ANNEM YERYÜZÜ BABAM GÖKYÜZÜ
HAYDİ, BAŞLAYALIM!
“Nine”, “hayal”, “oyun” kelimeleri birer renk olsaydı sizce bunlar hangi renkler
olurdu? Sebeplerini açıklayınız.
«Nine» beyaz olurdu çünkü saflığı ve yaşlılığın bilgeliğini hatırlatır. «Hayal» mavi olurdu çünkü gökyüzü gibi sınırsızdır. «Oyun» sarı olurdu çünkü neşe ve canlılık verir.
“Atasözü” kelimesine bu ismin verilme sebebi ne olabilir? Bir sözün atasözü hâline
gelmesi için sizce ne kadar süre geçmesi gereklidir? Tahminlerinizi arkadaşlarınızla
paylaşınız.
«Atasözü» denmesinin sebebi, geçmişten yani atalarımızdan kalmış öğütleri taşımasıdır. Bir sözün atasözü olması için uzun yıllar boyunca halk arasında kullanılması gerekir.
Aile büyüklerinizden sıkça duyduğunuz atasözü ve deyimler nelerdir? Arkadaşlarınızla
paylaşınız.
Okumaya başlamadan önce metnin görsellerini, biçimini ve renklendirilmiş bölümlerini
gözden geçiriniz. Okuma amacınızı göz önünde bulundurarak metni sessiz okuyunuz.
GÖRSEL TAHMİN
ANNEM YERYÜZÜYDÜ BABAM GÖKYÜZÜ
Ömrümün en güzel renklerini, Anadolu’nun kalbinde geçen çocukluğumda biriktirmiştim. Bunu yıllar yıllar sonra anladım. Yüksek bir dağın başındaki köyümüz, denize uzak ama sanki gökyüzüne çok yakındı. Köyün sokaklarının yanı sıra çevredeki tepeler, çayırlar, harman yeri ve meyve bahçeleri hep oyun alanımızdı. Gündüzleri güneş, bulutlar, kuşlar, keçiler, inekler, böcekler ve bitkiler çoğu zaman oyunlarımızın bir parçası olurdu; geceleri ise ay ve yıldızlar...
Büyüklerimiz kadar yerdeki toprak veya gökteki bulutlar da bir şeyler anlatırdı bize… Köydeki ihtiyarlar, bulutlara veya uzak dağların ucundaki ufuklara bakıp hava durumunu tahmin ederlerdi. Nasıl oluyor da her seferinde dedikleri doğru çıkardı. Doğanın fısıldadığı işaretlere bakıp o hafta havanın nasıl olacağının, o yıl kışın sert geçip geçmeyeceğinin, o yaz hangi meyvelerin bol olacağının ipucunu verirlerdi. Doğanın sesleriyle ve renkleriyle bütünleşen bir bilgelik vardı etrafımızda…
O zamanlar farkında olmasak da kış gecelerinde kandil ışığı altında babaannemin anlattığı masallar, yazın tarlada çalışırken dedemin ara sıra söylediği türküler, başta annem olmak üzere tüm büyüklerimizin her sözün sonuna eklediği atasözü veya deyimler, hep yeni bir bilgi ve farklı bir ışık katmış hayatımıza...
Soğuk havalarda annemden “Kar yağsın, kaygı yağmasın.” sözünü duydukça umutla her zorluğun aşılabileceğini öğrenmişim. Ya da annemin sıkça söylediği “Acele işe şeytan karışır.” sözüyle serinkanlı olmanın önemini, “Sebepsiz kuş yuvadan uçmaz.” sözüyle de her şeyin bir nedeni olduğunu nakış gibi işlemiş belleğime…
Babamın “Bin bilsen de bir bilene danış.”
veya “Soran dağlar aşmış, sormayan ovada
yolunu şaşmış.” sözleri sayesinde istişare edip
ortak akılla iş yapmanın değerini anlamışım.
Dedemden duyduğum “Ne ekersen onu
biçersin.” ile anneannemin sıkça söylediği “Hazıra dağlar dayanmaz.” ve “Ödünç yiyen kesesinden yer.” öğütlerini duydukça ancak azimle çalışıp çaba göstermenin karşılığını alabileceğime inancım artmış.
Babaannemin “Bir tutam tarhana varsa ehline pişirt.” sözü, işi bilene yaptırmanın önemini öğretmiş.
Dayımın “Çala çala bir hava bulunur.” sözünü duydukça zamanla her şeyin bir şekilde
yoluna girebileceğini anlamışım.
Bunlar gibi birçok söz dilime işlemiş, bugün de kullanmaya devam ediyorum.
Hatırlıyorum da çocukluğumda bazen evde yatağa uzanıp kitap okurken düşüncelere
dalar giderdim. Büyüklerimden duyduklarımın, okuduğum hikâye ve masallarda yazılanlar
kadar renkli olduğunu hissederdim. Duyduklarımı kendi masalıma, hikâyeme dönüştürdüğüm
uzun hayaller kurardım.
Yıllar içinde birçok kitaba ve yazıya dokunduktan sonra iki şairin Türkçe ile ilgili dizelerini görünce aslında dil sevgisinin çocuklukta oluştuğunu anladım. Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın “Türkçem, benim ses bayrağım” dizesi ile Cemal Süreya’nın Yunus Emre’yi tanımlarken söylediği
“Yunus ki süt dişleri Türkçenin” dizeleri, bana kendi çocukluğumu anımsattı.
İşte o zaman, çocukluk dünyamda annemin toprak gibi eliyle, diliyle beni büyüten yeryüzüm olduğunu; babamın da gökyüzüm gibi hayatıma ufuklar açtığını hissettim. Onlardan başka tanıdığım olan birçok yıldız, güneş ve ay ile çocukluğumun gökyüzü aydınlanmış. Çocukluğumda duyup gördüklerim, bugün hayatıma renk ve ışık katmaya devam ediyor.
Tolga ERENUS
a. “Bakraç” deyince aklınıza neler geliyor? Söyleyiniz.
b. Karekodu okutarak “Bakraç” adlı dijital içeriğe ulaşınız.
c. İçeriğin konusu nedir? Söyleyiniz.
ç. İçerikteki kahraman, “bakraç” kelimesinin anlamını tahmin etmeye çalışırken hangi yollara başvuruyor? Söyleyiniz.
Bakraç kelimesinin anlamı hakkında tahminlerde bulunup sonuca giden bir çocuk anlatılıyor.
Bakraç kelimesini önce başka kelimelerle alakasını bulmaya çalışıyor. Daha sonra kelimenin geçtiği cümleden tahmin yürütüyor. En son Güncel Türkçe Dil Sözlüğüne bakıyor.
a. “Annem Yeryüzüydü Babam Gökyüzü” metnini tekrar gözden geçiriniz ve anlamını bilmediğiniz kelime/kelime gruplarını belirleyiniz. “1. ANLAYALIM” etkinliğinden yola çıkarak bu kelime/kelime gruplarının anlamlarını tahmin ediniz.
çayır
İstişare
çayır
Ufuk
tutam
çayır
İstişare
Nakış gibi işlemek
çayır
İstişare
Nakış gibi işlemek
Üzerinde gür ot biten düz ve nemli yer
Danışma.
Büyük bir özen, sabır ve incelikle yapmak
Ufuk
tutam
Ufuk
tutam
Düz arazide veya açık denizde gökle yerin birleşir gibi göründüğü yer
Avuç içi veya parmak uçlarıyla tutulabilen miktarda olan
b. Kelime/kelime gruplarının anlamlarını TDK Güncel Türkçe Sözlük’ten kontrol ediniz.
Tahmininizin doğru cevaba yaklaşma durumuna göre yıldızları boyayınız (Üç yıldız “Tahminim
doğru.”, iki yıldız “Tahminim kısmen doğru.”, bir yıldız “Tahminim doğru değil.”
ifadelerini karşılamaktadır
a. Aşağıdaki kelime/kelime gruplarının bir arada olma gerekçesini
belirleyip söyleyiniz. Bu gerekçeye uygun olacak
şekilde metinden birer kelime/kelime grubu belirleyiniz ve
bu gruplara örnekteki gibi ekleyiniz.
TÜRKÇE
NİNE
FASULYE
ATASÖZÜ
GENÇLİK
HAYVAN SEVGİSİ
b. Eklediğiniz kelime/kelime gruplarından hangileri metni daha iyi yansıtmaktadır? Söyleyiniz.
Hatırlayalım
Anahtar kelimeler, bir metnin içeriğini en iyi yansıtan kelimelerdir.
Bu kelimeler ana düşünceyi de destekler.
Eklediğim kelimelerin tamamı metni daha iyi yansıtmaktadır çünkü alakalı kelimeler kullandım.
a. Okuduğunuz metindeki farklı renkle yazılmış ifadeleri inceleyiniz. Bu ifadelerin ortak özelliği ne olabilir? Söyleyiniz.
Farklı renkte yazılmış bu ifadeler atasözleridir. Bu sözler yazılışlarından farklı olarak insanlara ders çıkarma, öğüt verme amacı taşır.
b. Metinde aynı özelliği taşıyan başka ifadeler var mı? Metni bu açıdan gözden geçiriniz
ve belirlediğiniz ifadelerin altını çiziniz.
“Acele işe şeytan karışır” ve “Bir tutam tarhana varsa ehline pişirt” sözleri benzer ifadelerdir.
c. Bu ifadeler metne anlamca nasıl bir katkıda bulunmuştur? Bu ifadelerin yerine başka
hangi ifadeler kullanılabilirdi? Söyleyiniz.
Okuduğunuz metindeki kahramanın çocukluğu ile ilgili aşağıdaki ifadelerin doğruluk durumunu değerlendiriniz ve örnekteki gibi ifade doğru ise “D”, yanlış ise “Y” yazınız. Bu
cevaplara ulaşmanızı sağlayacak gerekçeleri metinden belirleyip söyleyiniz.
D
D
D
D
Y
a. Yandaki karekodu okutarak “Cırcır Böceği ile Karınca” adlı içeriği dinleyiniz.
b. Dinlediğiniz metindeki kahramanların belirgin özelliklerini bulup bu özellikleri aşağıdaki şemaya yazınız. Ortak özellikleri iki dairenin kesiştiği boyalı alana yazmaya dikkat ediniz.
Çalışkan
tembel
Borcu sevmeyen
Borç almaya alışmış
Aynı yerde yaşamaları
c. Aşağıdaki deyimleri inceleyiniz. Her bir deyimin hangi kahramanın özelliğini yansıttığını söyleyiniz.
Çekirge
Çekirge
Çekirge
Çekirge
Karınca
Karınca
Karınca
a. Metinde geçen “Soran dağlar aşmış, sormayan ovada yolunu şaşmış.” ifadesi ile anlatılmak istenen ne olabilir? Aşağıdaki sorulardan hareketle tartışınız.
Günlük yaşamınızda karşılaştığınız güçlük
ve kolaylıklar bu yer şekillerinden hangileri
ile ilişkilendirilebilir?
Yer şekillerinden dağ ve ovanın hangi özellikleri, bu sözün anlamı ile ilişkili olabilir?
Günlük yaşamınızda karşılaştığınız güçlük
ve kolaylıklar bu yer şekillerinden hangileri
ile ilişkilendirilebilir?
Yer şekillerinden dağ ve ovanın hangi özellikleri, bu sözün anlamı ile ilişkili olabilir?
Dağlar engebeli, yüksek ve tehlikeli arazilerdir. Ovalar ise genellikle düz, yürümesi oldukça kolay ve sakin yerlerdir. Bu yüzden dağlar zorlukla ilişkilendirilirken ovalar kolay işlerle ilişkilendirilir.
b. Etkinliğin “a” maddesindeki sözü bir dörtlüğe dönüştürmek için iki dize daha yazınız.
Akıllı olan kişi, sözü dinleyip yolunu açmış.
Sormadan yürüyen en ufak engelde kalmış,
c. Yazdığınız dörtlüğü aşağıdaki yönergelerden birini seçerek uygun şekilde seslendiriniz.
a. Aşağıdaki görselleri inceleyiniz. Bu görseller birer ses ile ifade edilseydi bu sesler neler olurdu? Dilimizde bu seslerle ilgili kelimeler var mı? Düşününüz.
b. Görsellerden birini seçip görselin size çağrıştırdığı sesi taklit ediniz. Bu sırada o sesi karşılayan jest ve mimikleri de kullanabilirsiniz. Arkadaşlarınızdan bu sese karşılık gelen durum, nesne vb. ile ilgili kelimeleri bulmalarını isteyiniz.
c. Aşağıdaki cümleleri ses unsuru içeren kelimeler ile örnekteki gibi tamamlayıp söyleyiniz.
meleşiyordu
şarıl şarıl akıyor.
a. Aşağıdaki metni okuyunuz.
b. Yaşadığınız yöreye ve Türkiye’ye özgü yemekleri düşününüz. Bu yemeklerden en sevdiğinizi belirleyiniz ve aşağıdaki soruları cevapladığınız bir konuşma yapınız.
c. Konuşmanız sırasında yabancı dillerden alınan ve dilimizde henüz yaygınlaşmamış kelimelerin Türkçelerini kullanmaya özen gösteriniz.
a. Aşağıdaki cümlede altı çizili ifadenin işlevini fark etmeye çalışınız. “Türküler söylemek” ile “türküler de söylemek” arasındaki farkı söyleyiniz.
• O akşam dedem türküler de söylemişti.
O akşam dedem türküler de söylemişti ifadesinde, türkü söylemenin yanı sıra o gece başka şarkılarda söylediği anlaşılıyor. Ancak “Türküler söylemek” ifadesinde başka şeyler yaptığı anlaşılmaktadır.
b. Aşağıdaki cümleyi sesli okuyunuz, ardından altı çizili ifadeyi çıkarıp cümleyi tekrar
okuyunuz. Cümlede geçen altı çizili ifadenin işlevini arkadaşlarınızla tartışınız.
Türkülerde neşe, keder, umut var.
Cümlenin anlamı bozulur çünkü neyde neşe, keder ve umut olduğu anlaşılmıyor.
c. Öğrendiklerinizden hareketle aşağıdaki cümlelerde altı çizili ifadelerin yazımındaki farkı
belirleyip söyleyiniz.
• Öğretmen, kardeşime kitap da hediye etmiş.
• Kitapta güzel bilmeceler var.
“da” ifadesinde ek olarak anlamı katar. Yani kitabın yanında başka bir şeyler de hediye edilmiştir.
“ta” ifadesinde bulunma anlamı yani yer/konum bildirme anlamı vardır.
ç. Okuduğunuz metinden ayrı yazılan “da/de” ve bitişik yazılan “-da/-de/-ta/-te” örnekleri
bulunuz. Bu örneklerin yer aldığı birer cümleyi defterinize yazınız ve bunların neden ayrı
ya da bitişik yazıldığını arkadaşlarınızla tartışınız.
Hatırlıyorum da çocukluğumda bazen evde yatağa uzanıp kitap okurken düşüncelere dalardım.
Buradaki “da” bağlaç görevinde, eyleme ekleme yapıyor; ayrı yazılır.
Köydeki ihtiyarlar, bulutlara veya uzak dağların ucundaki ufuklara bakıp hava durumunu tahmin ederlerdi.
“-de” eki yer bildiriyor ve kelimeye bitişik yazılır.
BİRLİKTE UYGULAYALIM!
Merhaba Arkadaşlar,
Bu bölümde bazı stratejileri uygulamalı şekilde öğreneceğiz. “Strateji”, önceden belirlenen bir
amaca ulaşmak için tutulan yol, izlem demektir. Dersimizde öğrendiğimiz her strateji bizi amacımıza bir adım daha yaklaştıracak ufkumuzu genişletecek, anlama/anlatma becerilerimizi geliştirecek ve böylece harika işler başarmamıza rehberlik edecek. Hazırsanız ilk stratejimizle başlayalım.
KARAGÖZ
Metinde bilgi verilen varlık, durum veya kavramlar nelerdir?
Karakterler Karagöz, Hacivat, Çelebi, Zenne, Tiryaki, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Sarhoş, Ferhat ile Şirin, Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre, Leyla ile Mecnun’dur. Karakterlerin günlük yaşantısı, zıtlaşması olayları etrafında konu ele alınır. Metnin teması genel olarak klasik halk tiyatrosu olan karagöz oyunudur ve amaç seyircinin hoşça vakit geçirmesini sağlamaktır.
Karagöz oyunu hakkında bilgi verilir ve amacından bahsedilir.
Karakter özelliklerinden, tiplerden ve rollerden bahsedilerek oyunun konusu hakkında açıklamalar bulunur.
Karagöz oyunu, halkı güldürürken düşündüren bir oyundur. Oyun sonunda herkes mutlu, eğlenmiş, dinlenmiş ve ders almış şekilde ayrılır. Oyun günlük hayatımızı yansıtır.
GÖZÜ BOYNUZ İLE İZİ YALDIZ
TÜRK DILI, TARIHI VE KÜL TÜRÜNE
IŞIK TUTAN TONYUKUK Y AZITI
Tonyukuk Yazıtı’nın tanıtımı
Yazıldığı dönem hakkında bilgiler vermesi, Türk Dili için önemi,
Tonyukuk Yazıtı’nda yer alan bir hikaye anlatması, birlikten kuvvet doğar düşüncesinin vurgulanması
GÜZEL TÜRKÇEMİZ
Gelecek Derse Hazırlanalım
Geçmişten günümüze Türkçenin gelişimine katkıda bulunmuş isimleri araştırınız, araştırma
sonuçlarınızı defterinize not ediniz.