2 of 9

ΤΟ «ΤΙΤΑΝΙΟ» ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ – ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΕΡΓΟΥ Ε.Α.Π.

Για ποιους λόγους το έργο της αποκατάστασης των Μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα χαρακτηρίστηκε «τιτάνιο» και ποια συμβολή είχε η ΕΑΠ στην υλοποίησή του;

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ

Η αποκατάσταση και η αφομοίωση των προσφύγων στην Ελλάδα ήταν, κατά γενική ομολογία,

το σημαντικότερο επίτευγμα του νέου ελληνικού κράτους.

Αν λάβει κανείς υπόψη τις αντικειμενικές δυσχέρειες, όπως

τη δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας,
τις πολιτικές περιστάσεις κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930,
την ελλιπή κρατική οργάνωση
και, κυρίως, τον τεράστιο αριθμό των προσφύγων που έφθασαν στην Ελλάδα, αντιλαμβάνεται

γιατί το έργο της αποκατάστασης των προσφύγων έχει χαρακτηριστεί «τιτάνιο».

ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ Ε.Α.Π.

Μεγάλο μέρος του έργου αυτού έγινε από το 1924 έως το 1928 και σε αυτό καθοριστικό ρόλο έπαιξε η λειτουργία της ΕΑΠ.

ΘΕΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Το γεγονός ότι ήταν ένας οργανισμός υπό διεθνή έλεγχο τη βοήθησε να είναι αποστασιοποιημένη από την ταραγμένη ελληνική πολιτική ζωή και ως εκ τούτου αποτελεσματικότερη.
Βέβαια, για την υλοποίηση των προγραμμάτων της το ελληνικό κράτος της παραχώρησε τα υλικά μέσα και το ανθρώπινο δυναμικό.

ΑΡΝΗΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Και αν σε κάποιες περιπτώσεις το έργο των κατά τόπους επιτροπών της ΕΑΠ ή του κράτους

γινόταν βιαστικά, εμπειρικά και πρόχειρα
ή εξυπηρετούσε απλώς άμεσες ανάγκες και πολιτικές σκοπιμότητες,

αυτό δεν μειώνει τη σπουδαιότητα του συνολικού έργου που επιτεύχθηκε.

3 of 9

ΤΟ «ΤΙΤΑΝΙΟ» ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ – ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΕΡΓΟΥ Ε.Α.Π.

Για ποιους λόγους το έργο της αποκατάστασης των Μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα χαρακτηρίστηκε «τιτάνιο» και ποια συμβολή είχε η ΕΑΠ στην υλοποίησή του;

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ

Η αποκατάσταση και η αφομοίωση των προσφύγων στην Ελλάδα ήταν, κατά γενική ομολογία,

το σημαντικότερο επίτευγμα του νέου ελληνικού κράτους.

Αν λάβει κανείς υπόψη τις αντικειμενικές δυσχέρειες, όπως

τη δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας,
τις πολιτικές περιστάσεις κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930,
την ελλιπή κρατική οργάνωση
και, κυρίως, τον τεράστιο αριθμό των προσφύγων που έφθασαν στην Ελλάδα, αντιλαμβάνεται

γιατί το έργο της αποκατάστασης των προσφύγων έχει χαρακτηριστεί «τιτάνιο».

ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ Ε.Α.Π.

ΘΕΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Το γεγονός ότι ήταν ένας οργανισμός υπό διεθνή έλεγχο τη βοήθησε να είναι αποστασιοποιημένη από την ταραγμένη ελληνική πολιτική ζωή και ως εκ τούτου αποτελεσματικότερη.
Βέβαια, για την υλοποίηση των προγραμμάτων της το ελληνικό κράτος της παραχώρησε τα υλικά μέσα και το ανθρώπινο δυναμικό.

ΑΡΝΗΤΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ

Και αν σε κάποιες περιπτώσεις το έργο των κατά τόπους επιτροπών της ΕΑΠ ή του κράτους

γινόταν βιαστικά, εμπειρικά και πρόχειρα
ή εξυπηρετούσε απλώς άμεσες ανάγκες και πολιτικές σκοπιμότητες,

αυτό δεν μειώνει τη σπουδαιότητα του συνολικού έργου που επιτεύχθηκε.

4 of 9

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΑΦΟΜΟΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Ποιες δυσκολίες αντιμετώπισαν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες κατά τη διαδικασία αφομοίωσής τους στην ελληνική κοινωνία και για ποιους λόγους εκδήλωσαν παράπονα απέναντι στο ελληνικό κράτος;

ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ

Οι πρόσφυγες δεν αποτελούσαν ένα ενιαίο σύνολο. Ανάμεσά τους υπήρχαν διαφορές

κοινωνικής προέλευσης, 🠞 πολιτιστικής παράδοσης, 🠞 διαλέκτου, ακόμα και γλώσσας (περίπου 100.000 πρόσφυγες ήταν τουρκόφωνοι).

Όσοι εύποροι κάτοικοι της Μικράς Ασίας ή της Ανατολικής Θράκης κατόρθωσαν να φέρουν στην Ελλάδα μεγάλο μέρος από την περιουσία τους, σχεδόν αμέσως ✔ ενσωματώθηκαν στο νέο τόπο εγκατάστασής τους και ✔ αναμείχθηκαν με τους γηγενείς.
Για τη μεγάλη όμως μάζα των προσφύγων, παρά την ταχεία αποκατάστασή τους, η αφομοίωση ήταν μία διαδικασία που κινήθηκε 🠞 με πολύ πιο αργούς ρυθμούς.

ΠΑΡΑΠΟΝΑ ΓΙΑ ΚΡΑΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ:

Οι περισσότεροι πρόσφυγες, 🠞 ψυχικά τραυματισμένοι και 🠞 με το άγχος πρώτα της επιβίωσης και αργότερα της βελτίωσης της ζωής τους, εξέφραζαν συχνά παράπονα για την αντιμετώπιση του κράτους, αλλά και των γηγενών κατοίκων του.
Κατηγορούσαν το ελληνικό κράτος ότι

με την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής της Λοζάνης και του ελληνοτουρκικού Συμφώνου του 1930 παραβίασε βασικά δικαιώματά τους•
ότι αποζημιώθηκαν μόνο κατά ένα μέρος για την περιουσία που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους•
ότι, τέλος, η ανταλλάξιμη περιουσία δεν περιήλθε πάντοτε σε αυτούς.

Πράγματι, παρά την ύπαρξη νόμων (ήδη πριν από το 1922) που απαγόρευαν τη μεταβίβαση της μουσουλμανικής ακίνητης ιδιοκτησίας,

η έλλειψη κτηματολογίου,
η ανυπαρξία, σε πολλές περιπτώσεις, τίτλων ιδιοκτησίας
και η δυσκολία στην οριοθέτηση ή την περίφραξή της,

συνέβαλαν στο να περιέλθουν τέτοιες εκτάσεις σε ντόπιους.

Αλλά και το ίδιο το κράτος κάποιες φορές παραχώρησε ανταλλάξιμη περιουσία

σε γηγενείς ακτήμονες
ή σε ευαγή ιδρύματα.

5 of 9

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΑΦΟΜΟΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Ποιες δυσκολίες αντιμετώπισαν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες κατά τη διαδικασία αφομοίωσής τους στην ελληνική κοινωνία και για ποιους λόγους εκδήλωσαν παράπονα απέναντι στο ελληνικό κράτος;

ΔΥΣΧΕΡΕΙΕΣ

Οι πρόσφυγες δεν αποτελούσαν ένα ενιαίο σύνολο. Ανάμεσά τους υπήρχαν διαφορές

κοινωνικής προέλευσης, 🠞 πολιτιστικής παράδοσης, 🠞 διαλέκτου, ακόμα και γλώσσας (περίπου 100.000 πρόσφυγες ήταν τουρκόφωνοι).

Όσοι εύποροι κάτοικοι της Μικράς Ασίας ή της Ανατολικής Θράκης κατόρθωσαν να φέρουν στην Ελλάδα μεγάλο μέρος από την περιουσία τους, σχεδόν αμέσως ✔ ενσωματώθηκαν στο νέο τόπο εγκατάστασής τους και ✔ αναμείχθηκαν με τους γηγενείς.
Για τη μεγάλη όμως μάζα των προσφύγων, παρά την ταχεία αποκατάστασή τους, η αφομοίωση ήταν μία διαδικασία που κινήθηκε 🠞 με πολύ πιο αργούς ρυθμούς.

ΠΑΡΑΠΟΝΑ ΓΙΑ ΚΡΑΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ:

Οι περισσότεροι πρόσφυγες, 🠞 ψυχικά τραυματισμένοι και 🠞 με το άγχος πρώτα της επιβίωσης και αργότερα της βελτίωσης της ζωής τους, εξέφραζαν συχνά παράπονα για την αντιμετώπιση του κράτους, αλλά και των γηγενών κατοίκων του.
Κατηγορούσαν το ελληνικό κράτος ότι

με την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής της Λοζάνης και του ελληνοτουρκικού Συμφώνου του 1930 παραβίασε βασικά δικαιώματά τους•
ότι αποζημιώθηκαν μόνο κατά ένα μέρος για την περιουσία που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους•
ότι, τέλος, η ανταλλάξιμη περιουσία δεν περιήλθε πάντοτε σε αυτούς.

Πράγματι, παρά την ύπαρξη νόμων (ήδη πριν από το 1922) που απαγόρευαν τη μεταβίβαση της μουσουλμανικής ακίνητης ιδιοκτησίας,

η έλλειψη κτηματολογίου,
η ανυπαρξία, σε πολλές περιπτώσεις, τίτλων ιδιοκτησίας
και η δυσκολία στην οριοθέτηση ή την περίφραξή της,

συνέβαλαν στο να περιέλθουν τέτοιες εκτάσεις σε ντόπιους.

Αλλά και το ίδιο το κράτος κάποιες φορές παραχώρησε ανταλλάξιμη περιουσία

σε γηγενείς ακτήμονες
ή σε ευαγή ιδρύματα.

6 of 9

Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΓΗΓΕΝΩΝ – ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

ΒΑΣΙΚΗ ΑΙΤΙΑ	Σε γενικές γραμμές μεταξύ προσφύγων και γηγενών υπήρχε διαφορά νοοτροπίας και ιδιοσυγκρασίας.
ΑΛΛΗΛΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ	Οι γηγενείς αναφέρονταν συχνά στο ήθος των προσφύγων (κυρίως των αστών), στη ροπή τους για διασκέδαση και την κοσμοπολίτικη συμπεριφορά αυτών και των γυναικών τους.
ΑΛΛΗΛΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ	Οι πρόσφυγες από τη μεριά τους μιλούσαν για το χαμηλό μορφωτικό και πολιτιστικό επίπεδο των ντόπιων και πρόβαλλαν την ελληνικότητα τους, την οποία οι ντόπιοι συχνά αμφισβητούσαν.

Ποιες αντιλήψεις και κρίσεις διατύπωναν πρόσφυγες και γηγενείς ο ένας για τον άλλον σχετικά με τη νοοτροπία και τον τρόπο ζωής τους;

7 of 9

Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΓΗΓΕΝΩΝ – ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ

ΒΑΣΙΚΗ ΑΙΤΙΑ	Σε γενικές γραμμές μεταξύ προσφύγων και γηγενών υπήρχε διαφορά νοοτροπίας και ιδιοσυγκρασίας.
ΑΛΛΗΛΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ	Οι γηγενείς αναφέρονταν συχνά στο ήθος των προσφύγων (κυρίως των αστών), στη ροπή τους για διασκέδαση και την κοσμοπολίτικη συμπεριφορά αυτών και των γυναικών τους.
ΑΛΛΗΛΟΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ	Οι πρόσφυγες από τη μεριά τους μιλούσαν για το χαμηλό μορφωτικό και πολιτιστικό επίπεδο των ντόπιων και πρόβαλλαν την ελληνικότητα τους, την οποία οι ντόπιοι συχνά αμφισβητούσαν.

Ποιες αντιλήψεις και κρίσεις διατύπωναν πρόσφυγες και γηγενείς ο ένας για τον άλλον σχετικά με τη νοοτροπία και τον τρόπο ζωής τους;

8 of 9

Πώς εκφράστηκε η διάσταση προσφύγων και γηγενών στην οικονομική, πολιτική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας;

Η διάσταση προσφύγων και γηγενών εκφράστηκε κυρίως:

• Στην οικονομική ζωή. Υπήρχε ανταγωνισμός:

► στην αγορά εργασίας, ► στην ιδιοκτησία της γης και ► σε άλλες επιχειρηματικές δραστηριότητες.

• Στην πολιτική ζωή.

Πριν ακόμη από την παροχή στέγης και εργασίας, οι πρόσφυγες απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και πολιτικά δικαιώματα.
Εντάχθηκαν στο κόμμα του Βενιζέλου τόσο ► ως ψηφοφόροι όσο και ► ως πολιτευτές, βουλευτές και υπουργοί.

Οι αντιβενιζελικοί και ο αντιβενιζελικός τύπος καλλιεργούσαν το μίσος εναντίον τους.

• Στην κοινωνική ζωή.

Οι πρόσφυγες που κατοικούσαν στους συνοικισμούς

ήταν απομονωμένοι, ► δεν είχαν συχνές επαφές με ντόπιους και προτιμούσαν ► να συνάπτουν γάμους μεταξύ τους.

Δεν συνέβαινε το ίδιο με τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν μέσα στις πόλεις ή τα χωριά.

Ο χώρος εργασίας, ► το σχολείο, ► η εκκλησία και κυρίως ► η γειτονιά έδιναν ευκαιρίες επικοινωνίας με τους ντόπιους.
Σιγά-σιγά άρχισαν να συνάπτονται μικτοί γάμοι, που με την πάροδο του χρόνου γίνονταν όλο και περισσότεροι.

Σταδιακή υπέρβαση διάστασης προσφύγων και γηγενών

Η αντίθεση μεταξύ προσφύγων και γηγενών, σε ελάχιστες περιπτώσεις πήρε τη μορφή ανοικτής σύγκρουσης.
Ο όρος «πρόσφυγας», όμως, είχε στην κοινή συνείδηση υποτιμητική σημασία, για πολλά χρόνια.
Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ προσφύγων και γηγενών έπαψε να υπάρχει

μετά τη δεκαετία του 1940.
Αλλά και από πιο πριν οι πρόσφυγες πρώτης γενιάς και αργότερα τα παιδιά και τα εγγόνια τους

συμμετείχαν σε όλες τις δραστηριότητες στη νέα πατρίδα τους.

9 of 9

Πώς εκφράστηκε η διάσταση προσφύγων και γηγενών στην οικονομική, πολιτική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας;