Skryftekens
Afrikaans EAT
Dr. Cecilia Klopper
curaparent.co.za
Skryftekens
Inhoudsopgawe
Die kappie, bv. sê
Die kappie dui aan dat die vokaal in die oop lettergreep lank uitgespreek word (the open sillable should be pronounced as a long sound), bv.
trôe sôe
êe affêre
gô kêrel
brûe pêrels
rûe primêre
bêre skêr
lêer môre
komplimentêre
Die deelteken, bv. reën
a. Die deelteken dui ‘n lettergreepverdeling aan (divides the word into sillables). (LW" Laat die deelteken weg as jy die woord afkap aan die einde van ‘n sin, soos in vo-el en afgele-e). Leave the deelteken out if you must divide the word at the end of a line as in “vlie-er”. The koppelteken then replaces the deelteken), bv.
voël koöpteer afgeleë kokaïen priële (prieel)
oë genoeë reën heroïen kommersiële (kommersieel)
moeë vroeër leër hiëna remediëring (remedieer)
ruïnes geëindig seël geïgnoreer kopiëring (kopieer)
beëindig beïndruk vlieër beïnvloed spasiëring (spasieer)
beëdig geleë koeël reliëfbeeld offisiële (offisieel)
verleë geëet reünie elektrisiën finansiële (finansieel)
geïn reël hoë reëel (werklik)
spieël droë
pasiënt koöperasie koördinasie koördineer diëte (dieet)
aërometer (normaalweg kry ae-woorde nie ‘n deelteken nie, bv. hael, swaer & dae)
Die deelteken� Let wel!
b. Die deelteken word gebruik by die opeenhoping van vokale vir skeiding tussen die woorddele by afleidings (When there are too many consecutive vowels in the word, a deelteken should be used to divide the word into sillables.)
(LW: Laat die deelteken weg as jy die woord afkap aan die einde van ‘n sin), bv.
beëdig kafeïen
mosaïek proteïen
geïllumineer geïllustreer
naïef naïwiteit
tatoeëer
Die deelteken� Let wel!
c. Die deelteken word gebruik by meervoude (plurals) (LW: Laat die deelteken weg as jy die woord afkap aan die einde van ‘n sin).
tree- treë fee- feë see- seë
vlieg-vlieë wieg- wieë genie - genieë
ploeg- ploeë weg- weë industrie- industrieë
drie- drieë ensiklopedie- ensiklopedieë
Ook: oorlog-oorloë
Die koppelteken, bv. A-klas (Hyphen)
Woorde wat met ‘n koppelteken geskryf word, word as een woord beskou.
Die koppelteken (-) word in die volgende gevalle gebruik:
wa-as see-eend wilde-eend
na-aap ertjie-oes drie-uur
ma-hulle Susan-hulle Ruan-hulle
huil-huil lag-lag speel-speel
Die koppelteken, bv. A-klas
d. Aardrykskundige of plekname, bv. (Geographical or names of places)
Verre-Ooste Saoedi –Arabië Verre-Ooste
Suid-Afrika Pretoria- Oos Noord-Amerika
Maar: Weskus Suidpool Noordpool (geen eienaam)
ko-operasie re-unie
sosio-ekonomies ad-hoc-komitee
Die koppelteken, bv. A-klas
h. Verbindings waarin die tweede gedeelte met ‘n hoofletter begin (connections where the second part starts with a capital letter), bv.
pro-Engels non-Calvinisties
D-dag A-span R20-noot TV-program
j. Telwoorde met -en kan met koppeltekens, of los, geskryf word (numbers joined by –en), bv.
Een-en-twintig of een en twintig
eenduisend-tweehonderd of eenduisend tweehonderd
Die koppelteken, bv. A-klas
k. Samestellings –en koppelings wat betekenisverandering ondergaan het, bv.
Wag-’n-bietjiebos (plantsoort) Piet-my-vrou (voëlsoort)
l. Saamgestelde range (army ranks) en ampsbenaminge, bv.
sekretaris-generaal sersant-majoor
adjudant-offisier luitenant-kolonel
m. Die koppelteken as ‘n weglatingsteken om herhaling aan te dui (repetition), bv.
baksteen- en sinkhuis wins- en verliesrekening
seuns- en meisieskool aand- en môrepraatjies
tref-en trapongeluk
(Spasie na die koppelteken)
Die koppelteken, bv. A-klas
n. Saamgestelde name en –vanne (compound names/surnames), bv.
Marie-Louise Taylor-Moore
Jean-Jacques Jan-Hendrik
o. Saamgestelde woorde waarvan die dele verbind word deur “en” (compound proper nouns joined by -en), bv.
bek-en-klouseer haak-en-steekbos
p. Om dubbelsinnigheid (ambiguity) te vermy, bv.
dop-ertjie ru-gare
Die koppelteken, bv. A-klas
q. Wanneer ‘n woordgroep in ‘n samestelling optree (a word group is used as a conjunction), bv.
Aartappel-en-vis-gereg (aartappel-en-visgereg)
tref-en trap-ongeluk
mond-tot-mond-asemhaling (mond-tot-mondasemhaling)
rond-en-bont-stanery (rond-en-bontstanery)
r. In ‘n kombinasie met teenstellende woorde (combination with contrasting words), bv.
aan-af-skakelaar ja-nee-toets
Woorde wat NIE met ‘n koppelteken geskryf word NIE:
ekskêrel visehoof
nonaktiwiteit oudstudent
adjunkminister medewerker subredakteur
ondervoorsitter stafsersant visehoof
subekonomies postmodernisme antibakteries
asosiaal beenaf raadop
stroomop
Die afkappingsteken/ apostroof, bv. foto’s (Apostrophe)
a. Die afkappingsteken of apostroof (') word gebruik by meervoude (plurals) en verkleining (diminutives) van alle selfstandige naamwoorde wat eindig op ‘n “o, u, i” en ‘n beklemtoonde “a”, bv.
alibi- alibi’s - alibi’tjie mini- mini’s - mini’tjie
balju- balju’s- balju’tjie foto- foto’s- foto’tjie
pa- pa’s- pa’tjie (klem op “a) ma- ma’s- ma’tjie
Maar:
oupa- oupas- oupatjie ouma- oumas – oumatjie (klem op “ou”)
b. Die afkappingsteken word gebruik waar een of meer klanke nie uitgespreek word nie, bv.
g’n (geen) s’n (syne)
hy’s (hy is) hy’t (hy het)
Die akuut-aksentteken, bv. néé
a. Die akuut-aksentteken word op vokaalletters (vowels) gebruik om beklemtoning (emphases) aan te dui.
b. By woorde met vreemde herkoms (foreign origin), bv. cliché, née (nooiensvan)
c. Eiename (proper nouns) van vreemde herkoms, bv. Naudé, Esmé, Salomé
Die gravis-aksentteken, bv. nè
Kontak my gerus
ceciliaklopper@gmail.com
DANKIE!