι μεγάλη η στολή�και βάσανο οι αρβύλες Το εμβατήριο που του ‘μαθαν να λέει�είναι μονότονο και του `ρχεται να κλαίει�είναι μονόνοτο και του `ρχεται να κλαίει�το εμβατήριο που του ‘μαθαν να λέει | Δεν του ’γραφε ποτέ κανείς�τις νύχτες ξύπναγε νωρίς�τις νύχτες ξύπναγε νώρις�και μίλαγε για λάθος Μια μέρα έγινε στουπί�πέταξε πέρα τη στολή�πέταξε πέρα τη στολή�και έκλαψε μονάχος Το εμβατήριο που του ‘μαθαν να λέει�είναι μονότονο και ντρέπεται να κλαίει�είναι μονότονο και ντρέπεται να κλαίει�το εμβατήριο που του ‘μαθαν να λέει». |
Η «Γκουέρνικα» του Πάμπλο Πικάσο�
Η Guernica είναι ένας πίνακας σύμβολο ενάντια στη βία. Ο Πικάσο τον δημιούργησε για να καταγγείλει τον βομβαρδισμό μιας μικρής πόλης, αλλά τελικά κατάφερε να δείξει τη φρίκη κάθε πολέμου. Στον πίνακα δεν βλέπουμε όπλα ή νίκες, αλλά διαμελισμένα σώματα, μια μάνα που θρηνεί το παιδί της και ζώα που υποφέρουν. Χρησιμοποιώντας μόνο το μαύρο, το άσπρο και το γκρι, ο Πικάσο μας δείχνει ότι ο πόλεμος αφαιρεί το «χρώμα» και την ελπίδα από τη ζωή.
https://www.news247.gr/politismos/guernica-giati-o-pinakas-tou-pikaso-ginetai-xana-simvolo-antistasis/
13
Το «Bomb Damage» του Banksy
Ο Banksy (γνωστός καλλιτέχνης γκράφιτι) ταξίδεψε στη Γάζα και ζωγράφισε πάνω σε μια μισογκρεμισμένη πόρτα - τη μόνη που είχε απομείνει όρθια από ένα σπίτι - τη μορφή μιας αρχαίας Ελληνίδας θεότητας, της Νιόβης. Στη μυθολογία, η Νιόβη πέτρωσε από τον πόνο της όταν έχασε τα παιδιά της. Ο Banksy επέλεξε αυτό το αρχαίο σύμβολο για να δείξει ότι ο θρήνος μιας μάνας για τον χαμό των παιδιών της είναι ο ίδιος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα και τα θύματα είναι πάντα οι απλοί άνθρωποι που μένουν να θρηνούν πάνω στα ερείπια.
14
https://www.alfavita.gr/koinonia/148926_o-banksy-ekane-gkrafiti-stin-gaza-gia-tin-arhaia-ellada-e nantia-ston-polemo#goog_rewarded |
Επίλογος
Συμπερασματικά, είτε διαβάζουμε μια αρχαία τραγωδία, είτε ένα λογοτεχνικό κείμενο με αντιπολεμικό χαρακτήρα, είτε ακούμε ένα τραγούδι ή βλέπουμε έναν πίνακα ή ένα γκράφιτι, το μήνυμα είναι πάντα το ίδιο: ο πόλεμος είναι το ίδιο "λάθος" σε κάθε εποχή.
Η τέχνη μας θυμίζει ότι πίσω από τις στολές και τις σημαίες, υπάρχουν παντού άνθρωποι που έχουν τα ίδια συναισθήματα και θέλουν απλώς να ζήσουν ειρηνικά.
15