HASTAYA YAKLAŞIM MODELLERİ VE BİYOPSİKOSOSYAL YAKLAŞIM

Arş. Gör. Dr. Furkan SEYİTOĞLU�Hacettepe Üniversitesi Aile Hekimliği A.B.D. 

AMAÇ

1. Hastaya Yaklaşım Modellerinin Öğrenilmesi
2. Biyomedikal ve Biyopsikososyal Yaklaşımlar Arasındaki Farkların Belirlenmesi
3. Hasta Merkezli ve Biyopsikososyal Yaklaşımın Birinci Basamakta Benimsetilip Uygulanması

GİRİŞ

• Modern tıp uygulamaları insanı mekanik bir varlık olarak ele almaktadır. Ancak insan, inancı, hayata bakış açısı, yemesi, içmesi, alışkanlıkları gibi birçok nedenden dolayı çevresi ile sürekli etkileşim halindedir.
• Bu etkileşim sürecinde hastalık olgusu ile karşılaşıldığında sağlık profesyonellerinin tavrı ve hastalara yaklaşım modelleri ayrı bir önem kazanmıştır.

Psikososyal görüşün değişik boyutlarına ağırlık veren farklı modelleri vardır

SİSTEMİK YAKLAŞIM

• Sistem kavramı, farklı değişkenlerin birbirleri ile dinamik iç etkileşmelerine dayanır.
• Küçük basit sistemlerden büyük karmaşık sistemlere doğru çok boyutlu ve çok yönlü bir nedensellik vardır.
• Smilkstein 1978’de sistemik yaklaşımı aile hekimliğine uyarlamıştır.
• Hekimlerin dikkatini aile üyelerinin birbirleri ile olan etkileşimlerine çekmiştir.
• Ailenin fonksiyonelliği üzerine krizin, krizle başa çıkabilme kaynaklarının ve becerilerinin önemini vurgulamıştır.

​

​

​

Zayıf organize edilmiş

bir çevre

(sosyal)

Kan şekeri düşmesi (biyolojik)

Dikkatsizlik

(psikolojik)

İŞ KAZASI

Organları

zarar görebilir (biyolojik)

Gelir azalması

(sosyal)

Stres (psikolojik)

GELİŞİMSEL YAKLAŞIM

• Kişinin geçmişteki, şimdiki, gelecekteki gelişimini, dikkate alan bir yaklaşımdır.
• Devam eden gelişmenin, sağlık üzerindeki psikososyal etkileri, yaşam boyu önem verilmesi gereken dinamik faktörlerden biridir.
• Biyolojik gelişim; Hücresel fonksiyonlarda değişim doğumdan yaşlılığa kadar sürer.
• Psikolojik gelişim; Çocukluktan yaşlılığa kadar sürer. (yeni doğanda güven, erken çocuklukta bağımsızlığın kazanılması, erişkinlikte neslin devamı vs.)
• Sosyal gelişim; Aile ve akran ilişkilerinde olumlu veya olumsuz değişimleri kapsar. (evlilik, boşanma gibi) 

HOLİSTİK SAĞLIK MODELİ

• Bireysel sorumluluklar ve kişilik gelişimi ön plandadır.
• Sağlığın bozulması ve tüm hastalıklar psikosomatiktir.
• Her insan beden, akıl ve ruhun dairesel etkileşimi altındadır.
• Hastalık, adaptasyon yetersizliğinden kaynaklanmaktadır.
• Doğal gıda, yoga, akupunktur, bitkisel tedavi vs. gibi alternatif tıp uygulamalarını benimser.

ETNİK -KÜLTÜREL MODEL

• Hasta ile hekimin her birlikteliği kültürler arası bir trans-aksiyondur.
• Her iki taraf da görüşmeye kültürel olarak belirlenmiş davranışlar, bilgiler ve inanışlarla oluşturulan bir hikaye ile gelir.
• Etnik farklılıklar, cinsiyet farklılıkları, dini inançlar, dil, eğitim ve kişisel hikaye ilişkinin her iki tarafındaki beklentileri ve davranışları belirler.
• Bu modele göre hekim hastanın beden, hastalık, tedavi ile ilişkili inançlarını ve beklentilerini keşfetmelidir.
• Kapsamlı bakım ve tanı koymada gerekli olan bilginin edinilmesinde eğer hekim hastanın kültüründen etkilenen psikososyal faktörlere yabancı ise, aksama olacaktır.

​

BİYOPSİKOSOSYAL YAKLAŞIM

• Biyopsikososyal yaklaşımı en geniş tabiriyle, hastayı değerlendirirken hikâyesini, inançlarını, ailesel durumunu, sosyoekonomik durumunu, eğitim durumunu, sevdiği ve sevmediği şeyleri, yaşam koşullarını göz önünde bulundurarak biyolojik, psikolojik ve sosyal durumlarını harmanlayıp o şekilde değerlendirip, gerekli bakımın ve çok yönlü tedavinin sağlanması şeklinde yorumlamak mümkündür.
• Bu şekilde hastalığın ve sağlığın fizyolojik ve patolojik değişkenler ile birlikte sosyal ve psikolojik değişkenlerin de etkisi altında olduğu ve ancak tüm değişkenlerin bütüncül etkisinin bir sonucu olduğu kanısına varılabilir.

• Bu yaklaşım, hastalıkların tedavi sürecinde tamamlayıcı ve bütüncül olarak hastalığı değerlendirme fırsatı verdiği için hem hasta hem de hastalık odaklı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.
• Tam bu noktada “Hastalık yoktur, hasta vardır” anlayışı devreye girmektedir.

Şekil 1. Biyopsikososyal Modelin Sistemleri �Sarafina, E. P. ve Smith W. T. (2011). Health psychology: Biopsychosocial interactions, 7. Baskı, John Wiley Sons Inc.

BPS modelin bilimsel klinik yöntem için katkı sağladığı 3 açıklama ile savunulmaktadır �

• Sağlığın zihinsel ve fiziksel yönleri arasındaki ilişki karmaşıktır ve öznel deneyimlere bağlıdır. Ancak bu durum fizyolojik yasalara indirgenemez.
• Dairesel nedensellik modelleri, tedavi seçenekleri düşünülerek doğrusal yaklaşımlarla değerlendirilmelidir.
• Daha katılımcı bir hekim-hasta ilişkisinin teşvik edilmesi, mevcut kültürel eğilimlere uygun olması, evrensel olarak kabul edileceğini göstermemektedir.

Borrell-Carrió, F., Suchman, A. L. ve Epstein, R. M. (2004). The biopsychosocial model 25 years later: Principles, practice, and scientific inquiry. The Annals of Family Medicine, 2(6), 576-582.

Klinik yönteme de katkı sağlayan biyopsikososyal modelin genel çerçevesi Şekil 2’de belirtilmiştir.

Şekil 2. Biyopsikososyal Modelin Genel Çerçevesi

Kaynak: The Open University (2020); Harrington (2018) kaynaklarından yararlanılarak yazarlar tarafından oluşturulmuştur.

BİYOMEDİKAL MODELDEN BİYOPSİKOSOSYAL MODELE GEÇİŞ-1

• Biyomedikal model, hastalığın davranışsal sapmalarının düzensiz somatik (biyokimyasal veya nörofizyolojik) süreçler temelinde açıklanmasını gerektirmektedir.
• Klasik bilimde, zihin-beden dualizmi ile bedenin bir makine gibi çalıştığı varsayılmış ve makine parçalarının bozulması sonucunda hastalığın ortaya çıktığı farz edilmiş doktor ise o makineyi onarma görevini üstlenmiştir.
• Bu nedenle bilimsel yaklaşım, hastalığın biyolojik (somatik) nedenlerine kısmi-çözümsel bir şekilde odaklanmış ve hastalığın davranışsal ve psikososyal nedenlerini görmezden gelmiştir

​

Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine, science, 196(4286), 129-136.

BİYOMEDİKAL MODELDEN BİYOPSİKOSOSYAL MODELE GEÇİŞ-2

• Biyomedikal yaklaşım, hastaların sevme, çalışma, mücadele etme, seçenekler arama ve seçimler yapma yetenekleri; nasıl hissettikleri, nasıl çalıştıkları, nasıl ilişki kurduklarına karşılık gelmemektedir.
• 1977’de Engel tarafından önerilen BPS model, 20. yüzyılın sonlarında tıp ve psikiyatri dalındaki en önemli gelişmelerden biri olarak kabul edilmiştir.
• Biyomedikal modelin aksine, BPS model, biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin, hastalık nedenselliğinde ve tedavisinde önemli bir rol oynadığını göstermektedir

​

Babalola, E., Noel, P. ve White, R. (2017). The biopsychosocial approach and global mental health: Synergies and opportunities, Indian Journal of Social Psychiatry, 33(4), 291-296.

Taukeni, S. G. (2019). Introductory chapter: Bio-psychosocial model of health. Psychology of Health-Biopsychosocial Approach, Intechopen.

BİYOMEDİKAL MODELDEN BİYOPSİKOSOSYAL MODELE GEÇİŞ-3

• Biyomedikal yöntemde, hastalıklar radyolojik, farmakolojik ve cerrahi yöntemler ile ele alınırken, biyopsikososyal model de hastalıklar biyolojik, psikolojik ve sosyolojik olarak ele alınarak hastalığı önleyici bir yaklaşımla vurgulanmaktadır.
• Daha önce de ifade edildiği üzere biyopsikososyal model, biyomedikal modelin eksik yanlarını tamamlamak üzere ortaya atılmış; hasta odaklı, bütüncül ve bilimsel bir modeldir.
• Hekimlerin sorun çözme yeteneklerine odaklanarak toplumsal zihinsel ve duygusal yönden bütüncül bir bakış açısı sağlamaktadır.

Havelka, M., Despot Lučanin, J. ve Lučanin, D. (2009). Biopsychosocial model–the integrated approach to health and disease. Collegium Antropologicum, 33(1), 303-310. �Cockerham, W. C. ve Ritchey, F. J. (1997). Dictionary of medical sociology. Greenwood Publishing Group.

HASTA MERKEZLİ YAKLAŞIM VE BİYOPSİKOSOSYAL MODEL-1

• BPS’nin de belirlediği hasta merkezli yaklaşım, hastanın bilgi alma arzusu göz önünde bulundurularak, karar vermeyi paylaşma ve uygun şekilde yanıtlama anlamına gelmektedir.
• Hasta merkezli klinik uygulamaları, hastaların doktorları ile karşılaştıklarında doktorları ile benzersiz bir şekilde etkileşime girdiği bütüncül bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
• Hasta merkezli yaklaşım ile kurulan iletişimin, hasta memnuniyeti, bağlılık ve daha iyi sağlık sonuçları ile pozitif ilişkili olduğu saptanmıştır.

Stewart, M. (2001). Towards a global definition of patient centred care: The patient should be the judge of patient centred care. British Medical Journal, 322(7284), 444-445.

HASTA MERKEZLİ YAKLAŞIM VE BİYOPSİKOSOSYAL MODEL-2

• Hasta merkezli yaklaşımın hasta uyumunu arttırmasına ilaveten sağlık masraflarının azaltılması gibi faydaları bulunmaktadır.
• Bu faydalar, sağlık hizmetlerini finanse eden kurumlar tarafından da keşfedilmiştir ve hasta merkezli yaklaşımın uygulanması teşvik edilmiştir.
• Ayrıca hasta merkezli yaklaşım, sağlık hizmetlerinin maliyetlerini ve sağlık hizmetlerindeki eşitsizlikleri azaltırken; hasta memnuniyetini, bakım kalitesini ve sağlık sonuçlarını iyileştirmektedir.

Aktürk, Z. ve Görgün, M. (2012). Hangi model: “hasta merkezli mi, birey odaklı mı, aile yönelimli mi?”, Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, 23, 72-73.�Epstein, R. M., Fiscella, K., Lesser, C. S. ve Stange, K. C. (2010). Why the nation needs a policy push on patient-centered health care. Health Affairs, 29(8), 1489-1495.

BİYOPSİKOSOSYAL MODELE YÖNELİK ELEŞTİRİLER

BPS modelinin işlevselleştirilemeyeceğine veya tanımlanamayacağına, test edilemeyeceğine ve modern tıp biliminin standartlarını karşılamadığına dair sürekli eleştiriler yapılmıştır.

1. Aşırı Genel Olması
2. Test Edilememesi
3. Yöntem Olmaması

​

SONUÇ VE ÖNERİLER

• Sonuç olarak, BPS yaklaşımı, modern tıbbın direttiği mekanik beden anlayışı gibi derinden kökleşmiş bilgilerden kaçınmaya katkıda bulunmuştur ve sağlık ve hastalık nedenlerini daha kapsamlı bir şekilde anlamak için önemli bir kavramsal katkı sağlamıştır.
• Bu makalede sağlık ve hastalık kavramları “bütüncül” bir yaklaşımla ele alınmaya ve hasta odaklı yaklaşımla hastalığın nedenleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
• Biyopsikososyal yaklaşım hasta merkezli yaklaşımın yanı sıra hastanın yaşam tarzında meydana gelen değişikliklerden somatik semptomlara kadar her faktörü göz önünde bulundurmaktadır.

​

SONUÇ VE ÖNERİLER

• Bazı hastaların “yaşamsal sorunlar” bazılarının ise “hastalık” olarak nitelendirdiği durumları bütüncül bir açıdan ele almaktadır.
• Bu sonuçlar ışığında, BPS modelin, öneminin anlaşılması ve tıp eğitiminde bu yaklaşımı uygulayabilecek yeterliliğin sağlanması gerekmektedir.
• Özellikle finansal destek sağlanırsa multi-disipliner bir ekiple daha kaliteli hizmetin ortaya çıkmasına ve hastalıkların nedeninin daha iyi anlaşılmasına olanak sağlanacaktır.

​

Kaynakça

• Sarafina, E. P. ve Smith W. T. (2011). Health psychology: Biopsychosocial interactions, 7. Baskı, John Wiley Sons Inc.
• Borrell-Carrió, F., Suchman, A. L. ve Epstein, R. M. (2004). The biopsychosocial model 25 years later: Principles, practice, and scientific inquiry. The Annals of Family Medicine, 2(6), 576-582.
• The Open University (2020); Harrington (2018)
• Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine, science, 196(4286), 129-136.
• Babalola, E., Noel, P. ve White, R. (2017). The biopsychosocial approach and global mental health: Synergies and opportunities, Indian Journal of Social Psychiatry, 33(4), 291-296.
• Taukeni, S. G. (2019). Introductory chapter: Bio-psychosocial model of health. Psychology of Health-Biopsychosocial Approach, Intechopen.
• Havelka, M., Despot Lučanin, J. ve Lučanin, D. (2009). Biopsychosocial model–the integrated approach to health and disease. Collegium Antropologicum, 33(1), 303-310.
• Cockerham, W. C. ve Ritchey, F. J. (1997). Dictionary of medical sociology. Greenwood Publishing Group.
• Stewart, M. (2001). Towards a global definition of patient centred care: The patient should be the judge of patient centred care. British Medical Journal, 322(7284), 444-445.
• Aktürk, Z. ve Görgün, M. (2012). Hangi model: “hasta merkezli mi, birey odaklı mı, aile yönelimli mi?”, Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, 23, 72-73.
• Epstein, R. M., Fiscella, K., Lesser, C. S. ve Stange, K. C. (2010). Why the nation needs a policy push on patient-centered health care. Health Affairs, 29(8), 1489-1495.