FYBA (Sem II) मानसशास्त्र�सामाजिक मानसशास्त्र

FYBA

Sem II

प्रकरण २ – व्यक्ती स्तरावरील प्रक्रिया

​

जयमाला अशोक सोदे

सहाय्यक प्राध्यापक

मानसशास्त्र विभाग

पुष्पाताई हिरे महिला महाविद्यालय, मालेगाव

प्र. २. व्यक्ती स्तरावरील प्रक्रिया

२.१ सामाजिक बोधन आणि सामाजिक संवेदन यातील फरक

- सामाजिक बोधन

- सामाजिक संवेदन

२.२ स्व संकल्पना –

- स्वरूप

- स्व-नियमन

- स्व-सादरीकरण

२.३ अभिवृत्ती: सामाजिक जगाचे मुल्यांकन

- व्याख्या

- अभिवृत्तीचे घटक

- अभिवृत्तीच्या परिमिती

- अभिवृत्ती संपादन

२.४ पूर्वग्रह - पुर्वग्रहाची कारणे

२.५ उपयोजन – अभिवृत्ती बदल आणि पूर्वग्रह निर्मुलन

​

२.१ सामाजिक बोधन

• सभोवतालच्या जगाचा अर्थ लावण्याची मानसिक प्रक्रिया
• लोक कशा प्रकारे सामजिक संदर्भातील माहितीचा अर्थ लावण्याची, विश्लेषण करण्याची तिचा उपयोग आणि लक्षात ठेवण्याची प्रक्रिया
• सामाजिक बोधानावर परिणाम करणारे घटक - माहितीचा भडीमार, स्मरण, पूर्वानुभव, स्वभावगुण इ,
• स्मृतीत माहिती संस्करणावर आकृतिबंधचा आणि नवगामी विचार यांचा परिणाम होतो.
• आकृतिबंध- दीर्घकालीन स्मृतीत जतन करून ठेवलेले माहितीचे संच किंवा पूर्वानुभवानुसार आत्मसात केलेली विचारांची बोधात्मक चौकट
• भूमिका आकृतिबंध
• स्व-आकृतिबंध
• व्यक्ती आकृतिबंध
• घटना आकृतिबंध
• नवगामी विचार – समस्यांवर झटपट उपाया शोधण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या युक्त्या – उपलब्धता, प्रतिनिधत्व आणि भावानुभव नवगामी विचार

२.१ सामाजिक संवेदन

• समाजातील इतर व्यक्तींना समजून घेणे
• इतरांशी होणाऱ्या आंतरक्रियेतून त्यांचे विचार,प्रेरणा,कल्पना, स्वभाव, वर्तन जाणून घेणे
• समाजातील इतर व्यक्तींना समजून घेणे
• इतरांना समजून घेण्यासाठी अभाषिक संप्रेषण, गुणरोपण, स्व-सादारीकरण आणि अचूकता यांचा उपयोग होतो
• अभाषिक संप्रेषण: शब्दांशिवाय होणारे संप्रेषण
• गुणरोपण: दुसऱ्या व्यक्तीच्या वागण्याची करणे शोधणे
• स्व-सादरीकरण: इतरांवर ठसा निर्माण करण्यातून
• सामाजिक संवेदनातील अचूकता: समाजातील इतर व्यक्तींकडून माहिती मिळविणे

​

२.२ स्व संकल्पना

• व्यक्तीने स्वत:चे केलेले मुल्यांकन
• व्यक्तीला स्वतः विषयी असलेली माहिती
• आपले वर्तन,क्षमता,वृत्ती,मर्यादा इ. व्यक्तीला असलेली जाणीव
• व्यक्तीच्या स्वत:च्या संदर्भात असणारे विचार व भावनांची समग्रता
• स्व संकल्पनेच्या विकासाला सुरुवात लहानपणापासून होते
• स्व संकल्पनेचा ढाचा बदलता असतो
• स्व संकल्पनेवर स्वप्रतिमा, आत्मसन्मान,आत्मविश्वाश यांचा परिणाम होतो
• स्व संकल्पनेत व्यक्ती भिन्नता असते
• अनुभवानुरूप स्व संकल्पनेत बदल होतो

​

२.२ स्व नियमन

• आपले वर्तन निर्देशित करण्याची आणि आपल्या इच्छेवर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता
• आपल्या वर्तनाचे नियंत्रण करणे
• स्वता:च्या वर्तनाची देखरेख करणे
• स्व नियमन व्यक्तीनिष्ठ आहे
• परिस्थितीनुरूप स्वत:च्या स्वत:बद्दल व इतरांच्याही आपल्या बद्दलअसलेल्या अपेक्षांचा विचार करता आपल्या वर्तनात योग्य बदल घडून आणणे
• जाणीवपूर्वक केलेले स्वताच्या वर्तांचे व्यवस्थापन
• स्व नियामनवर परिणाम करणारे घटक –

- बाह्य घटक – सामाजिक मापदंड, मानके, प्रबलके

- आंतरिक घटक – वृत्ती, विश्वाश, मुल्ये, योग्य अयोग्यतेचे भान

• स्व नियामनामुळे वर्तनात सुयोग्य बदल घडून येतात.

२.२ स्व-सादरीकरण

• व्यक्तीची स्वत:बद्दलची चांगली प्रतिमा जागा समोर ठेवण्याची वृत्ती
• इतरांच्या मनात आपली अनुकूल, प्रभावी प्रतिमा निर्माण करण्याचे तंत्र
• इतरांच्या मनात स्वत:ची छाप निर्माण करणे, सुधारणे किंवा टिकविण्याचे तंत्र
• स्व सादरीकरणाचे तीन मुलभूत गट

- वैयक्तिक: आत्मविश्वास,आत्मजाणीव, बहिर्मुखी,स्वभाव,

स्वभिमान,कार्यक्षमता, सामाजिक चिंता

- आंतरवैयक्तिक: इतर लोकांची गुणवत्ता आणि त्यांचे आपल्या आयुष्यात असणारे स्थान

- सामाजिक: सार्वजनिक परिस्थिती, सामाजिक भूमिकेची मर्यादा, मुल्ये, समाजाकडून मिळणारा अभिप्राय

�२.३ अभिवृत्ती: सामाजिक जगाचे मुल्यांकन �

• विशिष्ट प्रकारे मूल्यमापन करण्याची व्यक्तीची प्रवृत्ती
• एखाद्या गोष्टीचे सकारात्मक किंवा नकारात्मक मुल्यांकन ज्यामुळे मानवी वर्तन प्रभावित होते – मायकेल डॉग
• एखादी वस्तू, कल्पना, लोक किंवा परिस्थितीबद्दल अनुकूल किंवा प्रतिकूल प्रतिसाद देणे म्हणजे अभिवृत्ती – मार्टिन फिशबीन
• सकारात्मक किंवा नकारात्मक मत किंवा दृष्टीकोन म्हणजे अभिवृत्ती
• अभिवृत्ती या सकारात्मक किंवा नकारात्मक असतात
• अभिवृत्ती या मागील अनुभव, पूर्वीची माहिती, मुल्यांवर आधारित असतात
• अभिवृत्तीत व्यक्तीभिन्नता दिसून येते
• अभिवृत्तीचा परिणाम वर्तनावर होतो

​

२.३ अभिवृत्तीचे घटक

• अभिवृत्ती
• बोधात्मक

​

• भावनिक

​

• क्रियात्मक

​

२.३ अभिवृत्तीच्या परिमिती

• अभिवृत्तीचे सामर्थ्य

​

• अंतस्थ भूमिका

​

• अभिवृत्तीची सुस्पष्टता

२.३ अभिवृत्ती संपादन

• अभिवृत्ती तयार होताना त्यावर कौटुंबिक मुल्ये, पूर्वग्रह, माध्यमे, शैक्षणिक आणि धार्मिक संस्था, आर्थिक परिस्थिती, व्यवसाय आणि इतर सामाजिक सांस्कृतिक घटक, मित्र इंटरनेट माध्यमे, नातेवाईक, शेजारी इ. घटकांचा प्रभाव पडतो.
• अभिवृत्तीची निर्मिती ही अभिजात अभिसंधान, साधक अभिसंधान आणि निरीक्षणात्मक अध्ययन या तीन अध्यायन पद्धतीतून होते.

​

​

​

​

अभिजात अभिसंधान

​

• उद्दीपक आणि प्रतिक्रिया यांच्यातील साहचर्य

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

निरीक्षणात्मक अध्ययन

​

• निरीक्षण

​

• अनुकरण

​

​

​

​

​

​

​

​

साधक अभिसंधान

​

​

• केलेल्या वर्तनाचा परिणाम

• प्रबलन

​

​

​

​

​

२.४ पूर्वग्रह - पुर्वग्रहाची कारणे

• अयोग्य, चुकीची आणि जास्त वेळेस नकारात्मक अभिवृत्ती म्हणजे पूर्वग्रह
• पुर्वग्रहाची कारणे

- वैयक्तिक अनुभव

- कौटुंबिक माहिती

- सामाजिक माध्यमे

- मित्र

- नातेवाईक

- शाळेचा प्रभाव

- साचेबंद विचार

- धार्मिक

- धोकादायक परिस्थिती इ.

२.५ उपयोजन – अभिवृत्ती बदल आणि पूर्वग्रह निर्मुलन �

पूर्वग्रह निर्मुलन

साचेबंद कल्पनांचा अस्वीकार

संपर्क आणि सहकार्य

पुनर्गीकरण

भावना

समाज माध्यमांचा वापर

अभिवृत्ती तयार होण्याची प्रक्रिया समजल्यानंतर त्यात बदल करता येईल बदलण्यासाठी

धन्यवाद!