1 of 34

�DİL ve ANLATIM DERSİ� 10. SINIF�DERS NOTLARI

​

​

​

​

HİLÂL KARAGÖL DEMİR

ALTINKAYA ANADOLU LİSESİ

2 of 34

ANLATIM TÜRLERİ

Altınkaya Anadolu Lisesi

2

�

​

1.BETİMLEYİCİ ANLATIM

2.ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM�3.COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM�4.DESTANSI(EPİK)ANLATIM�5.EMREDİCİ ANLATIM�6.ÖĞRETİCİ ANLATIM�7.TARTIŞMACI ANLATIM�8.KANITLAYICI ANLATIM�9.DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM�10.GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM�11.SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIM (DİYALOG)�12.MİZAHİ ANLATIM�

3 of 34

1-BETİMLEYİCİ ANLATIM (ÖYKÜLEME)

​

  • Özellikleri:�1. Betimlemeler açıklayıcı ve sanatsal betimleme olmak üzere ikiye ayrılır.�2. Kişinin iç dünyasını anlatan betimlemelere tahlil (ruhî portre) denir.�3. Kişinin dış görünüşünü anlatan betimlemelere simgesel betimleme denir.�4. Roman, hikâye, tiyatro, gezi yazısı, Şiir gibi türlerde kullanılır.�5. Kelimenin yan ve mecaz anlamlarına yer verilebilir.

�

Altınkaya Anadolu Lisesi

3

4 of 34

TASVİRÎ ANLATIM (BETİMLEME) ÇEŞİTLERİ

  • Sanatsal Betimleme:�1.İzlenim kazandırmak amacıyla yazılır.�2.Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde durulur.�3.Ayrıntılar sübjektif olarak verilir.�4.Amaç sanat yapmaktır.�
  • Açıklayıcı Betimleme:�1.Bilgi vermek amacıyla yazılır.�2.Genel ayrıntılar üzerinde durulur.�3. Ayrıntılar objektif (olduğu gibi)olarak verilir.�4.Amaç sanat yapmak için değil, bir konu hakkında bilgi vermektir.�5. Değişik duyulara seslenen özel ayrıntılar üzerinde durulmaz.�6.Betimlenecek varlığa kişisel duygu ve düşünceler katılmaz.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

4

5 of 34

2-ÖYKÜLEYİCİ ANLATIM (HİKÂYELEME)

  • Özellikleri:�
  • 1. Olay, kişi, mekân ve zaman ortak öğeleridir.�2. Olaylar birinci şahsın ağzından anlatılabilir.(Anlatıcı olay kahramanlarından biridir)�3. Sanat metinleri öyküleyici anlatımla yazılır.�4. Olaylar ilahi bakış açısıyla anlatılabilir.��

​

​

​

​

​

​

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

5

6 of 34

  • 5. Olaylar 3.şahsın ağzından anlatılabilir.(Olan biten bir kamera sessizliğiyle izlenip anlatılır�6. Kişi, mekân ve zaman olay ve olay örgüsünü oluşturmak için kullanılan

öğelerdir.�7. Öyküleyici anlatım hikâye, roman, anı, söyleşi, görüşme(mülakat) gibi metin türlerinde kullanılır.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

6

7 of 34

3-COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM�

  • Özellikleri:�
  • 1.Lirik anlatımda dil “heyecana bağlı işlev”de kullanılır.�2.Coşku ve heyecana bağlı anlatım daha çok şiir, roman, hikâye, tiyatro türlerinde kullanılır.�3.Öyküleyici anlatımda bir olay ve durumun anlatılması; betimleyici anlatımda kişi, durum ve varlıkların betimlenmesi; lirik anlatımda ise duyguların ifade edilmesi esastır.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

7

8 of 34

3-COŞKU VE HEYECANA BAĞLI (LİRİK) ANLATIM�

  • 4. Coşku ve heyecana bağlı anlatımlarda kelimeler daha çok mecaz ve yan anlamda kullanılır.�5.Öyküleyici anlatımlarda olay ve durumlar anlatılırken duygusal düşünceler katılmaz. Coşku ve heyecana bağlı anlatımda duygular ve içinde bulunulan ruh hali yansıtılır.

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

8

9 of 34

4-DESTANSI (EPİK) ANLATIM�

  • Özellikleri:�
  • 1.Olağanüstü olaylar ve kişiler anlatılır.�2.Destan türünün yiğitçe havası vardır.�3.Yapıp etmeler yani fiiller ön plandadır.�4.Tarihi konular ve kahramanlıklar işlenir.�5.Etkileyici bir özellik taşır.�6.Sürekli hareket vardır.�

​

​

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

9

10 of 34

4-DESTANSI (EPİK) ANLATIM�

  • 7.Kelimeler mecaz ve yan anlamlarda kullanılabilirler.�8 Şiir, destan roman, hikâye, tiyatro, destansı anlatımın kullanıldığı türlerdir.�9.Anlatımda abartıya yer verilebilir.�10.Sanatlı bir dil kullanılır.
  • Örnek metin: s.124 Çanakkale Şehitlerine, s. 125Sivastopol,Osmancık, Kanije Kalesi’nin Fethi, Genç Osman

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

10

11 of 34

5-EMREDİCİ ANLATIM

​

  • Özellikleri:�
  • 1.Dil alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır.�2.Emir, telkin, öneri anlamı taşıyan ifadeler yer verilir.�3.Öğretici ve açıklayıcı yönleri vardır.�4.Cümlelerde fiiller hakimdir.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

11

12 of 34

5-EMREDİCİ ANLATIM

  • 5.Uyulması beklenen bir üslubu vardır.(Zorlama anlamı vardır)�6.Sosyal hayatın düzenlenmesinde emredici anlatım kullanılır.�7.Trafik kuralları, bazı eşyaların kullanma kılavuzları, ilaçların kullanma kılavuzları emredici anlatıma örnek verilebilir.

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

12

13 of 34

6-ÖĞRETİCİ ANLATIM�

  • Özellikleri:�1.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.�2.Söz sanatlarına, kelimelerin mecaz anlamlarına yer verilmez.�3.Verilen bilgiler örneklerle ve tanımlarla pekiştirilir.�4.Daha çok nesnel cümleler kullanılır.�5.Açıklama, aydınlatma, bilgi verme amaçlarıyla yazılır.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

13

14 of 34

6-ÖĞRETİCİ ANLATIM�Özellikleri

  • 6.Öğretici metnin anlaşılması ve yorumlanması için okuyucunun verilen bilgiyi kavrayabilecek birikime sahip olması gerekir.�7.İfade hiçbir engele uğramadan akıp gider.�8.Gereksiz söz tekrarı yapılmaz.�9.Ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

14

15 of 34

6-ÖĞRETİCİ ANLATIM�Özellikleri

  • 10.Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.�11.Düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.�12.Bu anlatım türü daha çok ansiklopedilerde ve ders kitaplarında kullanılır.�13.Tarihi metinler, Felsefi metinler, Bilimsel metinler gibi bölümleri vardır.
  • Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabı sayfa 147–148 “Meridyenler” ,”Klasizm”, Maddenin Üç Hali”

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

15

16 of 34

7-TARTIŞMACI ANLATIM�

  • Özellikleri:�
  • 1.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.�2.Düşünce ve duygular kısa ve kesin ifadelerle dile getirilir.�3.Dil ve ifade sade, gösterişsiz ve pürüzsüzdür.�4.Gereksiz ifadelere yer verilmez.�

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

16

17 of 34

7-TARTIŞMACI ANLATIM�

  • 5.Karmaşık ve anlaşılması güç cümleler kullanılmaz.�6.Ses akışını bozan, söylenmesi güç sesler ve kelimeler yoktur.�7.Savunulan ve karşı çıkılan görüşlere yer verilir.�

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

17

18 of 34

7-TARTIŞMACI ANLATIM�

​

  • 8.İki farklı bakış açısının olduğu konular bu türde işlenmeye daha elverişlidir.�9.Fıkra, deneme, makale, röportaj gibi türlerde kullanılır.�10.Yeteneğe, bilgi ve deneyime göre yöntem belirlenir.�11.Eleştirici bir bakış açısıyla yazılırlar. Anlatım tarzı sohbete varabilir. �12.İhtimal bildirmeyen, kesin, kanıtlanmış bilgiler kullanılır.

​

​

      • Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 160–161–162’deki metinler

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

18

19 of 34

8-KANITLAYICI ANLATIM�

  • Özellikleri:�
  • 1.İnandırma, aydınlatma, kendi görüşünü kabul ettirme amaç edinilir.�2.Kavramları tanımlama ve açıklama önemlidir.�3.Okuyucu ve dinleyiciyi ikna etmek, düşündürmek ve üzerinde durulan konudan uzaklaşmamak için bazı kelime, kelime grupları ve cümleler tekrar edilir.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

19

20 of 34

8-KANITLAYICI ANLATIM�

  • 4. Konuşmacı ve yazar üzerinde durduğu konuyu aydınlatmak ve düşüncelerini kabul ettirmek için örneklere başvurur.�5.Konuşmacı ve yazar konuyu aydınlatmak maksadıyla farklı kişilerin düşüncelerine müracaat eder.�6.Kelimeler ve kelime grupları gerçek anlamında kullanılır.�

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

20

21 of 34

8-KANITLAYICI ANLATIM

  • 7.Dil daha çok göndergesel işlevde kullanılır.�8. ”Tanımlama, açıklayıcı betimleme, sınıflandırma örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal verilerden yararlanma “ gibi düşünceyi geliştirme yollarından faydalanılır.�9.Kanıtlayıcı anlatımda hitap edilen toplumun kültür düzeyi ve beklentileri önemlidir.
  • Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 165–166–167–169 ‘daki metinler.

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

21

22 of 34

Altınkaya Anadolu Lisesi

22

23 of 34

�9-DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM�Düşsel Anlatımın Özellikleri:�

​

  • 1.D.A.da konu; olağanüstü ve fantastik özelliklere sahip, hayal ürünüdür.�2.Zaman belirli ya da belirsizdir; olağanüstü özelliklere sahip olabilir.�3.Mekân, olağanüstü, düşsel öğelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük yaşamda karşılaşamayacağımız niteliktedir.�

​

​

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

23

24 of 34

�9-DÜŞSEL (FANTASTİK) ANLATIM�Düşsel Anlatımın Özellikleri:�

  • 4.Kişiler çoğu zaman gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte olabilirler.�5.Düşsel anlatımda hayal, varsayım, abartma, kişileştirme gibi unsurlar çok kullanılır.�6.Daha çok di’ li veya miş’li geçmiş zaman kipi kullanılır.�Örnekler: Harry Potter, Yüzüklerin Efendisi, Gora, E.T,Yıldız Savaşları

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

24

25 of 34

�Düşsel Anlatımla; Düşsel Olmayan Metinlerin Benzer Ve Farklı Yönleri:�

​

  • Benzerlikleri:�Her iki anlatımda da yapıyı meydana getiren ögeler (kişi,zaman,mekan,ve olay örgüsü)aynıdır.
  • Farklılıkları:�1.Düşsel anlatımda: D.A.da konu; olağanüstü ve fantastik özelliklere sahip,hayal ürünüdür.�Düşsel Olmayan Anlatımda: Konu yaşanmış ya da yaşanabilir olmalıdır. Günlük yaşama ait unsurlar konu olabilir.
  • 2. Düşsel anlatımda: Tema hayali unsurlardan oluşur�Düşsel Olmayan Anlatımda: Tema konuyla ilgili olarak günlük yaşama ait, yaşanabilir özelliktedir.

Altınkaya Anadolu Lisesi

25

26 of 34

�Düşsel Anlatımla; Düşsel Olmayan Metinlerin Benzer Ve Farklı Yönleri:�

  • 3. Düşsel anlatımda: Zaman belirli ya da belirsizdir. Bazen zaman ötesi nitelikler taşır.�Düşsel Olmayan Anlatımda: Zaman belirli ya da belirsizdir. İçinde bulunduğumuz zamanın özelliklerine sahiptir.
  • 4. Düşsel anlatımda: Mekân olağanüstü, düşsel ögelerden oluşmuş olabilir. Mekân günlük yaşamda karşılaşamayacağımız niteliktedir.�Düşsel Olmayan Anlatımda: Mekân, olağanüstü düşsel ögelerden uzak sıradan, günlük yaşamda karşılaşacağımız mekânlardır.

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

26

27 of 34

�Düşsel Anlatımla; Düşsel Olmayan Metinlerin Benzer Ve Farklı Yönleri:�

  • 5. Düşsel anlatımda: Kişiler çoğu zaman gerçekten uzak kişilerdir. Olağanüstü nitelikte olabilirler.�Düşsel Olmayan Anlatımda: Kişiler gerçekte olabilecek, sıradan, günlük yaşamda karşılaşabileceğimiz kişilerdir.
  • Örnek metinler için bakınız Dil ve anlatım kitabında sayfa 176(“Bitmeyecek Öykü” ,”Ağrı Dağı”), 177 (Dünyalar Savaşı) adlı metinler

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

27

28 of 34

10-GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM�

​

  • Gelecekten söz eden anlatımın kullanıldığı metin türleri: roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme
  • Gelecekten söz eden metinlerin ortak özellikleri:�1. Gelecekten söz eden metinler varsayım ile oluşmuştur.�2. Gelecekten söz eder.�3. Verilerden yola çıkılarak geleceğe ait tahmin yapılabilir.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

28

29 of 34

10-GELECEKTEN SÖZ EDEN ANLATIM�

  • 4. Olandan çok olması istenilen anlatılır.�5. Gerçekleşmesi mümkün olmayan tasarı ve düşünceler (ÜTOPYA) anlatılır.�6. Genellikle gelecek zaman ifadesi kullanılır.

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

29

30 of 34

�“Gelecekten söz eden anlatım” ile “Düşsel anlatım” arasındaki benzerlik ve farklılıklar:

​

  • Gelecekten söz eden anlatımda ve düşsel anlatımda kişinin kendi hayal dünyasındakiler dile getirilir ve buna göre bir anlatım yolu seçilir. Düşsel anlatımda gerçeklikle ilgisi olmayan tamamen çağrışımlara dayalı olaylar, kişiler, zamanlar anlatılır ve bu yapı unsuruyla konu ve tema oluşturulur. Gelecekten söz eden anlatımda ise gerçeklerden yola çıkılarak tahmine dayalı bir anlatım yolu benimsenir. Yani gelecekten söz eden anlatım gerçeğe daha yakındır. (Bakınız dil ve anlatım kitabı sayfa 183 “Ütopya” ve “İklim Değişikliği” başlıklı metinler.)

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

30

31 of 34

11-SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIMLA OLUŞTURULMUŞ METİNLERİN ÖZELLİKLERİ�

  • 1.Jest ve mimikler anlatımın gücünü arttırır.�2.Sohbet, mülakat ve diyalog, monolog metinleri söyleşmeye bağlıdır.�3.Karşılıklı konuşmalar, bağlama ve konuşulan kişiye göre değişebilir.�4.Görme ve işitmeyle kurulan iletişim önemlidir.�5.Vurgu ve tonlama önemlidir.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

31

32 of 34

�11-SÖYLEŞMEYE BAĞLI ANLATIMLA OLUŞTURULMUŞ METİNLERİN ÖZELLİKLERİ�

  • 6.Hikâye, Roman, Tiyatro, Mülakat, Röportaj, Monolog söyleşmeye bağlı anlatımın kullanıldığı metin türleridir.�7.Roman, hikâye ve tiyatrolardaki karşılıklı konuşmalara diyalog, iç konuşmalara ise monolog denir.�8.Tekrarlar söyleşmeye bağlı anlatımlarda ifadeyi kuvvetlendirir.�9.Söyleşmeye bağlı metinlerde anlatımın süresi sınırlandırılmalıdır.

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

32

33 of 34

12-MİZAHÎ ANLATIM�

  • Özellikleri:�1.Okuyucuda uyandırılmak istenen etkiye göre düzenlenir.�2.Ses, taklit, hareket ve konuşma önemlidir.�3.Mizahî unsurlarda gerçekten sapma vardır.�4.Mizahî unsurları oluşturmada karşılaştırmalar, durumlar, hareketler, kelime ve kelime gruplarından yararlanılabilir.�

Altınkaya Anadolu Lisesi

33

34 of 34

12-MİZAHÎ ANLATIM�

  • 5.Amaç okuyucuyu düşündürmek ve eğlendirmektir.�6. Roman, hikâye, tiyatro, şiir, deneme gibi türlerde kullanılır.�7.Mizahî anlatımlarda dil bir olayı anlatmak için kullanılır.(sanatsal, edebî işlevlerde kull.)

www.edebiyatogretmeni.net

​

Altınkaya Anadolu Lisesi

34