วิชา นันทนาการเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิต�(Recreation for life quality develop)

ศาสตรจารย์นายแพทย์สมชาย สุพันธุ์วณิชและคณะ

1

การดำเนินชีวิตตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง Philosophy of Sufficiency Economy

​

2

หน่วยที่ 5

สาระการเรียนรู้

• ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง
• แนวคิดเกี่ยวกับปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง
• แนวทางการใช้ชีวิตอย่าง “พอเพียง” ตามแบบฉบับของรัชกาลที่ 9
• หลักธรรมพื้นฐานในการดำรงชีวิต

3

จุดประสงค์การเรียนรู้

• อธิบายความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียงได้
• บอกแนวคิดเกี่ยวกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงได้อย่างถูกต้อง
• ยกตัวอย่างแนวทางการใช้ชีวิตอย่าง “พอเพียง” ตามแบบฉบับของรัชกาลที่ 9 ได้
• นำแนวทางการใช้ชีวิตอย่าง “พอเพียง” ตามแบบฉบับของรัชกาลที่ 9 ไปใช้ได้อย่างถูกต้อง
• อธิบายหลักธรรมพื้นฐานในการดำรงชีวิตได้
• นำหลักธรรมพื้นฐานไปใช้ในการดำรงชีวิตได้อย่างถูกต้อง

4

สาระสำคัญ

• “เศรษฐกิจพอเพียง” เป็นแนวพระราชดำริใน พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ที่ทรงพระราชทานมานานกว่า 40 ปี เป็นแนวคิดที่ตั้งอยู่บนรากฐานของวัฒนธรรมไทย เป็นแนวทางการพัฒนาที่ตั้งบนพื้นฐานของทางสายกลาง และความไม่ประมาท คำนึงถึงความพอประมาณ ความมีเหตุผล การสร้างภูมิคุ้มกันในตัวเอง ตลอดจนใช้ความรู้และคุณธรรมเป็นพื้นฐานในการดำรงชีวิต ที่สำคัญจะต้องมี “สติ ปัญญา และความเพียร” ซึ่งจะนำไปสู่ “ความสุข” ในการดำเนินชีวิตอย่างแท้จริง

​

5

แนวพระราชดำริใน พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช �รัชกาลที่ 9

6

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

• “...คนอื่นจะว่าอย่างไรก็ช่างเขา จะว่าเมืองไทยล้าสมัย ว่าเมืองไทยเชย ว่าเมืองไทยไม่มีสิ่งที่สมัยใหม่ แต่เราอยู่พอมีพอกิน และขอให้ทุกคนมีความปรารถนาที่จะให้เมืองไทย พออยู่พอกิน มีความสงบ และทำงานตั้งจิตอธิษฐานตั้งปณิธาน ในทางนี้ที่จะให้เมืองไทยอยู่แบบพออยู่พอกิน ไม่ใช่ว่าจะรุ่งเรือง อย่างยอด แต่ว่ามีความพออยู่พอกิน มีความสงบ เปรียบเทียบกับประเทศอื่น ๆ ถ้าเรารักษาความพออยู่พอกินนี้ได้ เราก็จะยอดยิ่งยวดได้...”

​

7

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

8

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

• “ ..การพัฒนาประเทศจำเป็นต้องทำตามลำดับขั้น ต้องสร้างพื้นฐาน คือ ความพอมีพอกิน พอใช้ของประชาชนส่วนใหญ่เป็นอันพอควรและปฏิบัติได้แล้ว จึงค่อยสร้างค่อยเสริมความเจริญและฐานะเศรษฐกิจขั้นที่สูงขึ้นโดยลำดับต่อไป หากมุ่งแต่จะทุ่มเทสร้างความเจริญ ยกเศรษฐกิจขึ้นให้รวดเร็วแต่ประการเดียว โดยไม่ให้แผนปฏิบัติการสัมพันธ์กับสภาวะของประเทศและของประชาชน โดยสอดคล้องด้วย ก็จะเกิดความไม่สมดุลในเรื่องต่าง ๆ ขึ้น ซึ่งอาจกลายเป็นความยุ่งยากล้มเหลวได้ในที่สุด...”

​

9

สร้างพื้นฐาน คือ ความพอมีพอกิน พอใช้ของประชาชนส่วนใหญ่

10

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

“...เศรษฐศาสตร์เป็นวิชาของเศรษฐกิจ การที่ต้องใช้รถไถต้องไปซื้อ เราต้องใช้ต้องหาเงินมาสำหรับซื้อน้ำมันสำหรับรถไถ เวลารถไถเก่าเราต้องยิ่งซ่อมแซม แต่เวลาใช้นั้นเราก็ต้องป้อนน้ำมันให้เป็นอาหาร เสร็จแล้วมันคายควัน ควันเราสูดเข้าไปแล้วก็ปวดหัว ส่วนควายเวลาเราใช้เราก็ต้องป้อนอาหาร ต้องให้หญ้าให้อาหารมันกิน แต่ว่ามันคายออกมา ที่มันคายออกมาก็เป็นปุ๋ย แล้วก็ใช้ได้สำหรับให้ที่ดินของเราไม่เสีย...”

11

...ส่วนควายเวลาเราใช้เราก็ต้องป้อนอาหาร ต้องให้หญ้าให้อาหารมันกิน...

12

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

“...เดี๋ยวนี้ประเทศไทยก็ยังอยู่ดีพอสมควร ใช้คำว่า พอสมควร เพราะเดี๋ยวมีคนเห็นว่ามีคนจน คนเดือดร้อน จำนวนมากพอสมควร แต่ใช้คำว่า พอสมควรนี้ หมายความว่า ตามอัตภาพ...”� “...การจะเป็นเสือนั้นไม่สำคัญ สำคัญอยู่ที่เรามีเศรษฐกิจแบบพอมีพอกิน แบบพอมีพอกินนั้น หมายความว่า อุ้มชูตัวเองได้ ให้มีพอเพียงกับตนเอง ความพอเพียงนี้ไม่ได้หมายความว่าทุกครอบครัวจะต้องผลิตอาหารของตัวเอง จะต้องทอผ้าใส่เอง อย่างนั้นมันเกินไป แต่ว่าในหมู่บ้านหรือในอำเภอ จะต้องมีความพอเพียงพอสมควร บางสิ่งบางอย่างผลิตได้มากกว่าความต้องการก็ขายได้ แต่ขายในที่ไม่ห่างไกลเท่าไร ไม่ต้องเสียค่าขนส่งมากนัก...”

13

การผลิตสินค้าพื้นเมืองหรือโอท๊อป เพื่อจำหน่ายในท้องถิ่น เช่น จังหวัดน่าน

14

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง

• “...เมื่อปี 2517 วันนั้นได้พูดถึงว่า เราควรปฏิบัติให้พอมีพอกิน พอมีพอกินนี้ก็แปลว่า เศรษฐกิจพอเพียงนั่นเอง ถ้าแต่ละคนมีพอมีพอกิน ก็ใช้ได้ ยิ่งถ้าทั้งประเทศพอมีพอกินก็ยิ่งดี และประเทศไทยเวลานั้นก็เริ่มจะเป็นไม่พอมีพอกิน บางคนก็มีมาก บางคนก็ไม่มีเลย...”

15

เศรษฐกิจพอเพียง

16

ตัวอย่าง�ผลผลิตทางเกษตรกรรมมีมากเกินความต้องการ

17

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

“...โครงการต่าง ๆ หรือเศรษฐกิจที่ใหญ่ ต้องมีความสอดคล้องกันดีที่ไม่ใช่เหมือนทฤษฎีใหม่ ที่ใช้ที่ดินเพียง 15 ไร่ และสามารถที่จะปลูกข้าวพอกิน กิจการนี้ใหญ่กว่า แต่ก็เป็นเศรษฐกิจพอเพียงเหมือนกัน คนไม่เข้าใจว่ากิจการใหญ่ ๆ เหมือนสร้างเขื่อนป่าสักก็เป็นเศรษฐกิจพอเพียงเหมือนกัน เขานึกว่าเป็นเศรษฐกิจสมัยใหม่ เป็นเศรษฐกิจที่ห่างไกลจากเศรษฐกิจพอเพียง แต่ที่จริงแล้ว เป็นเศรษฐกิจพอเพียงเหมือนกัน...”

18

ทฤษฎีใหม่ ที่ใช้ที่ดินเพียง 15 ไร่

19

1. ความเป็นมาของเศรษฐกิจพอเพียง�

“...ฉันพูดเศรษฐกิจพอเพียง ความหมายคือ ทำอะไรให้เหมาะสมกับฐานะของตัวเอง คือ ทำจากรายได้ 200-300 บาทขึ้นไป เป็นสองหมื่น สามหมื่นบาท คนชอบเอาคำพูดของฉัน เศรษฐกิจพอเพียงไปพูดกันเลอะเทอะ เศรษฐกิจพอเพียง คือ ทำเป็น Self-Sufficiency มันไม่ใช่ความหมายไม่ใช่แบบที่ฉันคิด ที่ฉันคิด คือ เป็น Self-Sufficiency of Economy เช่น ถ้าเขาต้องการดูทีวี ก็ควรให้เขามีดู ไม่ใช่ไปจำกัดเขาไม่ให้ซื้อทีวีดู เขาต้องการดูเพื่อความสนุกสนาน ในหมู่บ้านไกล ๆ ที่ฉันไป เขามีทีวีดูแต่ใช้แบตเตอรี่ เขาไม่มีไฟฟ้า แต่ถ้า Sufficiency นั้น มีทีวีเขาฟุ่มเฟือย เปรียบเสมือนคนไม่มีสตางค์ไปตัดสูทใส่ และยังใส่เนคไทเวอร์ซาเช่ อันนี้ก็เกินไป...”�

20

ประเทศไทยกับเศรษฐกิจพอเพียง

• เศรษฐกิจพอเพียง มุ่งเน้นให้ผู้ผลิตหรือผู้บริโภคพยายามเริ่มต้นผลิตหรือบริโภคภายใต้ขอบเขต ข้อจำกัดของรายได้ หรือทรัพยากรที่มีอยู่ คือ หลักในการลดการพึ่งพา เพิ่มขีดความสามารถในการควบคุมการผลิตได้ด้วยตนเอง และลดภาวะเสี่ยงจากการไม่สามารถควบคุมระบบการตลาดได้อย่างมีประสิทธิภาพ

21

หลักในการลดการพึ่งพา เพิ่มขีดความสามารถในการควบคุมการผลิตได้ด้วยตนเอง

22

ประเทศไทยกับเศรษฐกิจพอเพียง

• เศรษฐกิจพอเพียง มิใช่หมายความว่า การกระเบียดกระเสียรจนเกินสมควร อาจฟุ่มเฟือยได้เป็นครั้งคราวตามอัตภาพ แต่คนส่วนใหญ่ของประเทศมักใช้จ่ายเกินตัว เกินฐานะที่หามาได้ เศรษฐกิจพอเพียงสามารถนำไปสู่เป้าหมายของการสร้างความมั่นคงในทางเศรษฐกิจได้

23

แนวทางปฏิบัติของเศรษฐกิจพอเพียง

24

ประเทศไทยกับเศรษฐกิจพอเพียง

• เศรษฐกิจพอเพียง สามารถประยุกต์ใช้ได้ในทุกระดับ ทุกสาขา ทุกภาคของเศรษฐกิจ ไม่จำเป็นจะต้องจำกัดเฉพาะแต่ภาคการเกษตรหรือภาคอุตสาหกรรม แม้แต่ภาคการเงิน ภาคอสังหาริมทรัพย์ และการค้า การลงทุนระหว่างประเทศ โดยมีหลักการที่คล้ายคลึงกัน คือ เน้นการเลือกปฏิบัติอย่างพอประมาณ มีเหตุมีผล และสร้างภูมิคุ้มกันให้แก่ตนเองและสังคม

25

ตัวอย่างการประยุกต์ใช้เศรษฐกิจพอเพียง

26

2. แนวคิดเกี่ยวกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง�

• ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง คืออะไร
• เศรษฐกิจพอเพียงเป็นปรัชญาชี้ถึงแนวทางการดำรงชีวิต และปฏิบัติตนของประชาชนทุกระดับ ตั้งแต่ระดับครอบครัว ระดับชุมชนจนถึงระดับรัฐ ทั้งในการดำรงชีวิตประจำวัน การพัฒนาและบริหารประเทศให้ดำเนินไปในทางสายกลาง โดยเฉพาะการพัฒนาเศรษฐกิจ เพื่อให้ก้าวทันต่อการเปลี่ยนแปลงของโลก

​

27

เริ่มจากการออม

28

จุดเริ่มต้นแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง

• ผลจากการใช้แนวทางการพัฒนาประเทศไปสู่ความทันสมัย ได้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงแก่สังคมไทยอย่างมากในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นด้านเศรษฐกิจ การเมือง วัฒนธรรม สังคมและสิ่งแวดล้อม กระบวนการของการเปลี่ยนแปลงมีความสลัลซับซ้อนจนยากที่จะอธิบายในเชิงสาเหตุและผลลัพธ์ได้ เพราะการเปลี่ยนแปลงทั้งหมดต่างเป็นปัจจัยเชื่อมโยงถึงกันและกัน
• สิ่งสำคัญคือ ความพอเพียงในการดำรงชีวิต เป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้คนไทยสามารถพึ่งตนเองและดำเนินชีวิตไปได้อย่างมีศักดิ์ศรี ภายใต้อำนาจและความเป็นอิสระในการกำหนดชะตาชีวิตของตนเอง

29

ตัวอย่างความพอเพียงในการดำรงชีวิต

30

เศรษฐกิจพอเพียงเป็นอย่างไร

• เศรษฐกิจพอเพียง หมายถึง เศรษฐกิจที่สามารถอุ้มชูตัวเองได้ ให้มีความพอเพียงกับตัวเอง (Self Sufficiency) อยู่ได้โดยไม่สร้างความเดือดร้อนให้ตนเองและผู้อื่น ซึ่งต้องสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจของตนเองให้ดีเสียก่อน มีความพอกินพอใช้ สามารถพึ่งพาตนเองได้ ย่อมสามารถสร้างความเจริญก้าวหน้าและฐานะทางเศรษฐกิจของประเทศได้

31

ใครที่สามารถนำเศรษฐกิจพอเพียงไปปฏิบัติได้

• เศรษฐกิจพอเพียงเป็นแนวปรัชญาที่ทุกคน สามารถนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวันได้ เช่น ประชาชน นักวิชาการ เกษตรกร ทุกอาชีพ ทุกสถาบัน สามารถนำปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงไปปฏิบัติเพื่อดำรงชีวิตและพัฒนาธุรกิจการค้าได้จริง

32

หลักการดำเนินชีวิตตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง ต้องคำนึงถึงอะไรบ้าง

• การดำเนินชีวิตตามหลักเศรษฐกิจพอเพียงที่ดี จะต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขความรู้และคุณธรรม ตลอดจนต้องเป็นคนดี มีความอดทน มานะพากเพียร และต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของทางสายกลางและความไม่ประมาท
• หลักการสำคัญ 3 ประการ คือ

1. ความพอประมาณ

2. ความมีเหตุผล

3. การสร้างภูมิคุ้มกันที่ดีในตัว

​

33

34

ตัวอย่างความพอประมาณ

35

ตัวอย่างความมีเหตุผล

36

ตัวอย่างการสร้างภูมิคุ้มกันที่ดีในตัว

37

การปฏิบัติตนตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง ดังนี้�

• 1. ยึดหลักประหยัด ตัดทอนค่าใช้จ่ายที่ไม่จำเป็นในทุกด้าน ลด ละ ความฟุ่มเฟือยในการดำรงชีวิต
• 2. ประกอบอาชีพด้วยความถูกต้อง สุจริต แม้จะตกอยู่ในภาวะขาดแคลนในการดำรงชีพ
• 3. ละเลิกการแก่งแย่งผลประโยชน์ที่รุนแรงและไม่ถูกต้อง
• 4. ไม่หยุดนิ่งที่จะหาทางให้ชีวิตหลุดพ้นจากความทุกข์ โดยขวนขวายหาความรู้ให้เกิดรายได้เพิ่มพูนจนถึงขั้นพอเพียง
• 5. ปฏิบัติตนในแนวทางที่ดี ลดละสิ่งชั่วร้ายให้หมดสิ้นไป

38

การดำเนินชีวิตตามแนวปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง จะเกิดผลอย่างไร

• 1. การดำรงชีวิตที่สมดุล มีความสุขตามอัตภาพ
• 2. การพัฒนาเศรษฐกิจของตนเอง และประเทศชาติมั่นคง
• 3. การอยู่ร่วมกันในสังคม เกิดความเอื้ออาทรซึ่งกันและกัน

​

39

การนำเศรษฐกิจพอเพียงไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ดังนี้

• ด้านเศรษฐกิจ ไม่ใช้จ่ายเกินตัว ไม่ลงทุนเกินขนาด คิดและวางแผนอย่างรอบคอบ มีภูมิคุ้มกัน

ไม่เสี่ยงเกินไป เช่น ทำบัญชีรายรับรายจ่ายเพื่อที่จะจัดการการใช้จ่ายเงินได้อย่างเป็นระบบ

• ด้านจิตใจ มีจิตใจเข้มแข็ง มีจิตสำนึกที่ดี เอื้ออาทร เห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวมมากกว่าประโยชน์ส่วนตัว
• ด้านสังคมและวัฒนธรรม ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน รู้รักสามัคคี สร้างความเข้มแข็งให้ครอบครัวและชุมชน รักษาเอกลักษณ์ ภาษา ภูมิปัญญา และวัฒนธรรมไทย
• ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม รู้จักใช้และจัดการอย่างฉลาดและรอบคอบ ฟื้นฟูทรัพยากรเพื่อให้เกิดความยั่งยืนและคงอยู่ชั่วลูกหลาน
• ด้านเทคโนโลยี รู้จักใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสม สอดคล้องกับความต้องการและสภาพแวดล้อม พัฒนาเทคโนโลยีจากภูมิปัญญาชาวบ้าน

40

3. แนวทางการใช้ชีวิตอย่าง “พอเพียง” ตามแบบฉบับของรัชกาลที่ 9

• มีความพอประมาณ
• รู้จักเหตุและผล
• สร้างภูมิคุ้มกันที่ดีให้
• เพิ่มรายได้ ลดรายจ่าย
• ฉลาดซื้อ ฉลาดใช้

​

• พอเพียงด้วยวิถีพุทธ
• จดทุกครั้งเมื่อจ่าย
• เทคนิคให้มีเงินออม
• ฉลาดใช้ชีวิต
• ยุทธการหมายเลข 10

41

4. หลักธรรมพื้นฐานในการดำรงชีวิต

สังคหวัตถุ 4 (Object of Sympathy 4) คือ

• ทาน
• ปิยวาจา
• อัตถจริยา
• สมานัตตตา

​

42

ตัวอย่างสังคหวัตถุ 4

43

4. หลักธรรมพื้นฐานในการดำรงชีวิต

• พรหมวิหาร 4 (The Four Divine State to Mind) มี 4 ประการ คือ
• เมตตา
• กรุณา
• มุทิตา
• อุเบกขา

​

44

ตัวอย่างพรหมวิหาร 4

45

4. หลักธรรมพื้นฐานในการดำรงชีวิต

• สัปปุริสธรรม 7 ประกอบด้วย
• ธัมมัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักเหตุผล
• อัตถัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักผล
• อัตตัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักตน
• มัตตัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักประมาณ
• กาลัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักกาล
• ปริสัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักชุมชน
• ปุคคลปโรปรัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักบุคคล

​

​

46

ตัวอย่างสัปปุริสธรรม 7

47