Sesiwn Fyw Safon Uwch

​

​

Cymraeg

Trosolwg o’r sesiynau

• Deall ac adnabod y gynghanedd

​

• Cefndir Dafydd ap Gwilym a Trafferth mewn Tafarn

​

• Gwerthfawrogi Rhyddiaith

​

​

Beth yw cynghanedd?

• Gellir cyfieithu cynganeddu i ‘harmony’. Yn yr un ffordd y mae nodau gwahanol yn dod ynghyd i wneud cord, mae geiriau gwahanol yn dod ynghyd i greu cynghanedd.
• Set o reolau yw’r gynghanedd sydd yn gwneud i farddoniaeth swnio’n gerddorol.
• Hen system unigryw i’r Gymraeg sydd wedi cael ei defnyddio gan feirdd ers dros fil a phump cant o flynyddoedd.

Canu Caeth

Mae’r rheolau’r gynghanedd yn eitha cymhleth. Dyna pam mae o’n cael ei ddisgrifio fel ‘Canu Caeth’ – a pam y disgrifiodd yr Archdderwydd Mererid Hopwood o fel ‘singing in chains’.

Mae dysgu cynganeddu ychydig bach fel dysgu iaith neu offeryn.

Odli

Dau gi bach yn mynd i’r coed

Esgid newydd am bob___

Dau gi bach yn dwad adre

Wedi colli un o’i ____

Dyma beth yw odl!

Cyfateb Cytseiniaid�

Mae geiriau sydd efo’r un cytseiniad ynddyn nhw yn perthyn i’w gilydd

​

 e.e Byd. Byw. Bedd. Bwyd/Gwaed. Gwawr. Gwin/ Croes. Craith. Crist

​

 Y mwyaf o gytseiniaid sy’n cael eu hateb y cryfaf ydi’r berthynas.

e.e. Gwario. Gwirion/ Bore. Barod/ Gofyn. Argyfwng

• Allwch chi feddwl?

Acen a Phwyslais

Efo geiriau un sill (fel ‘dydd’, ‘pawb’, ‘tro’) mond un lle sydd i roi’r pwyslais.

 Ond lle mae’r pwyslais gyda geiriau gyda mwy nag un sillaf – geiriau fel ‘geiriau’, ‘ysgol’. ‘Arholiad’. ‘arholiadau’?

 Yn y Gymraeg mae’r pwyslais mewn geiriau gyda mwy nag un sillaf fel arfer yn glanio ar y sillaf olaf ond un.

 Ond mae na eithriadau e.e. ‘Cymraeg’ ‘Rhyddhad.’

​

 Lle mae’r acen yn gorffwys yn eich enw chi?

​

Cynghanedd Groes

Mae’r gynghanedd groes yn rhannu pob llinell yn ddwy ran. Mae’r cytseiniaid, sef y llythrennau caled (p, t,c) ar ddechrau’r llinell yn cael eu hail-adrodd yn yr ail hanner.

(Does dim rhaid i’r lythyren ar ddiwedd y rhan gynta gael ei hateb ar y diwedd)

Dirgelwch ydi’r galon

d rg l (ch) / d r g l (n)

​

Ydach chi’n clywed yr acen yn glanio ar ‘Dirgelwch’ a ‘galon’?

​

Cynghanedd Draws

Mae’r gynghanedd draws yn debyg i’r gynghanedd groes – ond bod gennych chi’r hawl i neidio dros rhai llythrenau yng nghanol y llinell. 

Y bardd trwm dan bridd tramor

b r dd tr m /d n br dd trm (r)

​

Weithiau mae bardd yn defnyddio’r gynghanedd draws i neidio dros lawer o lythrennau!

​

Cynghanedd Sain

Mae’r gynghanedd Sain yn rhannu yn dair rhan.

​

Mae gair ar ddiwedd rhan un yn odli gyda gair ar ddiwedd rhan dau, ac mae’r gair ar ddiwedd rhan dau yn cynganeddu efo gair ar ddiwedd rhan tri.

Dau gariad ar doriad y dydd

Fe’i gwelais, estynais stôl

​

Cynghanedd Lusg

Mae’r gynghanedd yma yn rhannu yn ddwy ran. Mae’r gair ar ddiwedd y rhan cyntaf yn odli gyda’r sillaf olaf ond un yn yr ail ran.

Yn rehab o dan label

Cawsom wlad i’w chadw

​

Cymraeg

​

Safon Uwch

​

Cefndir Dafydd ap Gwilym

​

​

​

​

​

​

​

Y Cywyddau

Y Chwedlau, Yr Hengerdd a’r Cywyddau – Arholiad ysgrifenedig

Cefndir y gerdd a’r bardd

Arddull y gerdd

traethawd

traethawd

¾ awr

Cefndir Dafydd ap Gwilym

Barddoni rhwng 1340-1370

Uchelwr

Cymeriad lliwgar

Geni: Brogynin, Llanbadarn Fawr

Bardd natur a serch

Teulu dylanwadol yn y Deheubarth.

Prif noddwr – Ifor Hael o Went

Merch di-enw

Morfudd?

Morfudd =

​

• Un o brif gariadon Dafydd
• Gwraig briod
• Llysenw ei gŵr oedd ‘Y Bwa Bach’.
• Byw ger Aberystwyth
• Dod o deulu da
• Gwallt golau ac aeliau tywyll ganddi
• 80 o gerddi iddi

​

Y System Nawdd

Dylanwadau

Cymreig

Moeswers

Moeswers = stori bach a ddefnyddir i ddangos peryglon

arferion drwg.

​

Un o’r prif ddylanwadau ar y cywydd hwn.

​

Beth ydy moeswers?

Llun: http://www.flickr.com/photos/stmarysmemphis/3383062009/

Moeswers

Pregethwyr yr Oesoedd Canol yn adrodd moeswers yn eu pregethau.

​

Prif bechod Dafydd oedd balchder a chwant.

​

Moeswers

Nid yw Trafferth mewn Tafarn yn foeswers ddifrifol.

​

​

Parodi ar y foeswers Ganoloesol ydyw.

​

Cerdd Serch

• 4/5 o gerddi Dafydd yn ymwneud â serch a natur.

​

​

• Beirdd y Tywysogion:

​

- Awdlau serch Hywel ab Owain

- Enghraifft dda o’r canu goddrychol yma yn llais y carwr dioddefus.

 - Dafydd  yn  gyfarwydd  â  cherddi  Hywel  ab  

Owain .

​

Beirdd y Glêr

• Beirdd y Glêr = beirdd isradd Cymru.

​

• Canu am serch – thema israddol.

​

• Canu am eni, caru a marw – profiadau sylfaenol pobl.

​

​

Ym mhle gallai Dafydd fod wedi dod ar draws cerddi Beirdd y Glêr?

Dylanwadau

Ffrengig

Fabliaux

• Chwedlau Ffrengig.
• Ymwneud â throeon trwstan.
• Mae rhyw, neu’r awydd amdano, yn ganolog i’r fabliaux.
• Hefyd, mae tric cyfrwys yn fodd i gyrraedd y nod fel rheol.
• Naratif trydydd person.

Beth yw’r gwahaniaeth rhwng y fabliaux a Trafferth mewn Tafarn?

Trwbadwriaid a’r Trwferiaid

• Beirdd crwydrol o Ffrainc.

​

• Canu mewn tafarndai.

​

• Canu cerddi ‘poblogaidd’ yr oes honno.

​

• Gwneud hwyl am ben pethau parchus e.e. parodïo emynau yn eu cerddi.

​

• Cerddi erotig.

Yr Alba

• Cerdd serch Ffrengig.

​

• Y Trwferiaid yn canu’r alba.

​

• Syniad: Dau gariad yn treulio noson gyda’i gilydd yna’n cael eu gorfodi i wahanu pan ddaw’r wawr.

Camp Dafydd ap Gwilym

Dafydd ap Gwilym = UNIGRYW!!!

​

Y gallu i osod stamp ei bersonoliaeth ar yr holl ddylanwadau hyn.

​

Canlyniad = gwaith cwbl newydd a ffres

​

​

Dyma un o gywyddau enwocaf a mwyaf doniol Dafydd ap Gwilym - mae ei naratif bywiog a’i defnydd helaeth o hiwmor yn sicr yn apelio at gynulleidfaoedd modern, fel ag y byddai wedi apelio at gynulleidfa cyfnod Dafydd ap Gwilym. Cywydd storïol ydyw gyda’r bardd yn adrodd hanes ei anturiaethau. Fel y dywed Gwyn Thomas, “Dyna inni stori ddigri gyffrous ar gân.” Gwelir hyn yn glir yn y llinell gyntaf a thrwy gyfrwng yr holl sangiadau, , megis “tru tremyn” ac “alar fu.” Y bwriad oedd rhoi difyrrwch a mwynhad i’r gynulleidfa. Cerdd i’w pherfformio o flaen cynulleidfa yw hi gyda’r bardd, fwy na thebyg, yn gwneud pob math o ystumiau corfforol i ddwysáu effaith ei eiriau. Mae’n debyg y byddai’r gynulleidfa yn gyfarwydd gydag arddull yn llawn torymadroddi ac y bydden nhw’n gallu dilyn prif rediad yr ystyr yn ddigon rhwydd. Mae’r hunan-wawdio a geir yma yn pwysleisio’r berthynas agos rhyngddo fe a’i gynulleidfa. Roedden nhw’n deall ei gilydd i’r dim.

Cymraeg

​

Safon Uwch

​

Gwerthfawrogi Rhyddiaith

​

​

​

​

​

​

​

​

Cam 2 – Yr Adroddwr

• Beth rydym yn ei wybod am yr adroddwr?

​

• Pa bersbectif a ddefnyddir gan yr adroddwr? Pa lais sy’n cael ei ddefnyddio?
• Beth ydy effaith y persbectif? Person cyntaf? Perthynas o agosatrwydd? Gweld popeth drwy lygad yr adroddwr?
• Trydydd person? Mwy o deimlad o bellter rhwng yr hyn sy’n cael ei drafod a phersbectif y darllenydd

��Cam 3– Awyrgylch

• Sut awyrgylch sydd yn y darn? Cartrefol? Darlun cyffredin o fywyd

​

• Ydy’r awyrgylch yn newid? Pam a phryd? Adroddwr yn newid lleoliad i newid awyrgylch? Awyrgylch ddirgel, arswydus, iasol

​

• Oes defnydd o sgwrs yn y darn? Beth yw effaith hynny?

​

��Cam 4– Ieithwedd

• Sut ieithwedd a ddefnyddir yn y darn? Plaen, blodeuog, di addurn

​

• Pa gywair a ddefnyddir? Safonol, berfau anffurfiol (enghreifftiwch)

​

• Oes cyffyrddiadau tafodieithol?

​

Geiriau cyffredin, bob dydd, geiriau llafar, tafodieithol, bratiaith

Realistig, cyfarwydd

​

��Cam 5– Nodweddion Arddull

• Anodd dod o hyd i nodweddion arddull mewn rhyddiaith?
• Prin yw’r ansoddeiriau, cymariaethau a’r trosiadau – nodwch hynny
• Gwrando’n astud wrth ddarllen!Darllen yn ofalus
• Hyd brawddegau, ebychiadau, elipsau, rhegfeydd
• Beth yw’r effaith? Creu cynnwrf, dramatig, teimlad staccato, rhythm
• Effeithiol yn glywedol?

​

• Mae llawer mwy i’w ystyried nac ansoddeiriau a chymariaethau.

​

​

​

​

��Cam 6– Themâu

​

• Tlodi
• Gwrthdaro cymdeithasol
• Cenedlaetholdeb
• Bywyd cyfoes
• Hiraeth

​

• SYNOPTIG? Gweithiau eraill

​

​

​

�����Beth yw pwynt cyfeiriadau synoptig?

​

​

• Edrych yn ddyfnach
• Ysbrydoli cysylltiadau rhwng gweithiau gwahanol
• Mwyaf yn y byd rydych yn ddarllen mwyaf o gysylltiadau y byddwch yn eu gweld
• Miniogi a chyfoethogi eich dealltwriaeth

​

�����Perthynas Mam a Phlentyn

​

• Un Nos Ola Leuad – perthynas ganolog yr adroddwr a’i fam
• Martha, Jac a Sianco – mam yn dylanwadu ar fywydau’r plant
• Dan Gadarn Goncrid –Mama Losin yn trin ei gŵr, Tada Pwdin Mawr fel plentyn
• Blasu – perthynas Pegi a’i Mam yn allweddol i ddeall y nofel

�����Pam synoptig?

​

• Ein cynorthwyo i ddeall sut mae gweithiau llenyddol yn perthyn i’w gilydd
• Dyfnhau profiad a dealltwriaeth o gymeriadau wrth ddarllen
• Pa themâu sy’n ymddangos yn gyson mewn llenyddiaeth Gymraeg

Cwestiynau?

• Y cyflwyniadau’n llawn ar wefan e-sgol a Carlam Cymru

​

• Diolch yn fawr a phob lwc